बानेश्वरमा छ टक्सार

समाज
विद्या राई

काठमाडौँ — भाँडाकुँडा बन्न छाडे पनि टक्सारको ब्रान्ड अहिले पनि बिकिरहेको छ । टक्सारमा बसेर भाँडाकुँडा बनाउँदै आएका बुद्धराज शाक्य भन्छन्, ‘हामीले टक्सारे भाँडाकुँडाको माग धान्न गाह्रो भइरहेको छ, दु:खको कुरा अरू ठाउँमा टक्सारे भन्दै नाम बिक्री भइरहेको छ ।’

७४ वर्षका काशीनाथ तमोटले बानेश्वरमा १२ आना जग्गा १० हजार रुपैयाँमा किनेका थिए, २०३१ सालतिर । उनले सुरुमा टहरो बनाए, बिस्तारै घर बनाए । अहिले सहरीया सुख उनका आँगनमा आएको छ । तमोटजस्तै भोजपुर, टक्सारबाट बसाइ सरेर बानेश्वर क्षेत्रमा आउने टक्सारिया नेवारहरूको घरधुरी ६५ भन्दा बढी भइसकेको छ ।

Yamaha


सुरुका दिनमा, तमोट त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत पाटन क्याम्पसमा नेपाल भाषाका प्राध्यापक थिए । सरकारी सेवाबाट अवकाश लिएको एक दशक भइसकेको छ । २०१९ सालमा भोजपुरबाट एसएलसी गरेपछि प्राविधिक विषय पढ्न काठमाडांै छिरेका तमोट जागिरका कारण त्यही बेलादेखि काठमाडौंवासी बने । यतिबेला भोजपुर, टक्सारको पुख्र्यौली तमोट घर भत्किसकेको छ । जग्गाजमिन बाँझै छ । बानेश्वरमा टक्सार–बस्ती बसाएर बसेका छन् तमोट र अरू नेवारहरू ।


टक्सार पुख्र्यौली घर भएका नरेश ताम्राकारले पनि बानेश्वरमै ०३६ सालमा ९ आना जमिन १ लाख रुपैयाँमा किनेका थिए । उनले त्यही जमिनमा एकतले घर बनाए । टक्सार बसेर भाँडाकुँडा व्यापार गर्ने नरेश एकाएक बानेश्वरवासी बने, आफ्नो थातथलो भुलेर । भोजपुर छँदै उनका दुई छोरी दुई पटक सिकिस्तै बिरामी बनेका थिए । उपचारका लागि विराटनगर हुँदै काठमाडौं आएका थिए । मेनिन्जाइटिसले थलिएकी छोरी कान्ति बाल अस्पताल ल्याएर धन्न बाँचिन् तर तिनै छोरीको शिक्षादीक्षाका लागि उनी पनि यतैका भए ।


०३५ सालमा टक्सार विमानस्थल बन्यो । अनि धेरै टक्सारेका लागि काठमाडौं पानीपँधेरो बन्यो । भाँडाकुँडा बनाउने कुरामा भोजपुरे खानीहरूमा कच्चापदार्थ रित्तिँदै गएपछि टक्सार नाम मात्रैको बन्दै गयो ।


ताम्राकार अहिले नेवा: देय् दवूको केन्द्रीय अध्यक्ष हुन् । उनका दुई छोरा इन्जिनियर छन् भने एक छोरा डाक्टर । बानेश्वरमा स्थायी बसोबास भए पनि ताम्राकारको टक्सारस्थित घर जग्गा छँदैछ । टक्सारबाट अन्यत्र बसाइ सर्ने नेवार समुदायमध्ये अधिकांशले घरजग्गा बेचेका छैनन्, न आफू गाउँ फर्केरै गएका छन् । कुनै बेला दिनरात घनको टङटङ आवाजले गुल्जार रहने टक्सार यतिखेर सुनसान छ, स्थानीय बुद्धिजीवी धीरेन्द्र श्रेष्ठका अनुसार अहिले टक्सारमा ४/५ घर मात्रै बसेका छन्— टक्सार व्यवसाय धानेर ।


टक्सारबाट बसाइ सरेका नेवार समुदाय अहिले पनि भाँडाकुँडा व्यवसायमैं छन् । सीमित जागिर वा अन्य व्यवसायमा छन् । धातुजन्य उत्पादनमा कोही लागेका छन् । जस्तो टक्सारका मोतीकृष्ण ताम्राकार वीरगनजमा आल्मुनियमको उद्योग चलाउँछन् । उत्तम ताम्राकारको धरानमा रोलिङ मिल सञ्चालनमा छ नारायण तुलाधारको बल्खुमा करुवा–कसौडी व्यापार गर्छन् । अर्जुन ताम्राकारको बालाजुमा रोलिङ मिल छ, राजेन्द्र शाक्य (इमाडोल) र सुनील उदासले विदेशमा पठाउने धातुका भाँडाकुँडाको उद्योग चलाउँछन् । टक्सारका ६३ वर्षीय विश्वराज तुलाधार बानेश्वरमै भाँडा पसल गर्छन् । उनी पनि व्यापार सिलसिलामा २०४२ सालमा बानेश्वर बसाइ सरेर आएका थिए ।

काशीनाथ तमोट


शाहवंशाीय राजा गीवार्णयुद्धविक्रम शाहको पालामा भोजपुरको टक्सार अड्डा पूर्वी नेपालकै मुख्य व्यापारिक तथा औद्योगिक केन्द्र थियो । पछि विसं १८७२ मा स्थानीय भीमसेन परिसरमा खानी अड्डाको स्थापना भएको थियो । अड्डामा तामाको एक पैसे, दुई पैसे, पाँच पैसे डोली पैसा छापिने गथ्र्याे । तामाको टक (सिक्का) काटिने भएकैले यसलाई टक्सार नामकरण गरिएको इतिहास छ । भोजपुरकै दक्षिणी भेगमा पर्ने धोद्लेखानी, सिरिसेखानीबाट तामा निकालेर डोली पैसा बनाउने गरिन्थ्यो ।


यसरी टक्सार स्थापना भएको २०३ वर्ष हुँदै छ । २०० वर्ष पुगेको अवसरमा २०७२ सालमा द्विशतवार्षिकी मनाइएको थियो । व्यापारिक, औद्योगिक, धार्मिक, पुरातात्त्विक, सांस्कृतिक हिसाबले पुरानो टक्सार अचेल भने सुनसान र उजाड छ ।


व्यापारिक गतिविधिमा सक्रिय मानिने नेवार समुदायको यो संख्या अहिले इतिहास भइसकेको छ । उनीहरूको मौलिक पहिचान, वेशभूषा र संस्कृति आधुनिकतासँगै लोप हुँदै गएको छ । मुख्य गरेर धातु उद्योगका लागि चाहिने आवश्यक कच्चापदार्थ कोइला र कालीगढको अभावले बसाइसराइ बढेपछि नेवार समुदाय घट्दै आए ।


भोजपुरबाट सुरुमा बसाइ सर्नेहरू बानेश्वरमा आएका थिए । त्यसपछि भक्तपुर, इमाडोल, कीर्तिपुर, हात्तीवन, न्युरोड, बूढानीलकण्ठ, त्रिपुरेश्रवरतिर सरेर आए । जहाँ बसाइ सरेर गए आफूलाई भोजपुरको टक्सारिया अझ खिकामाछाको टक्सारियाका रूपमा चिनाउँछन् ।


भाँडाकँुडा बन्न छाडे पनि टक्सारको ब्रान्ड अहिले पनि बिकिरहेको छ । टक्सारमा बसेर भाँडाकुँडा बनाउँदै आएका बुद्धराज शाक्य भन्छन्, ‘हामीले टक्सारे भाँडाकुँडाको माग धान्न गाह्रो भइरहेको छ, दु:खको कुरा अरू ठाउँमा टक्सारे भन्दै नाम बिक्री भइरहेको छ ।’


टक्सारमा नेवार समुदायको बाहुल्य हुँदा नेवारभित्रकै शाक्य, हलुवाई, ताम्राकार, श्रेष्ठ विभिन्न थर र गोत्रका थिए । उनीहरूबीचमा पनि सांस्कृतिक विविधता छ । घरैपिच्छे मठमन्दिर, देवीदेवताका थान, चैत्य छन् । भीमसेनथान, गणेश थान, रणेश्वर शिवालय, अजिमा देवीलगायत छन् जसलाई ‘सानो पाटन’ को उपनाम पनि दिइएको छ ।


थुपै्र ठाउँमा बसाइ गएका मध्ये बानेश्वरका टक्सारीया नेवारहरू लाखेजात्रा र बुद्धजयन्तीलाई धुमधामका साथ मनाउन थालेका छन् । बानेश्वरको पार्कदेखि भित्रपट्टि छक्कुबक्कु भगवती मन्दिर लाखेको केन्द्र मान्छन् । शान्तिनगर नजिकैको विश्व शान्ति विहारलाई टक्सारको शाक्यमुनि विहार मानेर बुद्धजयन्ती धुमधाम मनाउँछन् । यी दुई चाडमा उपत्यकामा छरिएका टक्सारीयाहरू एकजुट हुन्छन् । भोजपुर टक्सारका गतिविधिलाई जीवन्त राख्न उनीहरूले भएका मन्दिर र विहारलाई मानेको बताउँछन् । लाखेजात्रा टक्सार सेवासमाज र बुद्धजयन्ती शाक्य समाजको नेतृत्वमा हरेक वर्ष मनाइन्छन् । बानेश्वरका टक्सारीयाहरूमा यो चलन सुरु भएको एक दशक पुग्दै छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०९:०९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रेलबहादुरका छोरा हुन् गोपालसिंह

प्रतिक्रिया
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — भदौ १६ कोसेलीमा प्रकाशित ध्रुवचन्द्र गौतमको लेख ‘उनी थिए जीएस नेपाली’ पढ्न पाउँदा खुसी लाग्यो । आजभन्दा एक सय सात वर्षअघि सन् १९११ मा जन्मेका गोपालसिंहका बारेमा छरिएर रहेका तथ्य संकलन गरी गौतमले गरेको प्रस्तुति रोचक र सूचनामूलक छ । उनै जीएस नेपालीका बारेमा थप जानकारी होस् भनेर केही तथ्य–तथ्यांक लेख्न चाहेको छु ।

‘गीतको राजकुमार’ नामबाट प्रसिद्ध गोपालसिंह नेपालीलाई एउटा यस्तो व्यक्तिको रूपमा स्मरण गरिन्छ जसले साहित्यसँगै फिल्म उद्योगमा पनि आफ्नो अमीट छाप छाडेका छन् । नेपालीको जन्म बिहारको पश्चिम चम्पारण जिल्लाको बेतियामा ११ अगस्त, १९११ भएको थियो । नेपालीले आफ्नो अन्तिम कविता पाठ भागलपुरको सुदूर गाउँ एकचारीमा गरेका थिए । १७ अप्रिल, १९६३ को त्यस कार्यक्रमबाट घर फर्कंदै गर्दा भागलपुर रेल्वे प्लेटफर्ममा उनको निधन भएको थियो ।
उनका पिता रेलबहादुर सिंह फौजमा हवल्दार थिए । उनी नेपाली थिए र पछि बेतियामा बस्न थालेका थिए । गोपालसिंहको रचना पाठको शैली गज्जबको थियो । उनी जुन कुनै कार्यक्रममा पुग्थे, त्यस कार्यक्रमको प्रमुख आकर्षण उनै हुन पुग्थे । उनको गीत श्रोताले सजिलै बुझ्थे र अनायास गुनगुनाउन थाल्थे । गोपालसिंहको परिवारमा आर्थिक कठिनाइ उस्तै थियो, सकस पर्ने खालको । त्यसैले कवि सम्मेलनबाट प्राप्त हुने रकमबाट परिवारको लालनपालन गर्न कठिन भइरहेको थियो । उनले चाहेको भए नेपालमै उनका लागि सम्मानजनक अवसर उपलब्ध हुन सक्थ्यो किनभने उनकी पत्नी नेपालको राजपुरोहित परिवारसित सम्बन्धित थिइन् । तर, स्वाभिमानी गोपालसिंह यसका लागि मञ्जुर थिएनन् । उनले बेतियामै बस्ने निश्चय गरेका थिए ।


सन् १९४४ मा उनी अखिल भारतीय कवि सम्मेलनमा भाग लिन बम्बई पुगेका थिए । त्यस कवि सम्मेलनमा फिल्म निर्माता शशिधर मुखर्जी पनि पुगेका रहेछन् जो उनको कविता सुनेपछि अत्यधिक प्रभावित भएका रहेछन् । त्यसै दौरान उनको ख्यातिबाट प्रभावित भएर फिल्मिस्तानका मालिक सेठ तुलाराम जालानले उनलाई मासिक दुई सय रुपैयाँ दिने गरी गीतकारको रूपमा अनुबन्धित गरे । गोपालसिंहले सबभन्दा पहिला १९४४ मा फिल्मिस्तानको ब्यानरमा बनेको ऐतिहासिक फिल्म ‘मजदुर’ का लागि गीत लेखेका थिए । त्यस फिल्मको गीत यति लोकप्रिय भयो कि बंगाल फिल्म जर्नलिस्ट एसोसिएसनको तर्फबाट गोपालसिंहलाई १९४५ को सर्वश्रेष्ठ गीतकारको पुरस्कार प्रदान गरियो । फिल्मी गीतकारको आफ्नो सफलताबाट उत्साहित भएर गोपालसिंह फिल्म उद्योगमै जमे र लगभग दुई दशक (१९४४–१९६२) सम्म गीत लेखनको कार्य गर्दै रहे । त्यस अवधिमा उनले ६० भन्दा बढी फिल्मका लागि लगभग ४ सयभन्दा बढी गीत रचना गरे जसमध्ये कतिपय गीत अत्यधिक प्रसिद्ध भए । महत्त्वपूर्ण कुरा यो छ कि तीमध्ये अधिकांश गीतको धुन उनी आफैंले तयार गरेका थिए । फिल्म उद्योगमा उनको भूमिका केवल गीतकारसम्म मात्र सीमित रहेन । उनी आफू गीतकारको रूपमा स्थापित भएपछि फिल्म निर्माणको क्षेत्रमा पनि हात हाले र हिमालय फिल्म्स तथा नेपाली पिक्चर्स फिल्म्स कम्पनी स्थापना गरी त्यसको ब्यानरअन्तर्गत तीन फिल्म नजराना (१९४९), सनसनी (१९५१) र खुश्बु (१९५५) को निर्माण गरे तर, कुनै पनि फिल्म सफल हुन सकेन । त्यसपछि यिनले फिल्म निर्माणको कार्य त्यागे । गोपालसिंहद्वारा निर्मित कुनै पनि फिल्मले सफलता हात नपारे पनि ती फिल्मका लागि उनीद्वारा लेखिएको गीत अत्यधिक लोकप्रिय भयो । गोपालसिंहले बाँचुन्जेल त्यो सम्मान पाएनन् जसको उनी हकदार थिए । आफ्नो त्यस भावनालाई उनले शब्दमा यसरी व्यक्त गरेका थिए :
अफसोस नहीं हमको जीवन में
कुछ कर न सके
झोलियां किसी की भर न सके
संताप किसी का हर न सके
अपने प्रति सच्चा रहने का
जीवन भर हमने यत्न किया
देखा देखी हम जी न सके
देखा देखी हम मर न सके ।
– अमर कुमार मल्लिक
विराटनगर–१०

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT