यो र त्यो मुग्लिन

भुगोल
विकास–विस्तारको हावाले छुनुअघि मुग्लिन भेग त्रिपाठी, सिलवाल र सापकोटा समुदायको धान लगाउने फाँटको रूपमा चिनिन्थ्यो । सडक सुचारु भएपछि खेत मासियो । समतल, डाँडाकाँडा, भीरपाखा सबैतिर घरैघर देखिन थाल्यो ।
गाडीमा आउने यात्रुका लागि मुग्लिनमा ८/९ वटा थकाली होटल मात्र थिए । अहिले क्रेज कतिसम्म छ भने एउटा पन्जाबी वा अर्को सरदारले पनि मुग्लिनमा ‘यहाँ थकाली खाना मिल्ता है’ भनेर खानपिन मुकाम खोल्ने लहर चलेको छ ।
विमल खतिवडा

काठमाडौँ —  मुग्लिन– जनसाधारणको जिब्रोमा झुन्डिएको एक नाम । पूर्व होस् वा पश्चिम । जता गए पनि पनि ‘ट्रान्जिट’ बन्छ, चितवनको मुग्लिन ।

तस्बिर सौजन्य : Stephen Terr

सुरुका दिनमा यो मुग्लिनमा निकै सकस थियो । ट्रक चढेर अन्यत्र जाने बाटोका रूपमा ‘मुग्लिन’ चिनिन्थ्यो । पृथ्वी राजमार्ग खुलेपछि भने टाढाको बाटोबाट आउने चालकले खानपिन, चिया–नास्ताको मुकाम रूपमा मुग्लिन रोज्न थाले । अहिले पनि यो क्रम जारी छ ।


ती दिनमा मुग्लिनमा कुनै गुल्जार थिएन । सामान किन्न आउने हटियाजस्तो मात्रै थियो । दिउँसो सामान्य चहलपहल चल्थ्यो, राति सुनसान हुन्थ्यो । त्यो मुग्लिन देख्नेमध्येका एक हुन् मुस्ताङका ७६ वर्षीय मानबहादुर शेरचन । उनी ०२७ सालमा स्याङ्जा हुँदै मुग्लिन झरे, व्यवसाय होटल थियो । उबेला खरले छाएको घर भाडामा लिएर बसे । अहिलेको बजारभन्दा तल सामान्य बस्ती थियो, अहिले बस्ती भएको ठाउँमा खेतबारी । मुग्लिनमा पहिला टहरा वा काठका घर मात्रै थिए । ०३६ सालबाट मात्रै पक्की घर बन्ने क्रम सुरु भएको हो । मानबहादुरको अहिले मुग्लिनमा डाँफे होटल छ ।

Yamaha


‘एक–दुई जना साथी मुग्लिनतिरै बस्थे,’ पुरानो कुरा सम्झँदै शेरचनले सुनाए, ‘मलाई मुग्लिनमा व्यवसाय सार्न साथीहरूले करकाप गरे, त्यसैले यतै आएँ ।’ त्यो बेला सादा खाना ३ मोहर र खसीको मासुसहित खानाको २ रुपैयाँ मोल थियो । अहिलेजस्तो ब्रोइलर कुखुरा थिएन । पाहुनाले खोजेमा लोकल कुखुरा लिन गाउँ चहार्नुपथ्र्यो ।


त्यो बेला भरतपुर पुग्न एक दिन लाग्थ्यो, पैदल । वर्षको ७ पाथी धानको पैसा तिर्ने सहमतिमा मानबहादुरले जग्गा भाडामा लिएका थिए, टहरो थाप्न । पछि स्थानीय नन्दबहादुर त्रिपाठीको जग्गा ३ सय रुपैयाँ हातको भाउले १७ हात किने । ‘०३२ सालमा जग्गा किने, पास गर्न भरतपुर पुग्नुपथ्र्यो,’ उनी भन्छन्, ‘त्यो बेला एकै पटक २२ वटा घडेरी बिक्री भए, कोही मुग्लिनपारि गएर जुगेडी निस्किए, कोही गोरखाको पालुङटारबाट १६ रुपैयाँमा जहाज चढेर भरतपुर पुगे ।’


‘त्यो बेला खसीको मासु धार्नीको १८ रुपैयाँमा पाइन्थ्यो,’ उनी भन्छन्, ‘ अहिले धार्नीको जमाना हरायो, किलोकाँटाको जमाना आयो ।’ कुखुरा नहुँदा खसीकै मासु–भात धेरै बिक्री हुन्थ्यो । अहिले उनले सादा खाना १ सय ७०, चिकेन खाना २ सय ५० र मटन खाना २ सय ८० रुपैयाँमा बिक्री गर्छन् ।


‘त्यो युगको अन्त्य भयो,’ उनी भन्छन्, ‘बाटो खुल्यो, मुग्लिन चम्कियो, यस्तो होला भनेर त्यो बेला सोचिएको थिएन ।’ उनका २ छोरा र २ छोरी छन् । अहिले छोराले होटल चलाउने पालो दिएको छ । ‘हिजोदेखि आजसम्म अनेक दु:खमा यहाँसम्म आएँ,’ उनी भन्छन्, ‘अब भोलिको पालो छोराको हो ।’


उता शेरचनभन्दा केही भिन्न अनुभव छ— गोरखा भुम्लिचोकका ६९ वर्षीय जयलाल श्रेष्ठको । उनी ०३३ मंसिरमा गोरखाबाट चिया बिक्री गर्न मुग्लिन झरेका थिए । त्यो बेला नारायणगढ जोड्ने सडक खुलेकै थिएन । ०२७ सालमा पोखरा जाने सडक मात्र खुलेको थियो ।


जब चाइनिज टोली आएर नारायणगढ–मुग्लिन सडकको सर्भे थाल्यो, तब सबैको ध्यान मुग्लिनतिर तानियो । मुग्लिनमा जग्गा किन्ने बढ्दै गए, व्यापार–व्यवसाय थपिंदै गयो । ०३६ सालमा यहाँ ट्रयाक खुल्यो, ०३८ सालमा पिच भयो । सेवा–सुविधा विस्तारको आकर्षणमा झन्डै डेढ दर्जन जिल्लाका बासिन्दाले मुग्लिनलाई बसोबास केन्द्र बनाइछाडे । ‘यहाँ नसोचेको परिवर्तन आयो,’ श्रेष्ठ भन्छन्, ‘दुईतिर सडक खुलेपछि मुग्लिन एकाएक चम्कियो ।’ मुग्लिन खेतको फाँटमा बिस्तारै पक्की घर ठडिँदै गए । जता हेर्‍यो, त्यतै कंक्रिट घर ।
***

विकास–विस्तारको हावाले छुनुअघि मुग्लिन भेग त्रिपाठी, सिलवाल र सापकोटा समुदायको धान लगाउने फाँटको रूपमा चिनिन्थ्यो । सडक सुचारु भएपछि खेत मासियो । बस्ती बस्ने क्रमले तीव्रता पाउँदै गयो । समतल, डाँडाकाँडा, भीरपाखा सबैतिर घरैघर देखिन थाल्यो ।


यो र त्यो मुग्लिनका साक्षी श्रेष्ठका अनुसार त्यो बेला काठमाडौंका लागि ६ वटा मात्र यात्रु बस दिउँसो चल्थे । नाइट बस थिएनन्, ट्रक बढी गुड्थे । ट्रक चढ्न लाइन बस्नुपथ्र्यो । लामो दूरीका लागि मात्रै बस चल्थे । गाडीमा आउने यात्रुका लागि खानपिनमा ८/९ वटा थकाली होटल मात्र थिए । अरू पसल पनि औंलामा गन्न सकिने थिए । अहिले क्रेज कतिसम्म छ भने एउटा पन्जाबी वा अर्को सरदारले पनि मुग्लिनमा ‘यहाँ थकाली खाना मिल्ता है’ भनेर खानपिन मुकाम खोल्ने लहर चलेको छ ।


‘सुरुमा चियापसल गरें,’ जयलाल सम्झन्छन्, ‘त्योबेला ३५ पैसा कप चिया बेच्थें, अहिले २० रुपैयाँ पुग्यो, जमाना फेरियो ।’ आजको जमानाको उनले कल्पनासम्म गरेका थिएनन् । थोरबहुत परिवर्तन होला भन्ने लागेको थियो । तर, आकाश–पाताल भइदियो, नसोचेको हेराफेरी । यसरी मुग्लिन फेरिनुमा ‘सडक’ मुख्य कुरा थियो, अरूभन्दा पनि ।


श्रीमती तिलकुमारीसँगै मुग्लिन झरेका जयलाल श्रेष्ठका ३ सन्तान यतै जन्मे हुर्के । सुरुमा भाडाघरमा बसे । उनले जग्गा किन्ने बेलामा हातको १ हजार थियो । १५ हजारमा १५ हात जग्गा लिए । ‘सानो फुसको घर थियो,’ उनी भन्छन्, ‘०५२ सालमा पक्की बनाएँ ।’ अहिले उनले किराना पसल चलाएका छन् । चितवनमा साविकका ५ गाविस दारेचोक, चण्डिभञ्ज्याङ, काउले, दाहाखानी, कविलास र तनहुँका छेप्केश्वरी, आँबुखैरनी तथा गोरखाको ताक्लुङ, मकैसिंह, भुम्लिचोक, मनकामनाको व्यापारिक केन्द्र भन्नु नै मुग्लिन थियो । यहाँसम्म पैदल आई डोकोमा दैनिक उपभोग्य वस्तु बोकेर फर्किनेको ताँत लाग्थ्यो ।


४० साल छेकदेखि क्रमिक रूपमा मुग्लिनमा भीड बढ्दै गयो । नेवार जातिको बसोबास अन्यभन्दा बाक्लो छ । त्यस्तै थकाली, क्षत्री, बाहुन, गुरुङ, मगर, मुस्लिम, दलित समुदायको बसोबास पनि यहाँ छ ।


सुरुका दिनमा धेरैको एउटै अनुमान थियो । पूर्वतर्फ जान बीपी राजमार्ग खुलेपछि नारायणगढ–मुग्लिन सडकमा गुड्ने गाडीको संख्या घट्नेछ । मुग्लिन सुनसान बन्छ भन्ने हल्ला थियो । ‘पूर्वतिर सडक खुल्यो, अब यता सुक्छ भन्दै हल्ला गर्नेहरू धेरै थिए,’ मुग्लिन बजारमा होटल व्यवसाय गर्दै आएका मोहम्मद अलाउद्दिन भन्छन्, ‘सुरुमा त डर पनि लाग्यो, हरेस खाएनौं । हल्लाहल्लै बन्यो, चहलपहलमा कुनै कमी आएन ।’


मुग्लिनमा १ सयभन्दा बढी होटल छन् । ५० वर्गमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको मुग्लिनको जनसंख्या १ हजार २ सय छ । ‘पहिलाभन्दा अहिले मुग्लिनको चर्चा चुलिएको छ,’ होटल व्यवसायी तेजबहादुर शेरचन भन्छन्, ‘व्यापार व्यवसाय गर्ने पनि बढेका छन् ।’ अहिले मुग्लिन बजार आसपासमा जग्गा पाइँदैन । छेउछाउको पाखोभित्तो पनि बिक्री भइसक्यो ।
मुग्लिनको छाती भएर करिब १५ हजार सवारी साधन दैनिक गन्तव्यतर्फ लाग्ने गरेका छन् । राजधानी काठमाडौंलाई नुन–तेल भित्र्याउने प्रमुख बाटो नै यही हो । राजधानीसँग जोडिएको धमनी हो, मुग्लिन । विगतमा मुग्लिन दारेचोकको ४ नम्बर वडामा पथ्र्यो, अहिले इच्छाकामना–५ मा पर्छ । मुग्लिनबाट नारायणगढको दूरी ३६ किमि छ । मुग्लिनबाट पोखरा ९० किमि र काठमाडौं १ सय १० किमि दूरीमा पर्छ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:३६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हराउँदै रैथाने जातका कुखुरा

विमल खतिवडा

काठमाडौँ — उन्नत जातका कुखुराको उत्पादन बढेसँगै रैथाने कुखुरा हराउँदै गएका छन् । यी जातका कुखुरा बढ्न ढिलो हुने, अण्डा थोरै पार्ने भएकाले किसान छोटो समयमा धेरै आम्दानी हुने उन्नत जातका कुखुरामा आकर्षित भएका हुन् । 

पहिला गाउँघरमा स्थानीय जातका कुखुरा घरायसी प्रयोजनका लागि पाल्ने गरिन्थ्यो । बिस्तारै सबैतिरबाट माग हुन थालेपछि यो आम्दानीको स्रोत बन्न पुग्यो । आम्दानी लिन लामो समय कुर्नुपर्ने भएकाले अझै यो व्यावसायिक बन्न सकेको छैन ।

घाँटी खुइले, प्वाँख उल्टे (दुम्से) र साकिनी जातका कुखुरा रैथाने हुन् । घाँटी खुइले र प्वाँख उल्टे जातका कुखुरा हराउँदै गएका छन् । यी जातका कुखुरा कतैकतै मात्र फेला पार्न सकिन्छ । गाउँघरमा रैथाने जातमध्ये बढी पाइने साकिनी हो । यी जातका कुखुरा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेपछि नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) का वैज्ञानिक सरोज सापकोटाले अनुसन्धान थालेका छन् ।

‘नेपालमा रैथाने जातका कुखुरा लोपोन्मुख अवस्थामा छन्,’ उनले भने, ‘यसको सरंक्षण गर्न र उत्पादन बढाउन अनुसन्धान थालेका छौं ।’ उनले ०७१ मा तराई, मध्य पहाड र उच्च पहाडबाट रैथाने साकिनी जातका आठदेखि १२ सातासम्मका चल्ला संकलन गरेर ल्याए । रैथाने जातको कुखुरा साकिनीमा अण्डा र मासुका लागि पालिने कालो अस्ट्रालोर्प, न्यु हयाम्पसायर र गिरिराजसँग क्रस गराउन थालेका छन् ।

‘रैथाने जातको कुखुरामा अण्डा र मासुका लागि पालिने कुखुरा क्रस गराएर त्यसको शारीरिक वृद्धिदर र अण्डा उत्पादन बढाउनु छ,’ उनले भने, ‘यसरी क्रस गराएर निस्किएको चल्लाको मूल्यांकन गरिरहेको छु, परिणाम आइसकेको छैन ।’

परिणाम आउन अझै ६/७ वर्ष लाग्नेछ । उनका अनुसार संकलन गरेर ल्याएको साकिनी कुखुराले एक वर्षमा १ सय ११ वटा अण्डा पारेको छ । तर, यही कुखुराले स्थानीयस्तरमा ५०/६० भन्दा बढी पार्न सक्दैन ।

‘यो ढिलो बढ्छ, गाउँमा लामो समय कुरेर कुखुरा पाल्ने छैनन्, बालबालिका र बूढाबूढीको भरमा घर हुन्छ, काम गर्ने युवा विदेश र सहर पलायन भएका छन्,’ उनले भने, ‘त्यही भएर रैथाने जातका कुखुरा पाल्न आकर्षित हुँदैनन्, गाउँगाउँमा ब्रोइलर र लेयर्स कुखुरा पाल्न थालेपछि यस्ता जातका कुखुरा हराउँदै गए ।’ उनले क्रस गराएको कुखुराले एक वर्षमा १ सय ८० वटा अण्डा पार्न सक्ने भएको छ ।

त्यस्तै औसतमा तौल पौने तीन केजी पुगेको छ । ‘अहिले गाउँघरमा हुने कुखुराले वर्षमा ५०/६० भन्दा बढी अण्डा पार्न सक्दैन, तौल एक(डेढ केजीभन्दा हुँदैन,’ उनले भने, ‘क्रस गराएपछि यसको तौल बढ्ने, अण्डा पार्ने क्षमता वृद्धि हुने भएपछि स्थानीय जातका कुखुरापालनमा आकर्षण बढ्नेछ ।’ पशु सेवा विभागको सन् २०१७ को तथ्यांकअनुसार नेपालमा करिब ७ करोड कुखुराको संख्या रहेको छ । तर, यसमा रैथाने जातका कुखुराको संख्या समावेश गरिएको छैन ।

देशको कुल मासु उत्पादनको १७ दशमलव २ प्रतिशत हिस्सा पोल्ट्री क्षेत्रले ओगटेको छ । ‘रैथाने जातको कुखुराको वृद्धिदर कम छ, अण्डाको साइज पनि सानो छ,’ कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालय चितवनका पशु प्रजनन तथा जैविक प्रविधि विभागका प्रमुख डा. निराजन भट्टराईले भने, ‘किसान विकासे जातका कुखुरामा आकर्षित हुन थाले, जसले गर्दा रैथाने जातका कुखुरा हराउँदै गए ।’

उनले थोरै लगानीमा रैथाने कुखुरा पाल्न सकिने भए पनि किसान आकर्षित हुन नसकेको बताए ।
उन्नत जातका कुखुरा रोग प्रतिरोधी छैनन् । आहारा महँगो छ । वातावरण अनुकूल छैन । रैथानेलाई भ्याक्सिनेसन आवश्यक छैन । व्यावसायिक पोल्ट्रीले रफ्तार लिन थालेपछि रैथाने जातका कुखुरा हराउन थालेको विज्ञहरू बताउँछन् ।

‘रैथाने कुखुरा कति छन्, यसको तथ्यांक छैन,’ उनले भने, ‘यसको उचित तथ्यांक राख्न, उत्पादकत्व बढाउन अनुदानको व्यवस्था गर्न जरुरी छ, ग्रामीण कुखुरा पालनलाई कृषि पर्यटनसँग जोडेर आन्तरिक तथा बाहय पर्यटक भित्र्याउनुपर्छ ।’ सरकार लोपन्मुख अवस्थामा पुगेका कुखुरा संरक्षण गर्न लागिपरेको पशु सेवा विभागका महानिर्देशक डा. विमलकुमार निर्मलले बताए ।

‘३ वटा रैथाने जातका कुखुरामध्ये साकिनी धेरै राम्रो हो,’ उनले भने, ‘यसमा हाई प्रोटिन र कम फयाट हुन्छ ।’ उनका अनुसार यसको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले ग्रामीण पर्यटनसँग जोडेर होमस्टे सञ्चालन भएका ठाउँमा हयाचरीको व्यवस्था गरिएको छ ।

यो कार्यक्रम तनहुँ, लमजुङ, कास्कीलगायत ७ जिल्लामा सञ्चालित छ । समूहमार्फत हयाचरी उपलब्ध गराइन्छ । जसमा भाले र पोथी किसान आफ्नै हुनुपर्छ । औषधि उपचारको व्यवस्था किसानलाई गर्ने गरिएको उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ २०:५१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT