जयपृथ्वी : मिथक र यथार्थ

श्रद्धासुमन
राजा, महाराजा र दरबारीया कर्मचारीविरुद्ध कुरा पनि गर्न नपाइने त्यो बेला ‘यदि दरबारले समेत अन्याय गरेमा त्यसविरुद्ध फिराद गर्ने प्रणालीको स्थापना’ जयपृथ्वीले गरेका थिए ।
वसन्तप्रताप सिंह

काठमाडौँ — सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामया: सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद दु:ख भाग्जन: गोरखापत्र दैनिकमा प्रकाशित हुने यो संस्कृत श्लोक नपढ्ने नेपालीहरू सायदै होलान् । अहिलेको सरकारले लिएको ‘सुखी नेपाली समृद्ध नेपाल’ नाराको भावसँग मेल खाने यो श्लोकलाई आजभन्दा १ सय ७ वर्ष (१९५८) पहिला तत्कालीन गोरखापत्रका सञ्चालक तथा सम्पादक जयपृथ्वीबहादुर सिंहले प्रचलनमा ल्याएका थिए ।

जयपृथ्वी १९३४ भदौ ७ गते तत्कालीन बझाङ राज्यको राजघरानामा जन्मिएका थिए । जयपृथ्वी जन्मिएको झन्डै १ सय ४१ वर्ष भइसक्दा पनि यो थलो दुर्गम र पिछडिएको क्षेत्रकै रूपमा चिनिन्छ । त्यो दुर्गम भेगमा जन्मिएर पनि मानवता सन्देश फैलाउँदै विश्व भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली जयपृथ्वीले तत्कालीन समाज सुधारका लागि गरेका प्रयास र उनका बारे बझाङमा प्रचलित मिथक भने सधैं स्मरणीय छ ।


बझाङको विकास
सानै उमेरदेखि नेपालको सामाजिक रूपान्तरणमा चिन्तनशील रहने जयपृथ्वीले संवत् १९५५ सालमा दलित परम्परागत पेसाको आधुनिकीकरण प्रयास गरेका थिए । साविकको कडेल–७, मुम्ला गाउँका रनी लुहार, सोही गाविसको मण्डिदयका कलु भुल (सार्की), चैनपुरका रविदास दमाईलगायतका ८ जनालाई विभिन्न सीप सिकाउन उनले काठमाडौं लगेका थिए । कृषि औजार, छालाजुत्ता, हातेकागज उद्योग, निगालाको काम, तामा तथा ढलौट प्रशोधनसम्बन्धी तालिम दिलाई बझाङमा उद्योग खोल्ने वातावरण उनले बनाएका थिए ।
संवत् १९५६ सालमा बझाङी जनतालाई कानुनी अधिकार दिलाउन अदालत स्थापना गरी यसको प्रचारमा गाउँगाउँमा सूचना प्रकाशित गर्न लगाएका थिए । राजा, महाराजा र दरबारीया कर्मचारीविरुद्ध कुरा पनि गर्न नपाइने त्यो बेला ‘यदि दरबारले समेत अन्याय गरेमा त्यसविरुद्ध फिराद गर्ने प्रणालीको स्थापना’ गरेका थिए ।

Yamaha


जयपृथ्वीले १९५८ मा ‘अक्षरांक शिक्षा’ नामक पुस्तक लेखी पाठशालामा पढाउने व्यवस्था गरे । नेपाली भाषामा लेखिएको यो पुस्तक पहिलो भएको इतिहासकारको दाबी छ । उनले १९६२ सालमा काठमाडौं, नक्सालमा रहेको आफ्नै निवासमा सत्यवादी माध्यमिक विद्यालयको स्थापना गरी सर्वसाधारणलाई पनि पढ्ने व्यवस्था मिलाएका थिए । सर्वसाधारणलाई शिक्षा दिने उनको यो कदम राणाहरूले मन नपराएपछि सोही नाममा उनले बझाङको मेल्लेकमा विद्यालय खोली पठनपाठन सुरु गरेका थिए ।


बालबोध, ज्ञानमाला, श्रेस्ता दर्पण, पदार्थ तत्त्वबोध, भूगोल विद्या, प्राकृत व्याकरण, शिक्षा दर्पण, तत्त्व प्रशंसा, व्यवहारमालाजस्ता थुप्रै पुस्तकहरू आफैंले लेखेर विद्यालयमा पढाउने व्यवस्था उनले गरेका थिए । त्यसपूर्व नेपाली भाषामा कुनै पनि पाठयपुस्तकहरू लेखिएका थिएनन् । सर्वसाधारण नागरिकलाई शिक्षा दिनका लागि उनले एक गाउँबाट चार जनालाई नि:शुल्क शिक्षा दिने व्यवस्था गरेका थिए । सत्यवादी विद्यालयमा यो नियम २०२६ सालसम्म पनि कायमै रहेको जयपृथ्वीको जीवनबारे जानकार विष्णुभक्त जोशी बताउँछन् । त्यसताका सत्यवादी स्कुल नजिकै खोलिएको नेपाली हातेकागज उद्योगमा शिक्षक र विद्याथीहरू आफैंले कागज उत्पादन गरी त्यसैमा लेखपढ गर्ने गरिन्थ्यो ।


जयपृथ्वीले बंगलादेशबाट बझाङमा चिकित्सक ल्याएर रानी खगेश्वरीको नामबाट खगआयुर्वेद औषधालयको स्थापना गरेका थिए । १९६३ देखि लगातार चार वर्षको समय बझाङमा बिताएका जयपृथ्वीले भूमिसुधार व्यवस्था लागू गरी सर्वसाधारणका नाममा दर्ता गर्ने चलन पनि चलाएका थिए । उनले बझाङबाट डोटी हुँदै भारतको टनकपुरसम्म जाने घोडेटो बाटो निर्माण गर्न लगाएका थिए । बझाङ सदरमुकाम चैनपुरदेखि तिब्बतको मानसरोवर जाने बाटो पनि उनैको पहलमा बनेको थियो ।


उनले यो अवधिमा खनिज सम्पदाको पनि उत्खनन गर्न लगाएको देखिन्छ । साविकका व्यासी र कैलाशमा रहेका तामाखानी, कडेल, धमेना र पिलकोटमा रहेको फलाम खानीको उत्खनन र स्थानीय स्तरमै प्रशोधन गरी भाँडाकुँडा बनाउने उद्योग उनले स्थापना गराएका थिए । उनले भारतबाट बाणा (सुनको काम गर्ने मान्छे) मगाएर साविकको सुर्मा गाविसमा रहेको सुनखानी उत्खनन–प्रशोधन गर्न लगाएका थिए ।


उनले मेल्लेक (हालको जयपृथ्वीनगर) मा हावाबाट चल्ने बिजुलीघट्टको समेत निर्माण गर्न लगाएका थिए । उनले बझाङमा हुलाक, कारागार आदि पनि स्थापना गरेर यहाँको सामाजिक सुधारमा काम गरेका थुप्रै लिखत भेटिन्छन् ।


विश्व भ्रमण
नक्साल दरबार छाडेर जयपृथ्वी बझाङमै बस्न थालेपछि तत्कालीन राणा शासकमा उनको गतिविधिप्रति शंका उब्ज्यो । उनलाई निगरानीमा राखिरहने उद्देश्यले संवत् १९६४ मा उनलाई भारदारी अड्डाको प्रमुखको जिम्मेवारीसहित पुन: काठमाडौं बोलाइयो । त्यसअघि १९५७ मा छापाखानासम्बन्धी सामान मगाई उनले गोरखापत्रको प्रकाशन सुरु गरेका थिए । भारदारी अड्डा प्रमुख भएको समयमा उनले निजामती सेवामा प्रवेश गर्दा परीक्षा लिने व्यवस्था मिलाए जसलाई ‘जयपृथ्वी पास’ भनिन्थ्यो । अहिलेको लोकसेवा आयोग यसैको विकसित रूप हो ।


जयपृथ्वीले संवत् १९६५ सालमा बेलायत भ्रमण गरेका थिए । उनको बहुमुखी प्रतिभा र मानवतावादी विचारबाट प्रभावित भएर तत्कालीन बेलायत सम्राट् एडवर्ड सप्तम्ले उनलाई मानार्थ ‘कर्णेल’ उपाधि दिएका थिए । पहिलो विश्वयुद्धमा लाखौं मानिस मरेको घटनाले बेचैन भएर राजकाजको काम बुबालाई सुम्पिँदै उनी भारतको नैनिताल गएर बस्न थालेका थिए ।


नैनितालको झन्डै ६ वर्षे बसाइमा जयपृथ्वीले ‘मानवतावाद’ नामको पुस्तक लेखेका थिए । बुबाको मृत्युपछि भाइ देवीजंगबहादुर सिंहलाई राज्य कार्यभार जिम्मा लगाएर उनी भारतको बंग्लोरमा बस्न गएका थिए । त्यहाँ मैसुरका राजा जयसावे राडे रावसँग मितेरी सम्बन्ध बनाएका उनले मैसुरको कुर्ग भन्ने ठाउँमा नेपाली बस्ती नै बसालेका थिए । त्यहाँ बसाइ क्रममा उनले ‘द फ्ल्याग अफ पिस’ नामक किताब अंग्रेजीमा लेखेका थिए । यो कालखण्डमा उनले फ्रान्स, बेलायत, जर्मनी, पोल्यान्ड, बेलग्रटे, हंगेरी, भियना, अस्ट्रिया, अमेरिका, थाइल्यान्ड, चीन, जापान, स्विजरल्यान्ड, इटली, बर्मालगायतका मुलुकको भ्रमण गरेका थिए । भ्रमणकै क्रममा उनले वर्मामा जेपी इन्स्टिच्युट र नेपाली भाषा पाठशाला खोलेका थिए ।


सन् १९३३ मा अमेरिकाको सिकागोमा भएको एक सम्मेलनमा मानवतावादी विषयमा उनले प्रवचन दिएका थिए । उनले भ्रमणकै क्रममा बेलायतको संसद्मा पनि मानवतावादसम्बन्धी प्रवचन दिएका थिए । भ्रमण क्रममा उनले विश्वका विभिन्न मुलुकमा सयभन्दा बढी मानवतावादी संस्था खोलेका थिए । ‘द हयुमानिस्ट क्लब’ नामक संस्था अहिले पनि भारतलगायतका देशमा क्रियाशील छन् । मानवतावाद प्रचारमै रहेका बेला भारतको कर्नाटका राज्यमा रहेको श्रीजयभवनमा संवत १९९७ असोज १ गते ६३ वर्षको उमेरमा उनको निधन भएको थियो ।


यसरी जयपृथ्वीले बझाङलाई मात्र हैन, त्याग–तपस्या र मानवतावादी कर्मका माध्यमबाट विश्वलाई नै गुन लगाएका थिए । तर, यी व्यक्तित्व बझाङ जिल्लामा मिथकमा मात्र जीवित छन्, कहींकतै उनलाई राष्ट्रिय विभूति सम्मान दिनुपर्ने स्वर उठेका छन् । तर, सुनुवाइ भएको छैन।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:३६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जयपृथ्वी जयन्ती : विभूति घोषणा गर्न हस्ताक्षर

१९५८ मा जयपृथ्वीबहादुर सिंहले गोरखापत्रको प्रकाशन सुरु गरेका थिए
वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — बझाङमा जन्मिएर विश्वभर मानवताको सन्देश फैलाएका मानवतावादी राजा जयपृथ्वीबहादुर सिंहको जन्मजयन्ती जिल्लाभर धुमधामसँग मनाइएको छ ।

जयपृथ्वी राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्न आयोजित अभियानमा हस्ताक्षर गर्दै स्थानीय । तस्बिर : वसन्तप्रताप

उनको स्मृति दिवसको अवसरमा जयपृथ्वीलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्न माग गर्दै हस्ताक्षर संकलन अभियानसमेत सञ्चालन गरिएको छ ।

उक्त दिवसका अवसरमा उनले स्थापना गरेको सत्यवादी माध्यमिक विद्यालय जयपृथ्वी नगर र सत्यवादी उच्च माध्यमिक विद्यालय भोपुरले सप्ताहव्यापी कार्यक्रम आयोजना गरेका छन् । यस्तै, जयपृथ्वी क्याम्पस, जयपृथ्वी सामुदायिक अध्ययन केन्द्र र विभिन्न राजनीतिक दलहरूले हाजिरी जवाफ, हिज्जे, प्रवचन तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम गरी सिंहको सम्झना गरेका छन् । कतिपय संस्थाहरूले समाज सुधारका लागि योगदान दिने व्यक्तिहरूलाई सम्मानित गरेर जयपृथ्वीको सम्झना गरेका छन् भने कतै विभिन्न खेलकुद प्रतियोगिताको आयोजना गरिएको छ ।

उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्नुपर्ने माग लामो समयदेखि उठिरहेको भए पनि सरकारले उनका योगदानको कदर गर्न नसकेको स्थानीयको गुनासो छ । ‘नेपाली भाषा साहित्य, शिक्षा, पत्रकारिताका क्षेत्र उनले गरेको योगदानका कारण यहाँसम्म आइपुगेको हो,’ हस्ताक्षर अभियानको नेतृत्व गरेका स्थानीय नगेन्द्र खडकाले भने ‘यसका अलावा मानवताको सन्देश विश्वभर फैलाएर नेपाललाई विश्वसामु चिनाएका उनलाई सरकारले चिन्न सकेको छैन,’ उनले अहिलेलाई हस्ताक्षर संकलन गरिने र पछि विभिन्न दबाबमूलक कार्याक्रम गरेर जयपृथ्वीको योगदानलाई संस्थागत गरिने बताए ।

१९३४ साल भदौ ७ गते बझाङको राजपरिवारमा जन्मिएका जयपृथ्वीले नेपालमा सामाजिक सुधारका थुप्रै काम गरेका थिए । मानवतावादको सन्देश फैलाउँदै विश्व भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली हुन् । उनले देशमा जहानियाँ राणा शासनको जगजगी भएका बेला पनि सबै मानव बराबर हुन् भन्ने कुराको वकालत गरेका थिए । १९५६ सालमा बझाङमा अदालत स्थापना गरेर न्यायिक सुधारका लागि समेत पहल गरेका थिए ।

१९५८ ‘अक्षरांक शिक्षा’ नामक पुस्तक लेखेर पाठशालामा पढाउने व्यवस्था गरे । नेपाली भाषामा लेखिएको यो पुस्तक पहिलो भएको विभिन्न इतिहासकारहरू दाबी गर्छन् । उनले १९६२ सालमा काठमाडौंको नक्सालमा रहेको आफ्नै निवासमा सत्यवादी पाठशालाको स्थापना गरी सर्वसाधारणलाई पनि पढ्ने व्यवस्था मिलाएका थिए ।

सर्वसाधारणलाई शिक्षा दिने उनको यो कदम राणाहरूले मन नपराएपछि सोही नाममा उनले बझाङको मेल्लेकमा विद्यालय खोले । जुन अहिले पनि सञ्चालनमा छ । बालबोध, ज्ञानमाला, श्रेस्ता दर्पण, पदार्थ तत्त्वबोध, भूगोल विद्या, प्राकृत व्याकरण, शिक्षा दर्पण, तत्त्व प्रशंसा, व्यवहारमाला जस्ता थुप्रै पुस्तकहरू आफैंले लेखेर विद्यालयमा पढाउने व्यवस्था उनले गरेका थिए ।

उनले बंगलादेशबाट बझाङमा चिकित्सक ल्याएर रानी खगेश्वरीको नामबाट खग–आयुर्वेद औषधालयको स्थापना गरेका थिए । यस्तै बझाङबाट डोटी हुँदै भारतको टनकपुरसम्म जानका लागि घोडेटो बाटो निर्माण गर्न लगाएका थिए । भोटसँगको व्यापार सहज होस् भनेर बझाङको सदरमुकाम चैनपुरदेखि तिब्बतको मानसरोवरको बाटो पनि उनले नै निर्माण गर्न लगाएका हुन् ।

सिंहले यस अवधिमा जिल्लाको खनिज सम्पदाको पनि उत्खनन गर्न लगाएका थिए । जयपृथ्वीको समयमा बझाङको सुर्मा गाविसमा रहेको सुनखानी, व्यासी, कैलाश गाउँमा रहेका तामा खानी, कडेल र धमेना र पीपलकोट गाउँमा रहेका फलाम खानीको उत्खनन र स्थानीय स्तरमै प्रशोधन गरी भाँडाकुँडा बनाउने उद्योगहरू उनले स्थापना गराएका थिए ।

मेल्लेक (हालको जयपृथ्वीनगर) मा हावाबाट चल्ने बिजुली घट्टको समेत निर्माण गर्न लगाएका थिए । उनले स्थापना गरेको इँटाभट्टीबाट निर्मित “श्री जय” लेखिएका इँटा पनि यस क्षेत्रमा अहिलेसम्म भेटिन्छन् । यसका अलवा उनले बझाङमा हुलाक, कारागारजस्ता कार्यालय पनि स्थापना गरेर यहाँको सामाजिक सुधारमा काम गरेका थुप्रै लिखत भेटिन्छन् ।

१९५८ मा गोरखापत्रको प्रकाशन सुरु गरेका उनले १९६४ मा नेपालको भारदारी अड्डाको प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । उनको बहुमुखी प्रतिभा, विकास र मानवतावादी विचारबाट प्रभावित भई तत्कालीन बेलायत सम्राट एडवर्ड सप्तमले उनलाई मानार्थ ‘कर्णेल’ को उपाधिले सम्मान गरेका थिए । १९७२ मा सुरु भएको विश्वयुद्धमा भएको मानव विनाशबाट विक्षिप्त बनेका उनले त्यसै बेला राजकाज परित्याग गरी विश्वभर मानवताको सन्देश फैलाउन हिँडेका थिए ।

त्यस बेला उनले फ्रान्स, बेलायत, जर्मनी, पोल्यान्ड, बेलग्रेट, हंगेरी, भियना, अस्ट्रिया, अमेरिका, थाइल्यान्ड, चीन, जापान, स्वीटजरल्यान्ड, इटली अविसिनिया, बर्मा लगायतका धेरै देशको भ्रमण गरेर त्यहाँ आफ्नो मानवतावादी दर्शनको प्रचारप्रसार गरेका थिए । भम्रणकै क्रममा बर्मामा जे.पी. इन्स्टिच्युट र नेपाली भाषा पाठशाला खोलेका थिए ।

सन् १९३३ मा अमेरिकाको सिकागोमा भएको विश्व आस्था मन्त्री सम्मेलनमा विभिन्न विषयमा सातवटा प्रवचन दिएका उनको चर्चा त्यसताका विश्वसामु चुलिएको थियो । उनले भ्रमणकै क्रममा बेलायतको संसद्मा पनि मावनतावादसम्बन्धी प्रवचन दिएका थिए ।

आफ्नो भ्रमणको क्रममा उनले विश्वका विभिन्न देशमा सयवटा भन्दा बढी मानवतावादी संस्थाको खोले । ‘द ह्युमानिस्ट क्लब’ नामका उनले खोलेका संस्थाहरू अहिले पनि भारत लगायत विभिन्न देशमा सञ्चालनमा छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७५ ०९:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT