को राम्री, के सुन्दर?

परिचर्चा
भगवान् कृष्णले भनेका छन्— आभूषणको आवश्यकता केटाहरूलाई बढी हुन्छ किनकि केटीहरू त सुन्दरताले यसै परिपूर्ण हुन्छन् ।
डा. विपिन अधिकारी

काठमाडौँ — राम्रा–राम्री वा सुन्दरी कसलाई भन्ने ? सुन्दरता रूप मात्र हो कि अरूथोक पनि हो ? सुन्दरता वा पवित्रता एकअर्कासँग सम्बन्धित छन् कि छैनन्— यी सबै प्रश्नहरूको जवाफ सजिलो छैन । यसमा व्यक्तिगत चाहनाका कुराहरू त हुन्छन् नै । सँगसँगै एकातिर यसको विश्वव्यापी परिप्रेक्ष्य छ, अर्कोतिर सामाजिक, सांस्कृतिक परिप्रेक्ष्यले पनि हाम्रो सोचाइलाई नियन्त्रण गरिराखेको हुन्छ । यी विषयहरूमा घन्टौं कुरा गर्न सकिन्छ ।

सुन्दरताको कुरा एउटा गहन विषय हो । राम्रा–राम्री वा सुन्दरताको बयान नभएको संस्कृति हुँदैन । हिन्दु धार्मिक कथा तथा साहित्यहरूमा पनि राम्रा–राम्रीको प्रसंग निकै आउँछ । हाम्रामा केही यस्ता प्रसंग संस्कृत साहित्यबाट चर्चामा आएका छन् । केही अझ पुराना मिथक हुन् । यस्ता कुरा बुझ्नलाई पहिले आफूलाई खोल्नुपर्छ । तैपनि सबैको बयान एउटै नहोला ।


अंग्रेजी भाषाका कवि तथा नाटककार सेक्सपियर भन्छन्, ‘सौन्दर्य हेर्ने मान्छेको आँखामा हुन्छ ।’ त्यसो भए के राम्रो–नराम्रो भन्ने कुरा व्यक्तिगत अनुभूति मात्र हो त ? त्यसोचाहिं होइन कि ? प्रत्येक समाज र संस्कृतिमा कस्तालाई राम्रो वा राम्री भन्ने ? बारे प्रशस्त लेखिएका छन् । नाक–कान, आँखा–मुख, जिउडालदेखि रोगन र हिंडाइबोलाइसम्मका कुरा मूल्यांकनमा पर्छन् ।


समाजको पनि आफ्नो स्तर होला तर व्यक्तिगत चाहना पनि कम महत्त्वको हुँदैन । व्यक्तिगत स्तरमा आइसकेपछि चाहिं सौन्दर्य हेर्ने मान्छेको आँखामा हुन्छ भन्दा भने मिल्छ होला ।


म सानो छँदा मलाई मेरो हजुरआमा कृष्णमाया सबैभन्दा राम्री लाग्नुहुन्थ्यो । गाउँभरिमा सबैभन्दा गोरी, चिटिक्क परेकी, थोरै बोल्ने, धेरै काम गर्ने, सबैको स्याहार गर्ने । अर्की हजुरआमा भुवनेश्वरी बराल (ईश्वर बरालकी आमा) र ठूलोबा मित्रलाल गिरि (प्रदीप गिरिको बुवा) बालकका रूपमा मैले राम्रो देखेको व्यक्तिहरू हुनुहुन्थ्यो । मेरो व्यक्तिव र सोचाइमा यी तीनै जना आज पनि हुनुहुन्छ । पछि मात्र बुझें, राम्रा–राम्री त अरू पनि हुँदा रैछन् ।


पश्चिम आफ्रिकामा एक पटक म र मेरो श्रीमतीले एउटा ’ब्युटी कन्टेस्ट’ हेर्ने मौका पायौं । पैसा तिरेर । सबै काला । तर, काली राम्रीहरूको बीचमा तीव्र प्रतिस्पर्धा थियो । मैले महाभारत सिरियल सम्झिएँ । महाभारत प्राचीनतम साहित्य हो । महाभारतकी पाँच पाण्डवकी पत्नी द्रौपदी धेरै राम्री मानिन्थिन् । उनलाई मन पराउनेको कमी थिएन । उनले पाँच पति स्वीकार गरिन् तर तीमध्ये अर्जुनलाई मात्र मन पराइन् । उनको कालो वर्णले उनलाई नराम्रो बनाएन । राम्रो हुन गोरो नै हुनु नपर्ने रहेछ । धेरै उदाहरणबाट यति कुरा पक्कासँग भन्न सकिन्छ ।


राम्रीहरूको कुरा गर्‍यो कि अप्सराहरूको प्रसंग आउँछ । उर्वशीलाई इन्द्रको दरबारको धेरै राम्री अप्सरा भनी वर्णन गरेको पाइन्छ । मेनकाको रूप झनै थाम्न नसकिने मानिन्थ्यो रे । तिलोत्तमा त्यस्तै नाम चलेकी अप्सरा थिइन् । समाजले तिलोत्तमालाई बिर्सेको छैन । अहिले नेपालमा तिलोत्तमाको नाममा एउटा नगरपालिकाको पनि गठन भएको छ । राम्रीहरू वैवाहिक जीवनमा आबद्ध हुनैपर्छ भन्ने पनि रहेनछ । सामान्यत: अप्सराहरू स्वच्छन्दतामा रमाएका देखिन्छन् । बिहे बन्धनको कुरो छैन । यो अर्को पक्का तथ्य हो ।


राम्रीहरूको आफ्नो किसिमको चरित्र हुन सक्छ । राम पत्नी सीता अप्सरा नभए पनि अति राम्री मानिन्थिन् । रूप र चरित्र दुवैमा उनको चर्चा हुन्थ्यो । उनको स्वयंवरमा धेरै युवराजहरूले भाग लिएका थिए रे । तर, उनले शिवधनुमा ताँदो चढाउन सफल रामलाई नै वरण गरिन् । शिवपत्नी पार्वतीलाई त्रिपुरासुन्दरी भनिएकै छ । उनी हिमवतखण्डकी सबैभन्दा ठूली नायिका भन्दा हुन्छ । गौतम मुनिकी पत्नी अहिल्या राम्री मात्र होइन कि उनलाई १६ वर्षे यौवना रहिरहने वरदान प्राप्त थियो । उनलाई ब्रह्माकी छोरी भनिन्छ । उनी ग्रिक पुराणको ‘हेलेन अफ ट्रोय’ जस्तै प्रसिद्ध हुन् । अन्यगमनमा पनि उनको नाम आउँछ । विष्णु पत्नी सरस्वती धेरै गोरी थिइन् भनिन्छ । उनी गोरी सुकिली मात्र नभई विद्यादायिनी पनि मानिएकी छन् । राम्रा–राम्रीका यी अलगअलग उदाहरण हुन् । उनीहरूको चरित्र, मूल्य मान्यता सबै कुरामा विभिन्नता छ ।


कामदेवकी पत्नी रति राम्री मात्रै नभई कामिनी पनि मानिन्थिन् । शकुन्तलाकी आमा मेनकाको झन् के कुरा गर्नु ।


१६००० वर्षदेखिको ऋषि विश्वामित्रको तपस्या यिनैले आफ्नो रूप र भंगीमाले भंग गराइन् । मोहिनी अर्की सुन्दरी हुन् ( देख्ने जति सबैलाई मोहित पार्ने । जस्तो नाम त्यस्तै गुण थियो उनको । रावणकी पत्नी मन्दोदरी यति राम्री थिइन् कि सुन्दरतामा नाम चलेकी सीता खोज्न लंका गएका हनुमानलाई यिनै सीता हुन् कि ? भनेर झुक्किएको रामायणमा उल्लेख छ । तर, रावण अर्की सुन्दरी रम्भाको जबर्जस्ती करणी गर्न पुग्छन । सुन्दरताले सबैको भोक र रोगको निराकरण भने नगर्ने रहेछ ।


सिन्धु उपत्यकाका अवशेषहरूमा पाइएको यक्षिणीको मूर्तिले पनि सुन्दरताको एउटा नमुना देखाउँछ भन्छन । अजन्ता र एलोराका गुफाहरू पनि सुन्दरीहरूको चित्र कम देखिंदैनन् रे । सुन्दरताको प्रतिमूर्ति भनिने देवदासी र आम्रपाली, वसन्तसेना र चित्रलेखाजस्ता राजनर्तकीहरूको वर्णन पनि साहित्यमा अझै चर्चित छ । मिथक तथा साहित्यहरूमा राम्राराम्री र सुन्दरताको सबै हिसाबकिताबमा विविधता छ ।


केटाहरूलाई को राम्रो ? भन्दा रूपको कुरा नहुन सक्छ । नाम चलेका वीर वा लडाकुहरूको वृत्तान्त पाइन्छ विभिन्न संस्कृतिमा । आक्केडियन धेरै पुराना लडाकुहरू हुन् । हिटीहरू त्यसपछिका मानिन्छन् । रोमन सभ्यता सुरु भएपछि शूरवीरहरूको पंक्तिमा रोमनहरू नै देखिन्छन् । ग्रिक पुराणमा हक्र्युलस सबैभन्दा बलिया योद्धामा पर्छन् । नौवटा टाउको भएको हाइड्रा मारेको उसको बखान छ । ‘ट्रोजन वार’ मा सबैभन्दा सिपालु लडाकुको ठाउँ अचिलसको छ । इथाकाका राजा ओडिस्सस पनि बलिया थिए ।


होमरले ‘इलियाड’ मा यसका बारेमा लेखेका छन् । ‘ओडिस्सी’ मा पनि लेखिएको छ । पर्सियसले गोर्गोन मेडुसा भन्ने भयावह राक्षसलाई मारेको ग्रिक पुराणमा उल्लेख छ । बिचराहरूको सुन्दरताको अभिव्यक्ति भने कतै पाइँदैन । यिनमा कालो गोरोको कुरा पनि देखिंदैन । नेपालका कालु पाण्डे नामैले काला थिए होलान् तर हामीलाई थाहा छैन वीर भक्ति थापा, बहादुर शाह वा जंगबहादुर काला थिए कि गोरा ?


भगवान् कृष्ण र राम दुवै कालै मानिन्छन् । गोरो वर्णप्रतिको आसक्तिले उनीहरूमा कुण्ठा थपेको देखिंदैन । एउटाले धर्म ज्ञानबाट सुन्दरता आर्जन गरे, अर्काले मर्यादा पुरुषोत्तम भएर । पहिलाले राधाको मुस्कानमा जीवन खोजे, दोस्राले सीताको सरलतामा । तर, राम्रो देखिन केटाहरूले पनि बल गरेका छन् ।


राम्रो देखिने लालसाले नै त पुरुषहरूले पनि गहना एवं नानाथरी का वस्त्रहरू लगाएका होलान् । बालक तथा केटौले कृष्णले मयूरपंखी मुकुट र करधनी धारण गरेको देखिन्छ । कृष्णले भनेका छन्— आभूषणको आवश्यकता केटाहरूलाई बढी हुन्छ किनकि केटीहरू त सुन्दरताले यसै परिपूर्ण हुन्छन । भगवान्को कुरा यस्तो छ भने मत्र्यलोकका मनुवाहरू कसरी पछि पर्लान् त ?


हिन्दी फिल्मका प्रसिद्ध नायिकाहरू हेमा मालिनी, वहिदा रहमान वा वैजयन्ती मालामा को राम्री ? निर्णयकर्ताले एउटालाई मात्र छान्दा जस नपाउलान् । अचेलकी ‘टप’ हिरोइन दीपिका पादुकोणे यसै श्रेणीकी नायिका हुन् कि ?


के बाँकी रहयो त अब ? धेरै कुरा बाँकी छन् । प्रेम, धैर्य, त्याग, सर्मपण र सरलताबिना सुन्दरताको अवधारणा धेरै टिकाउ हुँदैन । ईश्वर त्यसैमा हुन्छ । यस अर्थमा सुन्दरता चिरस्थायी हुन्छ । समय बित्दै जाँदा चाउरी पर्ने बेलामा पनि सुन्दरता पखालिन्छ कि भनी पिर मान्नुपर्दैन । यो कुरामा महात्मा गान्धी सही देखिन्छन, ‘वास्तविक सोन्दर्य हृदयको पवित्रतामा हुन्छ ।’ तर के हो यो पवित्रता भनेको ?


कत्तिलाई सुन्दरताको अवधारणा बयान गर्ने कुरा नै लागेन । भगवान् बुद्धले निर्वाण प्राप्त गर्ने कुरालाई महत्त्व दिए । तृष्णा क्षीण भएको अवस्थालाई उनले निर्वाण भनेका छन् । निर्वाण प्राप्तिका लागि हिंसा नगर्ने, सत्य बोल्ने, रक्सी नखाने, सम्पत्ति नराख्ने आदि १० वटा नियम बाँधिदिए । त्यसमा महिलाहरूदेखि परै बस भन्ने नियमले पनि ठाउँ पायो । सांसारिक दु:खबाट मुक्ति खोज्ने हो भने अष्टांगिक मार्गको साधना गर्नुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो ।


यसमा दृष्टि, संकल्प, वाणी, कर्म, आजीव, व्यायाम, स्मृति र समाधि सबै सम्यक् हुनुपर्छ भन्ने अपेक्षा छ । बौद्ध धर्म अनीश्वरवादी धर्म हो । यसमा आत्माको परिकल्पना पनि छैन । तर यसले पुनर्जन्मको कुरा भने गर्छ । राम्रा–राम्रीको प्रसंगविहीन बुद्ध जीवन शैली नीरस लाग्न सक्छ । तर हृदयको पवित्रताको बोध केवल बुद्धले मात्र गराउन सक्नेछन् । सुन्दरता यदि महत्त्वपूर्ण विषय हो भने बुद्ध प्रसंगविहीन हुने छैनन् । त्यसैले ‘सत्यम्, शिवम्, सुन्दरम्’ भनिएको हो कि ?


तर के हो ‘सत्यम्, शिवम्, सुन्दरम्’ अर्थ ? यदि यो नै सत्य हो भने किन मान्छेहरू शुद्धता, इंन्द्रिय–निग्रह वा सतीत्वको कुरा गर्छन् ? किन यौन संयमको कुरा गरिन्छ ? समाजले विवाहपूर्वको सम्बन्ध वा विवाहबाहिरको सम्बन्धलाई किन आपत्ति गर्ने ? समाजमा किन बिहे (बन्धनको अवधारणा चाहियो ? राम्रा वा राम्री किन सधैं स्वतन्त्र बन्न सक्दैनन् ? नीतिशास्त्रले के भन्छ ? कसले दिने यी सबै प्रश्नहरूको जवाफ ? चाहे हिन्दु धर्म होस् वा बौद्ध, क्रिस्तान होस् वा इस्लाम, कुनै धर्मले पनि राम्रा–राम्री वा सुन्दरीहरूको सम्मान गरेको देखिंदैन । सम्हालिन नसकेको प्रेमलाई कहिले अन्यगमन, कहिले जारी, कहिले पतिलंघन भनिएकै छ । यसले कहिले व्यभिचारको नाम पाएको छ भने कहिले कुकर्मको ।


अरू पक्ष पनि छन् पवित्रताको । किन विवाहिता बीचको सम्बन्ध पवित्र हुन्छ । तर गर्भनिरोध उपाय चाहिं अपवित्र ? रोमन क्याथोलिक्सले त त्यसै भन्छन् । किन हिन्दु वा बुद्ध धर्ममा जोगी, बैरागी वा भिक्षुहरू प्रेममय हुन नपाउने ? कुरानमा पवित्रताको सबैभन्दा प्रसिद्ध उदाहरण भनेको ‘भर्जिन मेरी’ हुन् भनिन्छ । मैथुनिक प्रक्रियामा सहभागी नभई गर्भधारण गर्न सकिन्छ र ? मानौं त्यो त देउता देउतीको कुरा भयो, मान्छेमा त्यो सम्भव छ र ? सनातनी हिन्दुहरू अझ ब्रह्मचर्यको कुरा गर्छन् । दमित इच्छालाई ब्रह्मचर्य भन्न मिल्ला र ? किन यी सबै रुष्ट देखिन्छन् प्रेम र न्यानोपनमा ? यी धर्म कथाहरू प्रतीकात्मक हुन् भने यिनले वास्तवमा के बुझाउन खोजेका हुन् त ?


हो, सुन्दरता वा पवित्रताको कुरा जीवन कसरी बाँच्ने भन्ने प्रश्नसँग पनि जोडिएको छ । रामायणमा एउटा प्रसंग छ । रावणको सुन्दरताको कुरा कतै लेखिएको मलाई थाहा छैन । रावण मरणासन्न अवस्थामा पुगेपछि भगवान् रामले लक्ष्मणलाई रावणसँग अर्ती लिन पठाउँछन् । उनलाई लाग्छ— शत्रु नै भए पनि रावण अदम्य शक्ति, साहस, क्षमता र नीतिशास्त्र बुझेका मान्छे हुन् । उनी बिदा हँुदै छन् । उनको जीवनको शिक्षा उनीसँगै खेर जानु हुदैन ।


दाजैको आज्ञा पालन गर्न गएका लक्ष्मणलाई युद्धमा ढालेका रावणले दुखेसो गर्छन्, ‘हे लक्ष्मण, मलाई लंकाको चारैतिरका सय योजन समुद्रको पानी गुलियो पार्ने मन थियो । म मेरो सुनको लंका हर्हरी वासना आउने बनाउन चाहन्थें । जिउँदै स्वर्ग जाने भर्‍याङ तयार हुनै लागेको थियो । मैले मृत्युलाई पनि वशमा गर्न सक्ने थिएँ । तर, यस्ता जाबो काम भनेर मैले बेलैमा गरिनँ, सिध्याइनँ । आज पूरा गर्न सक्ने यी सबै इच्छा मेरा लागि अतृप्त इच्छा भए ।


त्यसैले अर्ती लिन आएका लक्ष्मणलाई उनले भने— कुनै कामलाई सानो नमान्नू । राम्रो कुरा जतिसक्दो चाँडो गर्नुपर्छ— शुभस्य शीघ्रम् । आफ्नो शत्रुलाई कहिल्यै आफूभन्दा सानो नभन्नू । मैले यिनै भूल गरें । मैले जसलाई साधारण बाँदर–भालु भनें, उनीहरूले मेरो सम्पूर्ण सेनालाई सिध्याइदिए । मैले ब्रह्माजीसँग तपस्याको बलमा अमरताको वरदान माग्दा मान्छे र बाँदर–भालुबाहेक कसैले मेरो वध गर्न नसकोस् भन्ने दम्भपूर्ण वर मागें । मलाई मान्छे र बाँदर–भालु दुवै तुच्छ लाग्थे ।


मेरो बलका अगाडि यी के हुन् र ? भन्ने लाग्थ्यो । मबाट ठूलो गल्ती भयो । आफ्नो सूत्रहरू पनि अरूलाई भन्नु हुँदैनथ्यो । मैले आफ्नो मृत्युको सूत्र भाई विभीषणलाई भन्नु हुन्थेन । गल्ती गरें, भाइले पनि दगा गर्‍यो । तिमीहरूलाई पोल लगायो... इत्यादि । यो त तीन हजार वर्षपहिले लेखिएको राम कथाको कुरा भयो । अब पुरानो लाग्छ । यहाँ के स्पष्ट गर्न खोजिएको हो भने राम्रा–राम्री वा सुन्दरताको कुरोसँगै सत्य र निष्ठा प्रसंगलाई छोड्नु हँुदैन । यो जीवनको आध्यात्मिक पक्ष हो । रावणको सुन्दरता यस्ता कुरामा खोज्नुपर्छ ।


प्रसिद्ध अंग्रेजी नाटककार जार्ज बर्नार्ड शा तथा रूप र लावण्यकी धनी इजाडोरा डंकनबीचको एउटा संवाद उसबेलादेखि नै चर्चामा छ । थाहा छैन यो सही हो कि गलत । हल्ला हो कि वास्तविकता । आफ्नो तिखो दृष्टिकोणका लागि नाउँ कमाएका बर्नार्ड शालाई प्रणययाचना गर्दै डंकनले भनिछन्, ‘यदि तपाईं तयार हुनुभयो भने हामीले यस्तो नानी पाउन सक्नेछौं जोसँग तपाईंजस्तो मस्तिष्क हुनेछ र मजस्तो सुन्दरता । सोच्नुस् त † कति अद्वितीय होला यो मिलन ?’ उमेरले डंकनभन्दा धेरै पाका जर्ज बर्नार्ड शाले नवयौवना डंकनसँग ठट्टा गरेछन्, ‘मूर्ख सुन्दरी † मलाइ डर लाग्छ किनकि हामीले पाउने त्यो नानी तिमीले भने जस्तो नभएर मजस्तो रूपविहीन र तिमीजस्तै मूर्ख हुने सम्भावना पनि उत्तिकै छ नि ?’


हो, राम्रा–राम्री र सुन्दरताको कुरा केवल रूपसँग मात्र सम्बन्धित छैन, यो मस्तिष्कसँग पनि सम्बन्धित छ । संसार अन्तत: मस्तिष्कले चलाउँछ, राम्रा–राम्री वा सुन्दरहरूले होइन ।

अश्लीलता, प्रेम र पवित्रता
केही अघि पूर्वप्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठ र यो लेखकले सिकागो विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक वेंडी डोनिजरले लेखेको ‘अन हिन्दुइज्म’ भन्ने किताब सँगै किन्यौं । उबेलाका जर्मन धर्म प्रचारक म्याक्स मुलरदेखि आजका पश्चिमी विज्ञ वेंडी डोनिजर, सेड्डन् पोल्लाक वा मार्था नस्स्सबाम इत्यादि हिन्दु धर्म, संस्कृति र यस क्षेत्रसँग सम्बन्धित विषयहरूमा आलोचनात्मक सोचाइ राख्छन् ।


अधिकांश भारतीय विद्वान्हरू भने उनीहरूजस्तालाई विवादास्पद मान्छन् । नेपालीले हिन्दु धर्म र सभ्यतालाई भारतको जिम्मा लगाइदिएको छ । यहाँ रमिता मात्र हेरिन्छ । यसका बारेमा अध्ययन, चर्चा–परिचर्चा हुँदैन । खासमा डोनिजरले लेखेको ‘द हिन्दुज : एन अल्टरनेटिभ हिस्ट्री’ कतिले मन पराएनन् । अर्काको धर्म र संस्कृतिका बारेमा कुरा गर्दा चाहिने सोमत डोनिजरमा भएन भन्ने उनीहरूको आरोप छ । वेंडीको सम्पूर्ण लेखनको मूल आधार विदेशी गैरहिन्दु सामग्रीहरू नै छन् । यस विषयका विश्लेषकहरूले नै तथ्य कुरा बुझ्लान् ।


यहाँ डोनिजरलाई केवल एउटा उदाहरणको रूपमा लिन खोजिएको हो । वात्स्यायनले लेखेको ‘कामसूत्र’ पनि अंग्रेजीमा उल्था गरेकी डोनिजरलाई हिन्दु धर्मको व्याख्यामा ‘कामसूत्र’ ले जता पनि सताएको देखिन्छ । उनी रामायणले हाडनाता करणीको सम्बन्धको शिक्षा दिन्छ भन्न पछि पर्दिनन् । दशरथका छोरा राम कामुक थिए भन्ने उनको अर्को दाबी छ । बिहे हुनुभन्दा पहिले नै महाभारतकी कुन्तीले छोरा पाएको कुरा उनले उल्लेख गरेकी छन् । सूर्यले जबर्जस्ती गरी उनलाई गर्भाधान गरेको डोनिजरको भनाइ छ ।


सिन्धु वा सरस्वतीको सभ्यताका तस्बिरहरू पवित्र नभएको पनि डोनिजर भन्छिन । हिन्दु देवीहरू केवल ठूला फाँचा भएका महिलाहरू हुन् । ठूला फाँचा यौनकर्मीका लागि जति उपयोगी हुन्छ त्यति नै हिन्दु ईश्वरीहरूका लागि पनि हुन्छ भन्न उनी धक मान्दिनन् । उनको किताबको बाहिरी भोटोमा भगवान् कृष्ण घोडामा चढेको देखाइएको छ । तर, घोडाको जिउ नांगा युवतीहरूबाट बनाइएको छ । ठाडो रूपमा नभने पनि सामान्य हिन्दु पाठकहरूले डोनिजरले हिन्दु धर्मलाई केवल अश्लील साहित्य मात्र हो भनेकै बुझ्छन् ।


अश्लीलतामा न राम्रा–राम्री वा सुन्दरी देखिन्छन् न प्रेम वा पवित्रता । अलिकति ठूलो धरातलमा हेर्न खोजेको भए डोनिजरले यी प्रसंगहरूमा ‘सेक्स’ वा ‘लस्ट’ बाहेक अरू कुरा पनि पाउन सक्थिन् होला । सुन्दरतालाई बुझ्ने चाहना उनले गरिनन् कि ? सत्य जे होला तर धार्मिक सांस्कृतिक विषयवस्तुलाई यसरी अवश्य नै हेरिंदैन ।

‘कुमारसम्भव’ र पार्वतीको बयान
महाकवि कालिदासको रचना ‘कुमारसम्भव’ संस्कृतका मुख्य महाकाव्यहरूमध्ये एक मानिन्छ । झट्ट हेर्दा नेवारीमा ‘स्वस्थानी’ लेख्ने पण्डितले ‘कुमारसम्भव’ बाटै प्रेरणा लिएको हो कि ? भन्ने पनि लाग्छ । यसमा कालिदासले हिमालयवर्णन, पार्वतीको तपस्या, ब्रह्मचारीको शिवनिन्दा, वसन्त आगमन, शिवपार्वती विवाह र रतिक्रिया वर्णन गरेका छन् । उनले हिमकन्या पार्वतीको निकै वर्णन गर्छन्, कहिले बाला पार्वतीको रूपमा कहिले तपस्विनी पार्वतीको रूपमा ।


पार्वती विनयवती पनि देखिन्छिन्, रूपवती पनि देखिन्छिन् । सुन्दरतालाई कालिदासले लट्पटयाउँदै अतिरिक्त क्रियाकलापसम्म पुर्‍याउँछन् । बिचरा शिवलाई मूलपात्रका रूपमा उभिन शक्ति र क्रोधको सहारा लिनुपर्ने अवस्था हुन्छ । कतिपयको भनाइ छ, शिवपार्वतीको गोप्य क्रियाकलाप वर्णन गरेको पाप लागेर कालिदासको जिउमा कुष्ठ उम्रियो । अनि उनले ‘कुमारसम्भव’ लाई आठ सर्गभन्दा अघि लान सकेनन् । त्यो काम अरूले गरे । घुमिफिरी धार्मिक साहित्य सिर्जना पनि सुन्दरताको कल्पनाभन्दा बाहिर जान गाह्रो पर्ने रहेछ ।

विश्वेश्वर र ‘सुम्निमा
पवित्रताको कुरा सति सावित्रीको मापदण्डबाट मात्र हेरिंदैन कि ? समाजको इच्छापछिको कुरा हो । जीवन व्यक्ति व्यक्तिको आफ्नो इच्छाबाट प्रस्फुटन हुन्छ । विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको उपन्यास ‘सुम्निमा’ यससम्बन्धी एउटा सरल अभिव्यक्ति हो ।


प्रेम र पवित्रताको गहिराइ अरण्यवासमा कठोर ब्रह्मसाधनामा हुर्किएको बाहुन सोमदत्त तथा सरल एवं उदात्त जीवनमा हुर्किएकी किराँतकन्या सुम्निमाको प्रेमउन्मुख द्वन्द्वले देखाउँछ । जीवनलाई क्लिष्ट बनाउनु हुँदैन । जीवनको अर्थ बाँच्नुमा छ । दमित इच्छा, भावना एवं मनोद्वेगले बाँच्न दिंदैन । किशोरवयकी कनकवदनी सुम्निमाबाट आफ्नो तपलाई चोखो राख्न प्रयासरत यति कुरा बुझ्न नसकेको सोमदत्तले उसलाई जिउ ढाकेर हिंड्न भन्दछ । उसलाई सुम्निमाको सुन्दरतामा शंका छैन । तर, ऊ त्यसबाट प्रभावित हुन चाहँदैन । ऊ आफ्नो इच्छा दबाउन चाहन्छ । आफ्नो तपस्या प्राकृतिक सुन्दरताकी प्रतिमूर्ति सुम्निमाबाट भंग नहोस् भन्ने चाहन्छ ।


स्वच्छ मनकी सुम्निमाले कृत्रिमताले भरिएको सोमदत्तलाई जवाफ दिन्छे, ‘नाइँ मलाई लाज लाग्छ लुगाले जिउ ढाक्दा, अप्ठयारो लाग्छ, साँच्चै ।’ जीवनको सरलता उसले खुलापनमा देख्छे । ईश्वरले दिएको खुलापन । यो सत्य बुझ्न बाहुन सोमदत्तले लामो जीवनयात्रा पार गर्नुपर्छ । त्यो टुंगिन लाग्दा वर्षौंको झूटो अभिमान बेहोरिसकेपछि भेटिएकी एउटी छोरीकी आमा भइसकेकी सुम्निमालाई उसले गलेको स्वरमा सोध्छ, ‘तिमी सुखी छयौ, सुम्निमा ?’ उसले जवाफ दिन्छे, ‘घाउ लागेको रूख पनि त हुर्किन्छ नि, यदि त्यसमा बाँच्नलाई चाहिने रस बाँकी छ भने र सहज स्वभावमा त्यसले हुर्किन पायो भने । फेरि, मेरो दुल्हा तिमीजस्तै छ, ऊसँग रात बिताउँदा तिमीसँगै छु जस्तो लाग्छ । यस्तै सपनालाई अँगाल्दै त हिंड्नुपर्छ नि बाँच्नु छ भने ।’

(लेखन सहयोग : उमेश गौतम)

प्रकाशित : कार्तिक १७, २०७५ ०८:५७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

संविधानवादीको परीक्षण घडी

प्रधानन्यायाधीशको सुनुवाइ निर्णयमा संवैधानिक विवेक प्रयोग हुनसक्यो भनेमात्र न्यायपालिका सरकार तथा संसद्बाट स्वतन्त्र रहिरहन सक्छ ।
डा. विपिन अधिकारी

काठमाडौँ — संवैधानिक परिषदले कायममुकायम प्रधानन्यायाधीश दीपकराज जोशीलाई प्रधानन्यायाधीशमा नियुक्तिका लागि गरेको सिफारिस अनुमोदन गर्ने वा नगर्ने भन्ने बारेमा निर्णय लिने जिम्मेवारी पाएको संसदीय विशेष सुनुवाइ समितिले निर्णय गर्नसकेको छैन ।

बाहिर सार्वजनिक भए अनुसार सुनुवाइ सकिए पनि सुनुवाइका क्रममा जोशीले दिएका जवाफबाट समितिका सदस्यहरू सन्तुष्ट नभएकाले बैठक पर सर्दै गएको छ । जोशीको एसएलसी उत्तीर्ण प्रमाणपत्र विवाद, ठूला कर सम्बन्धी आदेश गरी सरकारलाई हराएको, सार्वजनिक जग्गा सम्बन्धी फैसला लगायत विषयमा उहाँले सुनुवाइ समितिमा चित्तबुझ्दो जवाफ नदिएको र अरू धेरै प्रश्नलाई बेवास्ता गरेको आरोप लागेको छ । यी आरोपबारे गहिरो छानबिन भएको छैन ।


संसदीय प्रणाली अपनाउने मुलुकमा सत्तारुढ दल वा दलहरूको नियन्त्रणमा रहेको संसद्लाई न्यायाधीश लगायत स्वतन्त्र भई काम गर्नुपर्ने पदमा गरिएको सिफारिसउपर नेपालमा झैं सुनुवाइ गर्ने अधिकार दिने प्रचलन छैन । यस्तो सुनुवाइले स्वतन्त्र न्यायालय लगायतलाई धरापमा पार्न सक्छ भन्नेबारे ती मुलुक सचेत छन् । संसदीय व्यवस्था अन्तर्गतको संसद् सरकारको बहुमतीय नियन्त्रणका आधारमा चल्छ । अत: न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता कायम राख्र्नुपर्ने कर्तव्य भएका सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश वा न्यायाधीशको नियुक्ति सरकारको बहुमतको नियन्त्रणमा राखिनु हुँदैन भन्ने कुरा सामान्य संवैधानिक सिद्धान्त हो । त्यस्तो भयो भने सरकार चलाउने मन्त्री र प्रशासन चलाउने न्यायाधीश एउटै स्तरका कार्यकारिणी पदाधिकारी बन्न पुग्छन् । न्याय परिषद् र संवैधानिक परिषद्को परिकल्पना त्यसैले गरिएको हो । ती परिषद्को प्रक्रियामा समस्या छन् भने सुधार प्रयास त्यतातिर लक्षित हुनुपर्छ । संसदीय प्रणालीको सरकार नियन्त्रित संसद्ले न्यायालयका विषयमा चलखेल गर्न पाए सुधार कम राजनीतीकरण बढी गर्छ भन्ने मानिन्छ । यस मान्यतामा सत्यता छ ।


अध्यक्षात्मक वा राष्ट्रपति प्रणालीमा सामान्यत: प्रत्यक्ष रूपमा वा संसद्का लागि प्रयोग गरिनेभन्दा फरक निर्वाचन पद्धतिबाट निर्वाचित भइआएका बलिया कार्यकारिणी राष्ट्रपतिको शक्ति सन्तुलन गर्न संसद् वा यसको माथिल्लो सदनलाई राष्ट्रपतिले न्यायिक नियुत्तिको प्रस्ताव गरेको व्यक्तिलाई ‘कन्फर्म’ गर्ने अधिकार दिने प्रचलन छ । शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तसँग जोडिएर आउने अर्को सिद्धान्त ‘चेक एन्ड ब्यालेन्स’को सिद्धान्त हो । न्यायिक नियुक्तिका सम्बन्धमा यो सिद्धान्तले राष्ट्रपतिलाई स्वेच्छाचारी बन्नबाट जोगाउँछ । राष्ट्रपतिले आफूले चाहेको मान्छेलाइ न्यायाधीशका रूपमा प्रस्ताव गर्न सक्छन् । तर तिनको स्वीकार्यतावारे माथिल्लो सदन ‘सिनेट’ले निर्णय लिन्छ । यो परिस्कृत प्रक्रियामात्र नभई पारदर्शी प्रणालीका रूपमा छ । यो अमेरिकी प्रचलन अपनाउने मुलुकमा सामान्यत: नेपालमा जस्तो न्यायाधीश नियुक्तिको सिफारिस गर्ने न्याय परिषद् वा प्रधानन्यायाधीश समेतको नियुक्ति सिफारिस गर्ने संवैधानिक परिषद् जस्ता संस्थाको संवैधानिक व्यवस्था हुँदैन । ‘मेरिट’मा हेर्नुपर्ने कुराका लागि जिम्मेवारी लिने संस्थाको रिक्तताको पूर्ति अमेरिकाको हकमा यसको कंग्रेस (संसद्) को माथिल्लो सदनले गर्छ । नेपालको परिस्थिति त्यस्तो होइन ।


नेपालमा २०४८ सालको संविधान लागू भएदेखि नै न्यायिक परिषद् तथा संवैधानिक परिषद्को व्यवस्था रहँदै आएको छ । विशेषत: संविधान बमोजिम न्यायाधीशको नियुक्ति, सरुवा, अनुशासन सम्बन्धी कारबाही, बर्खासी र न्याय प्रशाशन सम्बन्धी अन्य विषयको सिफारिस गर्न वा परामर्श दिने अधिकार पाएको न्याय परिषद्को विकल्पका रूपमा धारा २९२ अन्तर्गत संसदीय सुनुवाइ सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको होइन । त्यस्तै न्याय परिषद्ले सिफारिस गरिसकेको तथा समयान्तरमा प्रधानमन्त्री प्रतिनिधिसभाको सभामुख, राष्ट्रियसभाको अध्यक्ष, कानुन तथा न्यायमन्त्री र प्रतिनिधिसभामा रहेका विपक्षी दलका नेतासमेत रहेको संवैधानिक परिषद्ले प्रधानन्यायाधीश नियुक्तिका लागि सिफारिस गरेको व्यक्तिका हकमा गरिने संसदीय सुनुवाइलाई अमेरिकी प्रणालीजस्तो ठानिनु हुँदैन ।


संविधानले जहाँ–जहाँ ज–जसलाई बर्खास्त गर्ने वा कुनै कसैगरी बिदा गर्ने व्यवस्था गरेको छ, त्यहाँ–त्यहाँ त्यसको सारभूत पक्षहरूबारे अनिवार्य उल्लेख गरेको छ । जस्तो प्रधानमन्त्रीलाई अविश्वासको प्रस्ताव बहुमतले पारित गरेर बिदा गर्न सकिन्छ । सभामुख वा उपसभामुखलाई पद अनुकूल आचरण नगरेका आधारमा प्रतिनिधिसभाको तत्काल कायम रहेको सदस्य संख्याको दुई तिहाइ बहुमतबाट पदबाट हटाउन पाइन्छ । त्यस्तै शारीरिक वा मानसिक अस्वस्थताका कारण सेवामा रही कार्यसम्पादन गर्न असमर्थ रहेको भनी पदमुक्त गर्नुपर्ने भएकामा प्रधानन्यायाधीशको हकमा संवैधानिक परिषद् तथा सर्वोच अदालतको न्यायाधीशको हकमा न्याय परिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिद्वारा पदमुक्त गर्न सकिने संवैधानिक व्यवस्था छ । यी सबै व्यवस्था संविधानले उल्लेख नगरेको भए नियमावली बनाएर गर्न सकिँदैनथ्यो । झट्ट हेर्दा कुनै व्यवस्था खुकुलो छ, कुनै साह्रो । जस्तो– महान्यायाधिवक्तालाई प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट सजिलै पदमुक्त गर्न सकिन्छ । क्षमता वा चरित्र कुनै कुरा प्रमाणित गर्नु पर्दैन । तर संविधानले किटानी उल्लेख नगरेकामा संवैधानिक प्रणालीसँग नबाझिनेगरी संघीय ऐन बनाउनुपर्ने हुन्छ ।


अहिलेको व्यवस्थामा संसद्को संयुक्त सदन कार्यसञ्चालन नियमावली अनुसार सुनुुवाइ समितिको दुई तिहाइ मतले कुनै पनि व्यक्तिको नाम अस्वीकार गर्न सक्छ । अस्वीकार गर्दा त्यसको कारण सिफारिसकर्तालाई जानकारी दिनुपर्छ । संसद्को कार्यसञ्चालन नियमावलीमा अस्वीकार गर्ने व्यवस्था भए पनि संविधान यसबारे मौन छ ।


संविधानको धारा २९२ ले संवैधानिक परिषद्को सिफारिसमा नियुक्त हुने प्रधानन्यायाधीश, सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश, न्याय परिषद्का सदश्य, संवैधानिक निकायका प्रमुख वा पदाधिकारी र राजदूतको पदमा नियुक्ति हुनुअघि संघीय कानुन बमोजिम संसदीय सुनुवाइ हुने उल्लेख गरेको छ । यस अनुसार संघीय कानुन बनिसकेको छैन । कानुन नबनेको अवस्थामा संसद्को नियमावली र कार्यविधिले कानुनका रूपमा काम गर्ने सांसदहरूको भनाइ छ । यो भनाइ सबै अवस्थामा स्वीकार्य हुन सक्दैन ।


संसद्ले ऐन होस् वा आन्तरिक नियमावली, जहिले पनि साधारण बहुमतले पारित गरेको हुन्छ । कसले संसद्मा प्रस्तुत गरेको हो भन्ने प्रश्न त्यति महत्त्वपूर्ण होइन । तर नियमावली तथा विधेयक हँुदै बनेका ऐनहरूले विभिन्न महत्त्वपूर्ण विषयमा अलग–अलग सामथ्र्य राख्छन् । अपराध वा कसुर, दण्ड–सजाय, अन्य सारभूत कानुनी प्रावधान वा अहम् दायित्वका विषय सामान्यत: ऐनद्वारा निर्धारित हुन्छन् । नियमावली आन्तरिक प्रक्रिया भएकाले संसद्को विशेषाधिकार अन्तर्गतको मानिन्छ । यसलाई प्राय: अदालतको पुनरावलोकनबाट जोगाइएको हुन्छ । आन्तरिक विषयमा मात्र सीमित हुने भएकाले अदालती झन्झटबाट जोगाउन खोजिएको हो । तर ऐनमा उल्लेख भएका विषयहरूको न्यायिक पुनरावलोकन हुनसक्छ । मौलिक अधिकारको संरक्षण एवं संविधानको सर्वोच्चतालाई कायम राख्न ऐनमा भएका प्रतिकूल प्रावधानलाई अदालतले बदर गर्न सक्छ । यहाँ के स्पष्ट गर्नु जरुरी छ भने धारा २९२ ले संसदीय सुनुवाइ हुने उल्लेख गरे पनि त्यसका आधारमा सम्बन्धित पदाधिकारीलाई स्वीकार वा अस्वीकार गर्ने भनी उल्लेख गरेको छैन । दुई तिहाइको प्रावधान पनि संविधानबाट समर्थित छैन । अत: यस बारेमा नियमावलीले गरेका व्यवस्थालाई तत्कालै चुनौती दिन नसकिने होइन ।


प्रधानमन्त्रीले संसदीय सुनुवाइका विषयमा आफू किनार लागेको भनाइ सार्वजनिक गरिसक्नुभएको छ । यस विषयमा सत्तारुढ दलको ‘ह्विप’ आएको छैन । निर्णयकर्ता समितिका सदस्यहरू नै हुनुहुन्छ । संसदीय सुनुवाइ समितिमा प्रतिनिधिसभाबाट नेकपाबाट ७, नेपाली कांग्रेसबाट ३, राष्ट्रिय जनता पार्टी र संघीय समाजवादी फोरम नेपालबाट एक/एकजना र राष्ट्रियसभाबाट नेकपाका दुई र कांग्रेसका एकजना सदस्य हुनुहुन्छ । संवैधानिक विवेक प्रयोग गर्न सक्यो भनेमात्र यो निर्णयपश्चात न्यायपालिका सरकार तथा संसद्बाट स्वतन्त्र रहिरहन सक्छ । एउटा सानो बल मिच्याइँले २०७२ को परिवर्तनलाई हास्यास्पद बनाइदिने खतरा छ ।


कुनै पनि न्यायकर्मीले गलत क्रियाकलाप गर्न पाउनुहुन्न । त्यसका लागि संविधानले स्पष्ट संयन्त्र व्यवस्था गरेको छ । त्यसलाई क्रियाशील बनाउने अभिभारा सम्बद्ध सबैमा छ । अहिलेको सबैभन्दा नराम्रो पक्ष भनेको कामु प्रन्याको सुनुवाइको तयारी नपुग्नु एवं संसदीय निर्णयमा हुँदै गरेको ढिलाइ हो । ढिलो हुनुको अर्थ सरकार कामु प्रधानन्यायाधीससँंग लेनदेन गर्दैछ भन्ने लगाइँदैछ । यस्तो आशंकाले न्यायको बाटोलाइ दुरुह बनाइदिनेछ । यस्तो हुनुहँुदैन ।


संसदीय सुनुवाइको व्यवस्थालाई कसरी काम गर्नसक्ने बनाउने भन्नेबारे छलफल आवश्यक छ । छलफलको उद्देश्य न्यायपालिकाको स्वतन्त्रतालाई अक्षुण्ण राखिराख्न सुरक्षात्मक उपाय (सेफगाडर््स) पत्ता लगाउने पनि हो । यस्तो सुरक्षात्मक उपायको अभावमा न्याय प्रशासनको स्वतन्त्रता सुरक्षित रहिरहन सक्दैन । त्यसैगरी सुनुवाइमा प्रधानन्यायाधीश बन्न जोशी अयोग्य नै मानिनुहुन्छ भने यस्तो अयोग्यता कायम राखेर निज कसरी न्यायाधीशमै कायम रहिरहन सक्नुहुन्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ पनि खोज्नु पर्नेछ । उसो भए के उहाँलाई अब महाअभियोगमा लैजाने त ? यो प्रश्न परिस्थितिलाई गाह्रो पार्नमात्र उठाइएको होइन । अहिले गरिने निर्णयको वैधता सर्वोच्च अदालतको खुला इजलासमा अवश्य परीक्षण होला । तर संविधानवादीको भने परीक्षणको घडी अहिले नै हो ।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७५ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT