स्मार्ट सिटी : काठमाडौं

कविता
स्नेह सायमि

काठमाडौँ — खाल्डो बनाउने नै हो योजना खाल्डो बनाउने नै हो लक्ष्य

खाल्डो बनाउने नै हो योजना
खाल्डो बनाउने नै हो लक्ष्य
खाल्डोमा पुर्नु छ नागरिकको घर र अधिकार
खाल्डोमा पुर्नु छ ऐतिहासिक पहिचान र सम्पदा
खाल्डोमा हाल्नु छ संबिधानका धारा
अलिकति माटो र गिट्टी
अलिकति कााचो अलकत्राले पुर्नका लागि
बनाएकै होइन सडकभरि खाल्डो

धेरै स्कुटर, धेरै बस, धेरै कार मात्र
होइन
एक–दुई जना केटाकेटी मात्र होइन
खाल्डोमा पुर्नु छ– तपाईंको विद्रोहचेत
पुर्नु छ– आलोचनात्मक सोच
जसरी ग्यास चेम्बरमा लाखौं जलेथे मानिसहरू
त्यसरी नै पुर्नु छ धेरै पुराना मानव बस्तीहरू
त्यसरी नै पुर्नु छ अदालतको निर्णय
बनाउनु छ बाटो हाम्रो जीवनको
र, निर्माण गर्नु छ स्मार्ट सहर

Yamaha

काष्ठमण्डप त नबनाउने नै हो
लायकु त्वा: को पहिचान मेटाउने नै हो
कुनै मन्दिर वा चिभा:,
कुनै बिहार वा गुम्बा
सबै डोजर लगाउने नै हो
तपाईं
जो आफूलाई आदिवासी भनिरहनुभएको छ
तपाईं
जो हजार वर्षदेखि बसिरहनु छ
तपाईंहरूको इतिहास मेटाउने नै हो
विकासविरोधीको आरोप लगाएर
तपाईंहरूलाई धपाउने नै हो
र बनाउने हो स्मार्ट सिटी ।

अहिले कहाा सडक बनाइरहेको हो र ?
सडक भत्काउने नै ठेक्का हो
अहिले कहाा मेलम्ची ल्याउाछौं र ?
अझै काकाकुल बनाउने योजना हो ।
राज्यसत्ताको केन्द्र सिंहदरबार भएको सहर
अब यहााबाट तपाईंहरूलाई विस्थापित गर्नु छ
र बनाउनु छ– स्मार्ट सिटी ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०९:०५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

‘स्याब्बास् केटा !’

संस्मरण
मेरा नौनाडी गले, ज्यान शिथिल भएर फत्रक्क भयो, खल्खली पसिना आयो, सय कोस पार गरेपछिको थकाइले चुर छुजस्तो लाग्यो ।
सिपी अर्याल

काठमाडौँ — ए केटा रिजेल्ट आयो अरे उठ् ।’ बुवा बिहान अचानक आएर ओढिराखेको बर्को याँकिदिनुभयो ।निद्राले मस्तराम थिएँ । जिन्दगीको सबभन्दा आनन्ददायी क्षणमा, एलएलसीपछिको समय । घरकाले पढ् कि पढ् भन्न पनि पाउँदैनथे । म फुक्काफाल । क्या आनन्द !र, आयो रिजल्ट !

ठूलाठूला आँखा बनाउँदै असिनपसिन भएर बुवाको अनुहारमा ट्वाल्ल परेर हेरेँ ।

‘नआत्ती ! पास भैहाल्छस् नि !’ बुवाको सान्त्वनाले मन भरिएन । परीक्षाफल आएको थियो तर फल थाहा पाइसकेको थिइनँ । जर्‍याकजुरुक उठेर आँगनमा निस्किएँ । के गर्ने, कहाँ गएर रिजल्ट हेर्ने ? केही मेसो पाइनँ । डरले भाउन्न भएँ । गोरखापत्र साँझ मात्रै आइपुग्थ्यो । रिजल्ट हेर्ने अरू कहाँ होस् उपाय ?


‘प्रकाश दाइलाई हेर्न भन् ।’ ममीले काइदा सुझाउनुभो । ठूलोबुवाको घरमा ल्यान्डलाइन फोन थियो, त्यहीँबाट प्रकाश दाइको काठमाडौँको डेरामा फोन लगाएँ ।
‘हेलो पर्काश दाइ । ०४९०३७७ क्यू को रिजल्ट हेर्दिनू न ।’
‘क्व पर्काश ?’ यति आत्तिएको थिएँ कि, उता फोन उठ्नेबित्तिकै फरर बोलेुँछु । प्रकाश दाइ डेरामा बस्छन्, फोन घरपट्टीले उठाउँछन् भन्ने बिर्सेछु । कर्कश आवाजले झन्डै गाली गरेपछि पो याद भयो । सायद उनी घरपट्टी थिइन् ।
‘त्याँ डेरामा बस्ने...’
‘येकछिनमा गर...’ धडयाम्म फोन राखेको आवाज आयो । एक छिनमा गर्नुपर्ला सोचेर बाहिर आँगनमा निस्कँदै थिएँ, घरअगाडि बाटोमा उभिएको कसैले भनेको फयाट्टै सुनेँ, ‘सिद्धार्थ बोर्डिङका सबै विद्यार्थी फस्र्ट डिभिजनमा पास भए अरे !’
यति भनेर ती मान्छे कता गइहाले । अनुहार चिनिनँ ।


खबर सुनेर आँगनमा आएर पृथ्वीनारायण शाह उभिएको शैलीमा फनन घुम्दै नाचेँ । बुवा, ममीको अनुहार चम्किलो देख्थेँ ।
‘१० पास भइस् बाबु ?’ ओसारामा बस्नुभएको हजुरीले सोध्नुभो । दगुर्दै गएर गम्लङ्गै अँगालो हालेँ, म्वाई खाएँ ।
‘ल राम्रो भो परमेश्वर ।’ हजुरी खुसी हुनुभो ।


तर, अचानक सम्झिएँ । ती बताउने मान्छे को थिए ? फस्र्ट डिभिजनमा पास भएको होइन, फेलै भएको हो रहेछ भने ? सम्झँदा मात्रै कहाली लाग्यो । फेरि प्रकाश दाइ सम्झिएँ । फोन गर्न ठूलोबुवाकोमा लम्किएँ ।


‘सिद्धार्थका सप्पै फस्र्ट डिभिजनमा पास भए अरे । स्कुलबाट फोन आथ्यो...’ ठूलोबुवा कराउनुभो । अब ढुक्क भएँ ।
भोलिपल्ट स्कुल गएँ । पवन सरले उर्दी जारी गरे, ‘साइन्स लिएर पढ्ने, डाक्टर हुने । यताउति होइन...’
‘साइन्स लिएर पढ्ने...’ यत्ति वाक्यले म अचानक गलेँ । म्याथ खास जान्दिनथेँ ।
कसरी पढ्ने साइन्स ? साइन्स नपढी कसरी बन्ने डाक्टर ?


सबैजसो साथीहरू साइन्स पढ्ने तरखरमा थिए । कोही काठमाडौँ जाने भन्थे, कोही इन्डियाको मद्रास, कोही बुटवल, कोही पाल्पा । मेरो ठेगान थिएन । मन त मद्रास जाने थियो, कहिल्यै नगएको ठाउँ । बुवालाई एकदुई फेर भनेको पनि थिएँ । कड्किनुभो, ‘काँ जानी हो इन्डिया ! पर्दैन ।’ त्यसपछि बल गरिनँ ।
‘त्यसो भए काठमान्डु जान्छु । साइन्स पढ्छु ।’ एक दिन निर्णय सुनाएँ ।
‘म्याथ जान्दैनस्, अंग्रेजी जान्याछस् ।
त्यै पढ् ।’


‘ह्वाँ साथीहरू साइन्स पढेर डाक्टर हुनी अरे । सबै साथी डाक्टर हुनी भए मचाहिँ कन्डक्टर हुनी ?’ फन्किएँ ।
छोरोको पढ्ने रहरमा बुवा तगारो बन्नुभएन । कुनचाहिँ बाबु बन्न सक्थ्यो र ?
र, काठमाडौँ जाने दिन आयो ।


काठमाडौँमा मसँगै बस्ने र पढ्ने भनी साथी सन्तोष प्रस्ताव लिएर खोइ कताबाट आयो । ऊ म्याथमा तगडा । म अंग्रेजीमा । जोडी जम्ने भो भन्ने लाग्यो बुवालाई । अब केही उज्यालिनुभयो ।


जानुभन्दा अघिल्लो साँझ ममी राति अबेरसम्म बसेर गुन्द्रुक, मस्यौरा, घ्यू पोको पारिबसेको ट्वाल्ल परेर हेरेँ । गुँड छाडी जान थालेको हुर्कंदै गरेको बचेरोको पँखेटा बलियो पारिदिने प्रयासमा हुनुहुन्थ्यो ममी । घर छाडेर जानुपर्दाको गह्रुंगो मन तर भर्खर युवक हुँदै गरेको पठ्ठोको जोसमा थिएँ ।
भोलिपल्ट बिहान तौलिहवाबाट काठमाडौं जाने डाँफे चढयौँ । बसपार्कबाट छुटेको बस प्रशासन कार्यालयनिर रोकियो । केही मान्छे चढे । कोइराला अंकल पनि चढे । मलाई र बुवालाई बसभित्र सँगै देखेपछि अंकल नजिकै आए ।
‘कता हिँड्नुभो त बाउछोरा नै ?’
‘काठमान्डु जान लाको । यो उतै पढ्छु भन्छ ।’ बुवाले मतिर हेर्नुभो ।
‘के पढ्नी बाबु ?’ अंकलले मलाई हेरे ।
‘साइन्स !’ आँखा जुधाएर नडराई भनेँ ।
‘सक्छौ त ?’ गिज्याएझैँ मानेँ ।


‘पढे त सकिहालिन्छ नि,’ कड्किएँ । जोसिलो केटोलाई ‘तैँले सक्छस् र ?’ भनेको मन परेको थिएन ।
मुठ्ठी कसेर आँखा चिम्लिएँ, ‘जसरी पनि पढ्छु, पास हुन्छु ।’


दाइहरूको नजिक, एउटा कोठामा डेरा पाएँ । केही कलेज घुमेपछि (त्यतिबेला) ताहाचलमा रहेको बर्नहार्ट कलेजमा भर्ना भएँ । सन्तोषचाहिँ अस्कल जान थाल्यो । भर्नासर्ना, ड्रेस गर्दा लगभग ३९ हजार खर्लप्प तिर्नुपर्‍यो । त्यो एकदम ठूलो रकम थियो हाम्रा लागि ।
म भर्ना भएपछि बुवा घर जाने हुनुभो । बसपार्क पुर्‍याएर कोठामा फर्केपछि घोप्टो परेर रोइरहेँ । सन्तोष केही नबोली बसिरहयो ।


अब कलेज नियमित जान थालेँ । शनिबार घर फोन गर्थेँ । अरू दिन मिनेटको १४ रुपैयाँ थियो, शनिबार ७ । बाआमासँग फोनमा कहिले रुन्थेँ, कहिले झर्किन्थेँ, कहिले खुसी पनि हुन्थेँ । पढाइको अधिक प्रेसर थियो । जिन्दगीमा कहिल्यै पढ्नु नपरेको मोटो ठेली म्याथ, फिजिक्स र केमेस्ट्रीको किताबले हायलकायल पारेको थियो ।
त्यस दिन बसमा भेटिएका कोइराला अंकल टनिक भइदिएका थिए । बसको संवाद बेलाबेला सम्झन्थेँ र डेरिभेटिभ र लिमिटका अप्ठयारा हिसाब अर्को एकपल्ट गरेर मिलाउन तम्सिन्थेँ ।


अंग्रेजी, जुलोजी र बोटनी बडो रुचिसाथ पढ्थेँ । जब पालो म्याथ, फिजिक्स र केमेस्ट्रीको आउँथ्यो अनि कुरो अर्कै भइहाल्थ्यो । अंग्रेजीको होमवर्क गर्दा हात सलल बग्थे । अरू विषयमा त्यही हातमा दही जम्थ्यो ।


म्याथका हिसाब नजान्दा बेकारमा पढिएछ भन्ने झल्को आउन थाल्यो । तर, बेलाबेला उनै कोइराला सर झुल्कन्थे दिमागमा ।
सन्तोष खुरुखुरु कलेज जान्थ्यो आउँथ्यो । पढ्थ्यो । उसले मिलाएको हिसाब देखेर ईष्र्या लाग्थ्यो । ‘मलाई किन आउँदैन यार यसरी ?’ आफैँसँग मुर्मुरिन्थेँ ।
र, फस्र्ट टर्म जाँच दिएँ । दसैँतिहार बिदामा घर जाने दिन आयो ।
बिदा नै त थियो, सकियो पनि !
बिदापछाडि कलेज खुलेको एकाध दिनमा रिजल्ट आयो ।
र, म फेल भएँ!!
अंग्रेजी, जुलोजी र बोटनीबाहेकका विषयमा तारा लागे ! जिन्दगीमा पहिलो पटक फेल भएँ !
म फेल भएँ !’
फेलै भएँ !


मजस्तो काम नलाग्ने, लद्दु, खत्तम, खैँराते विद्यार्थी कोही छैनजस्तो लाग्यो । निराशाले खर्लप्पै संसार निल्यो । एकमन लाग्यो मर्छु ! यस्तो फेल हुने विद्यार्थीको काम के संसारमा ?
यो बेला कोइराला अंकल कहाँ गए कुन्नि ! पटक्कै आएनन् टनिक बनेर । म अचानक होमसिक र होपलेस भएँ । घर जान्छु, पढ्न अब सक्दिनँजस्तो लाग्न थाल्यो ।
भोलिपल्ट सन्तोष रुँलारुँला जस्तो गरी हुर्रिएर एक्कासि कोठामा आयो । खाटमुनिको लुगा तानेर पटयाउन थाल्यो । लगभग रोएरै ।
‘के भो सन्तोष ?’ सोधेँ ।


‘म घर जान्छु यार ।’ उसको स्वर भासियो । ‘म सक्दिनँ यार काठमान्डु बस्न । बुवाआमा, बहिनी, भाइको धेरै याद आयो ।’
म अवाक् भएँ । मान्छेलाई अति दु:ख परेर रोइरहँदा के भनेर सान्त्वना दिन्छन् अहिले लगभग १७, १८ वर्ष बितिसक्दा पनि जानेको छैन ।


‘नजाऊ न यार ।’ म पिलपिलिएँ ।
‘म जान्छु शिव । तिमी पढ ।’ ऊ नाडीले आँखा पुछ्दै रुन थाल्यो ।
‘तिमी म्याथ जान्ने मान्छे नै हारेर गयौ भने त म पढ्न झन् कसरी सक्छु ?’
फुल्याउन खोजेँ ।


र, नाइट बसमा जाने भनेर सन्तोष झोला बोकेर हिँडिहाल्यो । हत्केलाले आँसु पुछ्दै ऊ सिँढीबाट तल झरेको हेरिरहेँ, एकदम अवाक् भएर ।


अब मेरा नौनाडी गले, ज्यान शिथिल भएर फत्रक्क भयो, खल्खली पसिना आयो, सय कोस पार गरेपछिको थकाइले चुर छुजस्तो लाग्यो । घाँटीभित्र ब्लेड अड्क्योझैँ लाग्यो । आखिर सन्तोष त गयो । यही कहानीले म गल्न थालेँ ।
भोलिपल्ट गह्रुंगो मनसहित कलेज पुगेँ । सिधै पुरुषोत्तम सरको कोठामा छिरिहालेँ ।
‘सर म फेल भएँ ।’ एक्कैचोटि पिलपिलिएँ ।
‘केही हुन्न नआत्तिऊ । बल्ल फस्र्ट टर्म त गाछ ।’ सरले अँगाले मलाई ।
‘सर म घर जान्छु । सक्दिनँ पढ्न ।’ अचानक आफ्नो निर्णय सुनाएँ ।
‘यस्तो नभन बाबु । एलएलसीपछि एकदमै गाह्रो हुन्छ सबैलाई । तिमी मात्रै होइनौ ।’ सरले अँगालेकै थिए ।
‘नाइँ सर । कहिल्यै फेल भएको थिइनँ । पढेकै थिएँ ।’ रुन थालेँ ।
‘फाइनल एक्जामसम्म राम्रो माक्र्स ल्याउँछौ । नआत्तिऊ । पास गराउने जिम्मा हाम्रो ।’ सर बोल्दाबोल्दै म भक्कानिएँर हिँडेँ ।
कोठामा आएर बेस्कन रोएँ । बाआमा र हजुरआमा सम्झिँदा झन् रुन आयो । केही बेरपछि घर फोन गर्न पीसीओ छिरेँ ।
‘बुवालाई बोलाइदे ।’ दिदीले फोन उठाएकी थिई । यत्ति भनेर ढयाप्प फोन राखेँ । एकै छिनमा फेरि गरेँ ।
‘हेलो...’ बुवाको आवाज सुनेर भक्कानिएँ ।
‘के भो बाबु ?’
म रोइरहेँ ।


‘के भयो भन्त...’ डरको धुन बुवाको स्वरबाट बगेको बुझेँ ।
‘बुवा मैले सकिनँ । म घर आउँछु । म फेल भएँ ।’ एकैसासमा सुनाएँ ।
‘हँ ???’ आश्चर्यचकित हुनुभो बुवा । त्यसपछि धेरै बेर म बोलिनँ । सुँक्कसुँक्क गरिरहेँ । उता बुवा पनि बोल्नुभएन ।
‘आइज त तेसो भा...’ यो वाक्य सुनेपछि शरीरमा परान भरिएझैँ मानँे । हलुका
महसुस भयो ।
‘भोलिको डाँफेमा आउँछु ।’ जाने
पक्का भएँ ।


अब, दाइहरूलाई पनि भनेँ । सम्झाउन खोजेका थिए । संघर्षको परिभाषा दिएका थिए । तर, फेल भएकाले बडो ठूलो चोट परेको मलाई कसैले भनेको मान्न सकिनँ । कोठाका खाट, टेबललगायतका खत्रामत्राङ दाइको जिम्मा लगाएर म घर हिँडँे ।
घर पुगेपछि मान्छेहरूले किन आइस् ? सोध्नेवाला थिए । ‘घरबाट टाढा बस्न सकिनँ’ भनेर उत्तर त दिम्ला, तर ‘एसएलसीमा फस्र्ट डिभिजन ल्याएको मान्छे पढ्न सकिनस् ?’ भने के उत्तर दिने ? उत्तरको खोजीमा दिनभर बसमा रन्थनिएँ ।


घर पुगेर झोला बिसाउँदा साँझ ढल्किँदै थियो । सिधै कोठामा पसेर खाटमा डङ्रंग पल्टिएँ । फनफनी नाचिरहेको पंखा एकटकले हेरिरहेको थिएँ । कोठामा हजुरी पस्नुभो । मछेउ आएर बस्नुभो । मेरो हात समाएर भन्नुभो, ‘के भयो नाति ?’ हजुरीलाई ट्वाल्ल परेर हेरिरहेँ, किनभने घाँटीबाट आवाज आइरहेको थिएन ।
‘अब के गर्चस् त ?’ सोध्नुभो । मलाई रुन मन लागेको थियो । सम्हालिएँ । जिब्रो बाहिर निकालेर ओठको छेउमा लगेँ, जिब्रोलाई दाँतले थिँचेँ, टाउको ढल्काएँ, अनि दुवै आँखा आधा चिम्लिएँ ।


‘धत्, के भनेको हो ?’ डरको कम्पन हजुरीको बोलीमा आएको थियो, ‘फेरि पढ् । यैँको केम्पसमा पढ् । आमाले भात पकार ख्वार पठाउँचिन् । घरको भात खा, पढ्न जा ।’ म बोलिनँ । मेरो हात समाएर धेरै बेरसम्म कोठामा बसिरहनुभयो हजुरी । हजुरीको त्यतिबेलाको साथ मेरा लागि जीवनभरको तागत बन्यो ।
बुवा मसँग रिसाएको अनुभव गरिसकेको थिएँ । म बोल्दा मन लागे सुन्ने, नलागे एकातिर हिँड्ने गर्नुभयो ।


भोलिपल्टबाट टोलमा अनगिन्ती प्रश्नको रकेट बर्सन थाले, किन फर्किइस् ? त्यत्रो फस्र्ट डिभिजन आएकाले पनि पढ्न सकिनस् ? आखिर किन बस्न सकिनस् ?
कपिलवस्तु बहुमुखी क्याम्पसमा अंग्रेजी मूल विषय राखेर भर्ना भएर एक दिन घर फर्किंदै थिएँ । बाटोमा उनै कोइराला अंकल भेट भए । म लाज र डरले इत्रिएँ । चलाइरहेको साइकल मेरो छेउमा रोकेर टक्क अडिए कोइराला अंकल । र, भने, ‘केइ भाछैन बाबु । नआत्तिऊ । अब घरमै बसेर राम्ररी पढ है ।’ मुस्कुराउँदै अघि बढे अंकल । म वाल्ल परेँ ।
बिस्तारै म घरबाटै बाहिर निस्कन एकदमै कम गरेँ । बुवा मसँग नबोल्नुभएको हप्ता बित्यो, महिना बित्यो । हुँदाहुँदा वर्ष नै बित्यो ।
एक दिन, आईएको रिजल्ट लिएर घर आएँ । अफिसबाट घर आएर बुवाले चिया सुर्काइरहनुभएको थियो ।
‘रिजल्ट आयो बुवा ।’ एकतर्फी संवाद सुरु गरेँ । बुवाले थाहै नपाएझैँ, मेरो कुरै नसुनेझैँ गरेर चियातिरै ध्यान दिनुभो ।
‘बुवा मैले आईए टप गरेँ । त्यैभर २५ सय रुपियाँ क्याम्पसले दिने अरे !’
दुई वर्षसम्म नबोल्नुभएको बुवा यसपालि बोल्नुभो । बुवाको ओठमा सूर्यमुखी फुल्यो, मलाई गम्लङ्ग अँगालेर भन्नुभो, ‘स्याब्बास् केटा !’

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०९:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT