‘स्याब्बास् केटा !’

संस्मरण
मेरा नौनाडी गले, ज्यान शिथिल भएर फत्रक्क भयो, खल्खली पसिना आयो, सय कोस पार गरेपछिको थकाइले चुर छुजस्तो लाग्यो ।
सिपी अर्याल

काठमाडौँ — ए केटा रिजेल्ट आयो अरे उठ् ।’ बुवा बिहान अचानक आएर ओढिराखेको बर्को याँकिदिनुभयो ।निद्राले मस्तराम थिएँ । जिन्दगीको सबभन्दा आनन्ददायी क्षणमा, एलएलसीपछिको समय । घरकाले पढ् कि पढ् भन्न पनि पाउँदैनथे । म फुक्काफाल । क्या आनन्द !र, आयो रिजल्ट !

ठूलाठूला आँखा बनाउँदै असिनपसिन भएर बुवाको अनुहारमा ट्वाल्ल परेर हेरेँ ।

‘नआत्ती ! पास भैहाल्छस् नि !’ बुवाको सान्त्वनाले मन भरिएन । परीक्षाफल आएको थियो तर फल थाहा पाइसकेको थिइनँ । जर्‍याकजुरुक उठेर आँगनमा निस्किएँ । के गर्ने, कहाँ गएर रिजल्ट हेर्ने ? केही मेसो पाइनँ । डरले भाउन्न भएँ । गोरखापत्र साँझ मात्रै आइपुग्थ्यो । रिजल्ट हेर्ने अरू कहाँ होस् उपाय ?

Yamaha


‘प्रकाश दाइलाई हेर्न भन् ।’ ममीले काइदा सुझाउनुभो । ठूलोबुवाको घरमा ल्यान्डलाइन फोन थियो, त्यहीँबाट प्रकाश दाइको काठमाडौँको डेरामा फोन लगाएँ ।
‘हेलो पर्काश दाइ । ०४९०३७७ क्यू को रिजल्ट हेर्दिनू न ।’
‘क्व पर्काश ?’ यति आत्तिएको थिएँ कि, उता फोन उठ्नेबित्तिकै फरर बोलेुँछु । प्रकाश दाइ डेरामा बस्छन्, फोन घरपट्टीले उठाउँछन् भन्ने बिर्सेछु । कर्कश आवाजले झन्डै गाली गरेपछि पो याद भयो । सायद उनी घरपट्टी थिइन् ।
‘त्याँ डेरामा बस्ने...’
‘येकछिनमा गर...’ धडयाम्म फोन राखेको आवाज आयो । एक छिनमा गर्नुपर्ला सोचेर बाहिर आँगनमा निस्कँदै थिएँ, घरअगाडि बाटोमा उभिएको कसैले भनेको फयाट्टै सुनेँ, ‘सिद्धार्थ बोर्डिङका सबै विद्यार्थी फस्र्ट डिभिजनमा पास भए अरे !’
यति भनेर ती मान्छे कता गइहाले । अनुहार चिनिनँ ।


खबर सुनेर आँगनमा आएर पृथ्वीनारायण शाह उभिएको शैलीमा फनन घुम्दै नाचेँ । बुवा, ममीको अनुहार चम्किलो देख्थेँ ।
‘१० पास भइस् बाबु ?’ ओसारामा बस्नुभएको हजुरीले सोध्नुभो । दगुर्दै गएर गम्लङ्गै अँगालो हालेँ, म्वाई खाएँ ।
‘ल राम्रो भो परमेश्वर ।’ हजुरी खुसी हुनुभो ।


तर, अचानक सम्झिएँ । ती बताउने मान्छे को थिए ? फस्र्ट डिभिजनमा पास भएको होइन, फेलै भएको हो रहेछ भने ? सम्झँदा मात्रै कहाली लाग्यो । फेरि प्रकाश दाइ सम्झिएँ । फोन गर्न ठूलोबुवाकोमा लम्किएँ ।


‘सिद्धार्थका सप्पै फस्र्ट डिभिजनमा पास भए अरे । स्कुलबाट फोन आथ्यो...’ ठूलोबुवा कराउनुभो । अब ढुक्क भएँ ।
भोलिपल्ट स्कुल गएँ । पवन सरले उर्दी जारी गरे, ‘साइन्स लिएर पढ्ने, डाक्टर हुने । यताउति होइन...’
‘साइन्स लिएर पढ्ने...’ यत्ति वाक्यले म अचानक गलेँ । म्याथ खास जान्दिनथेँ ।
कसरी पढ्ने साइन्स ? साइन्स नपढी कसरी बन्ने डाक्टर ?


सबैजसो साथीहरू साइन्स पढ्ने तरखरमा थिए । कोही काठमाडौँ जाने भन्थे, कोही इन्डियाको मद्रास, कोही बुटवल, कोही पाल्पा । मेरो ठेगान थिएन । मन त मद्रास जाने थियो, कहिल्यै नगएको ठाउँ । बुवालाई एकदुई फेर भनेको पनि थिएँ । कड्किनुभो, ‘काँ जानी हो इन्डिया ! पर्दैन ।’ त्यसपछि बल गरिनँ ।
‘त्यसो भए काठमान्डु जान्छु । साइन्स पढ्छु ।’ एक दिन निर्णय सुनाएँ ।
‘म्याथ जान्दैनस्, अंग्रेजी जान्याछस् ।
त्यै पढ् ।’


‘ह्वाँ साथीहरू साइन्स पढेर डाक्टर हुनी अरे । सबै साथी डाक्टर हुनी भए मचाहिँ कन्डक्टर हुनी ?’ फन्किएँ ।
छोरोको पढ्ने रहरमा बुवा तगारो बन्नुभएन । कुनचाहिँ बाबु बन्न सक्थ्यो र ?
र, काठमाडौँ जाने दिन आयो ।


काठमाडौँमा मसँगै बस्ने र पढ्ने भनी साथी सन्तोष प्रस्ताव लिएर खोइ कताबाट आयो । ऊ म्याथमा तगडा । म अंग्रेजीमा । जोडी जम्ने भो भन्ने लाग्यो बुवालाई । अब केही उज्यालिनुभयो ।


जानुभन्दा अघिल्लो साँझ ममी राति अबेरसम्म बसेर गुन्द्रुक, मस्यौरा, घ्यू पोको पारिबसेको ट्वाल्ल परेर हेरेँ । गुँड छाडी जान थालेको हुर्कंदै गरेको बचेरोको पँखेटा बलियो पारिदिने प्रयासमा हुनुहुन्थ्यो ममी । घर छाडेर जानुपर्दाको गह्रुंगो मन तर भर्खर युवक हुँदै गरेको पठ्ठोको जोसमा थिएँ ।
भोलिपल्ट बिहान तौलिहवाबाट काठमाडौं जाने डाँफे चढयौँ । बसपार्कबाट छुटेको बस प्रशासन कार्यालयनिर रोकियो । केही मान्छे चढे । कोइराला अंकल पनि चढे । मलाई र बुवालाई बसभित्र सँगै देखेपछि अंकल नजिकै आए ।
‘कता हिँड्नुभो त बाउछोरा नै ?’
‘काठमान्डु जान लाको । यो उतै पढ्छु भन्छ ।’ बुवाले मतिर हेर्नुभो ।
‘के पढ्नी बाबु ?’ अंकलले मलाई हेरे ।
‘साइन्स !’ आँखा जुधाएर नडराई भनेँ ।
‘सक्छौ त ?’ गिज्याएझैँ मानेँ ।


‘पढे त सकिहालिन्छ नि,’ कड्किएँ । जोसिलो केटोलाई ‘तैँले सक्छस् र ?’ भनेको मन परेको थिएन ।
मुठ्ठी कसेर आँखा चिम्लिएँ, ‘जसरी पनि पढ्छु, पास हुन्छु ।’


दाइहरूको नजिक, एउटा कोठामा डेरा पाएँ । केही कलेज घुमेपछि (त्यतिबेला) ताहाचलमा रहेको बर्नहार्ट कलेजमा भर्ना भएँ । सन्तोषचाहिँ अस्कल जान थाल्यो । भर्नासर्ना, ड्रेस गर्दा लगभग ३९ हजार खर्लप्प तिर्नुपर्‍यो । त्यो एकदम ठूलो रकम थियो हाम्रा लागि ।
म भर्ना भएपछि बुवा घर जाने हुनुभो । बसपार्क पुर्‍याएर कोठामा फर्केपछि घोप्टो परेर रोइरहेँ । सन्तोष केही नबोली बसिरहयो ।


अब कलेज नियमित जान थालेँ । शनिबार घर फोन गर्थेँ । अरू दिन मिनेटको १४ रुपैयाँ थियो, शनिबार ७ । बाआमासँग फोनमा कहिले रुन्थेँ, कहिले झर्किन्थेँ, कहिले खुसी पनि हुन्थेँ । पढाइको अधिक प्रेसर थियो । जिन्दगीमा कहिल्यै पढ्नु नपरेको मोटो ठेली म्याथ, फिजिक्स र केमेस्ट्रीको किताबले हायलकायल पारेको थियो ।
त्यस दिन बसमा भेटिएका कोइराला अंकल टनिक भइदिएका थिए । बसको संवाद बेलाबेला सम्झन्थेँ र डेरिभेटिभ र लिमिटका अप्ठयारा हिसाब अर्को एकपल्ट गरेर मिलाउन तम्सिन्थेँ ।


अंग्रेजी, जुलोजी र बोटनी बडो रुचिसाथ पढ्थेँ । जब पालो म्याथ, फिजिक्स र केमेस्ट्रीको आउँथ्यो अनि कुरो अर्कै भइहाल्थ्यो । अंग्रेजीको होमवर्क गर्दा हात सलल बग्थे । अरू विषयमा त्यही हातमा दही जम्थ्यो ।


म्याथका हिसाब नजान्दा बेकारमा पढिएछ भन्ने झल्को आउन थाल्यो । तर, बेलाबेला उनै कोइराला सर झुल्कन्थे दिमागमा ।
सन्तोष खुरुखुरु कलेज जान्थ्यो आउँथ्यो । पढ्थ्यो । उसले मिलाएको हिसाब देखेर ईष्र्या लाग्थ्यो । ‘मलाई किन आउँदैन यार यसरी ?’ आफैँसँग मुर्मुरिन्थेँ ।
र, फस्र्ट टर्म जाँच दिएँ । दसैँतिहार बिदामा घर जाने दिन आयो ।
बिदा नै त थियो, सकियो पनि !
बिदापछाडि कलेज खुलेको एकाध दिनमा रिजल्ट आयो ।
र, म फेल भएँ!!
अंग्रेजी, जुलोजी र बोटनीबाहेकका विषयमा तारा लागे ! जिन्दगीमा पहिलो पटक फेल भएँ !
म फेल भएँ !’
फेलै भएँ !


मजस्तो काम नलाग्ने, लद्दु, खत्तम, खैँराते विद्यार्थी कोही छैनजस्तो लाग्यो । निराशाले खर्लप्पै संसार निल्यो । एकमन लाग्यो मर्छु ! यस्तो फेल हुने विद्यार्थीको काम के संसारमा ?
यो बेला कोइराला अंकल कहाँ गए कुन्नि ! पटक्कै आएनन् टनिक बनेर । म अचानक होमसिक र होपलेस भएँ । घर जान्छु, पढ्न अब सक्दिनँजस्तो लाग्न थाल्यो ।
भोलिपल्ट सन्तोष रुँलारुँला जस्तो गरी हुर्रिएर एक्कासि कोठामा आयो । खाटमुनिको लुगा तानेर पटयाउन थाल्यो । लगभग रोएरै ।
‘के भो सन्तोष ?’ सोधेँ ।


‘म घर जान्छु यार ।’ उसको स्वर भासियो । ‘म सक्दिनँ यार काठमान्डु बस्न । बुवाआमा, बहिनी, भाइको धेरै याद आयो ।’
म अवाक् भएँ । मान्छेलाई अति दु:ख परेर रोइरहँदा के भनेर सान्त्वना दिन्छन् अहिले लगभग १७, १८ वर्ष बितिसक्दा पनि जानेको छैन ।


‘नजाऊ न यार ।’ म पिलपिलिएँ ।
‘म जान्छु शिव । तिमी पढ ।’ ऊ नाडीले आँखा पुछ्दै रुन थाल्यो ।
‘तिमी म्याथ जान्ने मान्छे नै हारेर गयौ भने त म पढ्न झन् कसरी सक्छु ?’
फुल्याउन खोजेँ ।


र, नाइट बसमा जाने भनेर सन्तोष झोला बोकेर हिँडिहाल्यो । हत्केलाले आँसु पुछ्दै ऊ सिँढीबाट तल झरेको हेरिरहेँ, एकदम अवाक् भएर ।


अब मेरा नौनाडी गले, ज्यान शिथिल भएर फत्रक्क भयो, खल्खली पसिना आयो, सय कोस पार गरेपछिको थकाइले चुर छुजस्तो लाग्यो । घाँटीभित्र ब्लेड अड्क्योझैँ लाग्यो । आखिर सन्तोष त गयो । यही कहानीले म गल्न थालेँ ।
भोलिपल्ट गह्रुंगो मनसहित कलेज पुगेँ । सिधै पुरुषोत्तम सरको कोठामा छिरिहालेँ ।
‘सर म फेल भएँ ।’ एक्कैचोटि पिलपिलिएँ ।
‘केही हुन्न नआत्तिऊ । बल्ल फस्र्ट टर्म त गाछ ।’ सरले अँगाले मलाई ।
‘सर म घर जान्छु । सक्दिनँ पढ्न ।’ अचानक आफ्नो निर्णय सुनाएँ ।
‘यस्तो नभन बाबु । एलएलसीपछि एकदमै गाह्रो हुन्छ सबैलाई । तिमी मात्रै होइनौ ।’ सरले अँगालेकै थिए ।
‘नाइँ सर । कहिल्यै फेल भएको थिइनँ । पढेकै थिएँ ।’ रुन थालेँ ।
‘फाइनल एक्जामसम्म राम्रो माक्र्स ल्याउँछौ । नआत्तिऊ । पास गराउने जिम्मा हाम्रो ।’ सर बोल्दाबोल्दै म भक्कानिएँर हिँडेँ ।
कोठामा आएर बेस्कन रोएँ । बाआमा र हजुरआमा सम्झिँदा झन् रुन आयो । केही बेरपछि घर फोन गर्न पीसीओ छिरेँ ।
‘बुवालाई बोलाइदे ।’ दिदीले फोन उठाएकी थिई । यत्ति भनेर ढयाप्प फोन राखेँ । एकै छिनमा फेरि गरेँ ।
‘हेलो...’ बुवाको आवाज सुनेर भक्कानिएँ ।
‘के भो बाबु ?’
म रोइरहेँ ।


‘के भयो भन्त...’ डरको धुन बुवाको स्वरबाट बगेको बुझेँ ।
‘बुवा मैले सकिनँ । म घर आउँछु । म फेल भएँ ।’ एकैसासमा सुनाएँ ।
‘हँ ???’ आश्चर्यचकित हुनुभो बुवा । त्यसपछि धेरै बेर म बोलिनँ । सुँक्कसुँक्क गरिरहेँ । उता बुवा पनि बोल्नुभएन ।
‘आइज त तेसो भा...’ यो वाक्य सुनेपछि शरीरमा परान भरिएझैँ मानँे । हलुका
महसुस भयो ।
‘भोलिको डाँफेमा आउँछु ।’ जाने
पक्का भएँ ।


अब, दाइहरूलाई पनि भनेँ । सम्झाउन खोजेका थिए । संघर्षको परिभाषा दिएका थिए । तर, फेल भएकाले बडो ठूलो चोट परेको मलाई कसैले भनेको मान्न सकिनँ । कोठाका खाट, टेबललगायतका खत्रामत्राङ दाइको जिम्मा लगाएर म घर हिँडँे ।
घर पुगेपछि मान्छेहरूले किन आइस् ? सोध्नेवाला थिए । ‘घरबाट टाढा बस्न सकिनँ’ भनेर उत्तर त दिम्ला, तर ‘एसएलसीमा फस्र्ट डिभिजन ल्याएको मान्छे पढ्न सकिनस् ?’ भने के उत्तर दिने ? उत्तरको खोजीमा दिनभर बसमा रन्थनिएँ ।


घर पुगेर झोला बिसाउँदा साँझ ढल्किँदै थियो । सिधै कोठामा पसेर खाटमा डङ्रंग पल्टिएँ । फनफनी नाचिरहेको पंखा एकटकले हेरिरहेको थिएँ । कोठामा हजुरी पस्नुभो । मछेउ आएर बस्नुभो । मेरो हात समाएर भन्नुभो, ‘के भयो नाति ?’ हजुरीलाई ट्वाल्ल परेर हेरिरहेँ, किनभने घाँटीबाट आवाज आइरहेको थिएन ।
‘अब के गर्चस् त ?’ सोध्नुभो । मलाई रुन मन लागेको थियो । सम्हालिएँ । जिब्रो बाहिर निकालेर ओठको छेउमा लगेँ, जिब्रोलाई दाँतले थिँचेँ, टाउको ढल्काएँ, अनि दुवै आँखा आधा चिम्लिएँ ।


‘धत्, के भनेको हो ?’ डरको कम्पन हजुरीको बोलीमा आएको थियो, ‘फेरि पढ् । यैँको केम्पसमा पढ् । आमाले भात पकार ख्वार पठाउँचिन् । घरको भात खा, पढ्न जा ।’ म बोलिनँ । मेरो हात समाएर धेरै बेरसम्म कोठामा बसिरहनुभयो हजुरी । हजुरीको त्यतिबेलाको साथ मेरा लागि जीवनभरको तागत बन्यो ।
बुवा मसँग रिसाएको अनुभव गरिसकेको थिएँ । म बोल्दा मन लागे सुन्ने, नलागे एकातिर हिँड्ने गर्नुभयो ।


भोलिपल्टबाट टोलमा अनगिन्ती प्रश्नको रकेट बर्सन थाले, किन फर्किइस् ? त्यत्रो फस्र्ट डिभिजन आएकाले पनि पढ्न सकिनस् ? आखिर किन बस्न सकिनस् ?
कपिलवस्तु बहुमुखी क्याम्पसमा अंग्रेजी मूल विषय राखेर भर्ना भएर एक दिन घर फर्किंदै थिएँ । बाटोमा उनै कोइराला अंकल भेट भए । म लाज र डरले इत्रिएँ । चलाइरहेको साइकल मेरो छेउमा रोकेर टक्क अडिए कोइराला अंकल । र, भने, ‘केइ भाछैन बाबु । नआत्तिऊ । अब घरमै बसेर राम्ररी पढ है ।’ मुस्कुराउँदै अघि बढे अंकल । म वाल्ल परेँ ।
बिस्तारै म घरबाटै बाहिर निस्कन एकदमै कम गरेँ । बुवा मसँग नबोल्नुभएको हप्ता बित्यो, महिना बित्यो । हुँदाहुँदा वर्ष नै बित्यो ।
एक दिन, आईएको रिजल्ट लिएर घर आएँ । अफिसबाट घर आएर बुवाले चिया सुर्काइरहनुभएको थियो ।
‘रिजल्ट आयो बुवा ।’ एकतर्फी संवाद सुरु गरेँ । बुवाले थाहै नपाएझैँ, मेरो कुरै नसुनेझैँ गरेर चियातिरै ध्यान दिनुभो ।
‘बुवा मैले आईए टप गरेँ । त्यैभर २५ सय रुपियाँ क्याम्पसले दिने अरे !’
दुई वर्षसम्म नबोल्नुभएको बुवा यसपालि बोल्नुभो । बुवाको ओठमा सूर्यमुखी फुल्यो, मलाई गम्लङ्ग अँगालेर भन्नुभो, ‘स्याब्बास् केटा !’

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०९:०५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पर्खिबसें आउला भनी...

आवाज
बेपत्ता सूचीमा भैरवनाथ गणले बेपत्ता बनाएको ४९ जना बन्दी र बर्दियाबाट बेपत्ता पारिएका ३ सयभन्दा बढी थारूहरू पनि छन् । अनि छन्— थेचोका नन्दगोपाल माली जसलाई ६१ सालमा प्रहरीले पक्राउ गर्दा उनकी ८ वर्षीया छोरी नग्मालाई केही थाहा थिएन ।
घनश्याम खडका

काठमाडौँ — उनलाई दुइटा शब्दले सधैं रुवाउँछ— बाबु र बेपत्ता । ममता शर्मा सानी हुँदा आमालाई सोध्ने गर्थिन्— बाबा खोइ त ? आमा भन्थिन्— उनी टाढा गएका छन्, धेरै टाढा ।


सानी ममतालाई सायद साथीहरू बाबुको हात समातेर पढ्न आएको वा ती क्याटवरी खाँदै बाबुको काँध चढेको दृश्यले ईश्र्यालु बनाउँथ्यो । त्यतिखेर आफ्ना बाबुलाई तुरुन्त भेट्ने अभिलाषाले उनी फेरि आमालाई उही प्रश्न गर्थिन्— बाबा खोइ त ?


उनी रुन्थिन् दिनहुँ, ‘टाढा, धेरै टाढा’ गएको उत्तर पाएपछि । कम्तीमा फोनमा पनि त बुबासँग कुरा गर्न पाए हुने भन्ने उनलाई लाग्थ्यो । आमा भने रोइरहेकी छोरीलाई सम्हाल्दै भन्ने गर्थिन्— तैंले राम्रो पढिस् भने मात्रै आउँछु भन्नुभएको छ ।


सानी ममतालाई यही डरले सायद स्कुल तानेर लैजान्थ्यो, दिनहुँ । उनी अलिक बुझ्ने भएपछि पत्रपत्रिका पढ्न थालिन् जसमा उनको बाबुका बारेमा खबरहरू छापिने गर्थे । बिस्तारै उनले बुझिन्— बाबु राजेन्द्रप्रसाद ढकाललाई प्रहरीले पक्रेर बेपत्ता पारेको रहेछ । यो कुरो त आमाले उनलाई कहिल्यै भनिनन् । पत्रिका पढेर थाहा पाएपछि ममताले पनि फेरि कहिल्यै सोधिनन्— बाबा खोइ भनेर ।


ममतालाई बाबुको अनुहारसम्म पनि याद छैन । अरूले भनेर उनले थाहा पाइन्, राजेन्द्र एक जना मानवअधिकारवादी अधिवक्ता थिए । गोरखा बजारमा उनको ल फर्म पनि थियो । २०५५ पुस २४ को चिसो दिनमा ८ प्रहरीको एउटा टोलीले उनलाई पक्रेर लग्यो । त्यतिखेर ममता चार वर्षकी थिइन् जसलाई देशमा सशस्त्र द्वन्द्व चलिरहको छ भन्ने अत्तोपत्तै थिएन ।
‘प्रहरीले मलाई पनि समातेर लैजान्छ कि भनेजस्तो लागिरहन थाल्यो,’ अचेल काठमाडौं जिल्ला विकास समन्वय समितिमा इन्जिनियर ममता ढकालले किशोरी उमेरका त्रासदी सम्झिन्, ‘म जतिखेर पनि डराइरहन थालेँ ।’


त्यसपछि उनले आफ्नो थर ढकाललाई बदलेर शर्मा लेख्न थालिन् जो अहिले पनि कायमै छ । यो थियो— उनी आठ कक्षा पढ्दाको कुरो । त्यसयता देशमा धेरै कुरा बदली भइसके । तर, बाबुलाई हेर्ने ममताको इच्छामा बदलाब आएको छैन । कुनै दिन टुप्लुक्क फर्केर उनी आइपुगिहाल्छन् कि भन्ने आस उनलाई लागिरहन्छ । बाबुको सम्झनामा उनले पुस्तक पनि लेखेकी छन् जसको शीर्षक छ— राजेन्द्र ढकाल ।

संघर्षमयी बाटो
ममताले बुझेसम्म उनका बाबुका साथ अरू दुई मानिसलाई पनि प्रहरीले पक्राउ गरेर बालचौतारा इलाका प्रहरी कार्यालय, तनहुँ लगेर राखेको थियो । आमा, काका र दिदीले धेरैतिर बाबुलाई खोज्दाखोज्दा नपाएर हैरान भएको खबर ममतालाई धेरै वर्षसम्म थाहासम्म पनि थिएन ।


ढकाल परिवारले तनहुँ, गोरखा, कास्कीदेखि नवलपरासीसम्मका प्रहरी तथा सीडीओका जिल्ला कार्यालय चहारे । धेरै तिर निवेदन दिए र हारगुहार पनि गरे । तर, ढकाल बेपत्ताको बेपत्तै रहे । सर्वाेच्च अदालतमा बन्दी प्रत्यक्षीकरण निवेनदन पनि पर्‍यो । तिनताक यस्ता बेपत्ताहरूको निवेदनले सर्वाेच्च मुद्दा शाखाको ठेली भरिने गथ्र्याे ।


निवेदन दिएको ९ वर्षपछि २०६४ मा सर्वाेच्चले ढकाल र अरू पनि सबै बेपत्ताहरूको अवस्था पत्ता लगाउन सरकारलाई आदेश गर्‍यो । तर, त्यसको पालना नभएपछि सन् २०१२ मा यो मुद्दा राष्ट्रसंघ पुग्यो, परिवारमार्फत । त्यसको ५ वर्षपछि १७ मार्च २०१७ मा राष्ट्रसंघको मानवअधिकार समितिले ढकालको मुद्दामा फैसला गर्दै उनको अवस्था तुरुन्त पत्ता लगाउन नेपाल सरकारलाई पसन आदेश गर्‍यो । तर सरकार भने ‘बेखबर’ छ ।


ममता अहिले बाबुको मुद्दाले लिएको गतिसँग सबै जानकार छिन् । तर, बाबुले भोग्नु परेको नियतिका बारेमा चाहिँ पूरै बेखबर । उनीझैं पनि बन्दी नै छन् कि कि उनको ज्यान गइसक्यो ? बन्दी छन् भने कहाँ छन् ? ज्यान गयो भने कहाँ गयो ? तर, यो प्रश्न केवल ममता एक्लैको भने होइन । सशस्त्र द्वन्द्वका क्रममा नेपालमा तीन हजारभन्दा बढी मानिस बेपत्ता पारिएका छन् । हरेक आफन्तको प्रश्न हो यो ।

एक नयाँ अपराध
ल्याटिन अमेरिका, अफ्रिका, मध्यएसिया र दक्षिण एसियालगायत संसारका धेरै ठाउँमा गरी लाखौंको संख्यामा केही दशकयता मानिस बेपत्ता छन् । दोस्रो विश्वयुद्धपछि संसारमा देश–देशबीच युद्ध हुन छाडे पनि आन्तरिक कलह र हिंसाका कारण विभिन्न मानवअधिकार उल्लंघनका विभिन्न घटनामा बढोत्तरी भएकै छ । राज्य वा विद्रोहीबाट बलपूर्वक मानिस बेपत्ता पार्ने काम एक्काइसौं शताब्दीको पछिल्लो दशक संसारभर फैलिएको एक संक्रामक रोगका रूपमा राष्ट्रसंघले लिएको छ ।


माओवादी द्वन्द्व सुरु हँुदा नेपाल राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार सन्धि–महासन्धिको सदस्य राष्ट्र भइसकेको थियो । त्यसो हुनाले राज्यले पञ्चायतकालजस्तो पक्राउ गरेर सार्वजनिक रूपमा गोली ठोक्न वा राणाकालमा जस्तो टुँडिखेलमा लगेर झुन्डयाउन सक्दैनथ्यो । गुपचुपमा पक्राउ गरी शंकास्पद विद्रोहीको ज्यान लिने र यसबारे सत्यतथ्य कहिल्यै नखोल्ने मनसायले राज्य दस वर्षसम्म परिचालित भयो । तर यसको असर के पर्न गयो भने बेपत्ता पारिएकाको परिवार सधैं अन्योलमा रहे ।


बेपत्ता पार्ने कामलाई नेपालको अहिले जारी भएको अपराधसंहिताले कसुर मानेको छ । तर यसअघिका कानुनमा यसबारे केही उल्लेख नभएकाले बेपत्ता पार्नेलाई कारबाही गर्ने कुनै आधार पनि छैन । बेपत्ता आयोगले पत्ता लगाइसकेको छ, राजेन्द्रप्रसाद ढकाललाई कसले बेपत्ता पारेको हो भनेर ।


‘हामीलाई १२ सय १० वटा बेपत्ताका घटनामा दोषी को हो भन्ने थाहा भइसक्यो,’ अन्तर्राष्ट्रिय बेपत्ता दिवस, अगस्ट ३० को पूर्वसन्ध्यामा पीडित परिवार अघिल्तिर उभिएर बेपत्ता आयोगका अध्यक्ष लोकेन्द्र मल्लिकले निराशाको लामो सास फेरे, ‘तर के गर्नु ? कानुन नभएकाले तिनलाई बोलाएर बयान लिन अनि कारबाही गर भनेर सरकारलाई सिफारिस गर्न मैले सकिरहेको छैन ।’


यो बेपत्ता सूचीमा भैरवनाथ गणले बेपत्ता बनाको ४९ जना बन्दी र बर्दियाबाट बेपत्ता पारिएका ३ सयभन्दा बढी थारूहरू पनि छन् । अनि छन्— थेचोका नन्दगोपाल माली जसलाई ६१ सालमा प्रहरीले पक्राउ गर्दा उनकी ८ वर्षीया छोरी नग्मालाई केही थाहा थिएन । नग्माकी आमाको दोस्री छोरी जन्माउँदा ज्यान गएको थियो । बाबु अचानक बेपत्ता भएपछि आठ वर्षीया नग्माको काँधमा एक वर्षकी बहिनीलाई हुर्काउने गह्रौं दायित्व पनि थपियो ।


‘तर पछि थाहा पाएँ उहाँलाई त सुरक्षाकर्मीले बेपत्ता पारेका रहेछन्,’ हाल स्नातक पत्रकारिता पढिरहेकी २२ वर्षीया नग्मा भन्छिन्, ‘हरेक दिन म बाबा फर्किनुहुन्छ कि भनेर बाटो हेरिरहेकी हुन्छु, तर आस गर्नु मात्र हुन्छ सधैं ।’

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०९:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT