दधिलाल ठूलाबाका नाममा

न्यायको खोजी
अनुभूति
खाडी भूमी साउदीमा चार बर्ष बेकसुर जेल बसे, चितवनका टीकाराम सापकोटा । उनका बुबा दधिलाल छोरो जेलमा छदै बिते । उनै टीकाराम गाउ फर्केर आएका छन्, न सपना न बिपनाको स्थिती छ यी पात्रसग ।    
जनकराज सापकोटा

काठमाडौँ — व्यक्ति हत्याको झूटो अभियोग र त्यसैका कारण तीन वर्ष दस महिना जेल बसेर टीकाराम मुक्त त भए । तर, उनले जीवनको अमूल्य समय बेकसुर आरोपमा गुमाए ।  उमेरको उपल्लो विन्दुमा टीकारामका बाले अनेकन चिन्ता भोग्नुपर्‍यो र चिन्तैचिन्ताले गलेर उनले धर्ती छाडनुपर्‍यो । 

एउटा घुर्मैलो दिनको कुरा हो । गोरखा ईपीसेन्टर भएर आएको भूकम्पको ११ औं दिन थियो । म भक्तपुर दरबार स्क्वायर क्षेत्रमा भूकम्पले भत्किएका घर, मन्दिर र सम्पदाबारेमा रिपोर्टिङ गरिरहेको थिएँ । भासिएको स्वरमा बुबाले जब हजुरबा नरहनुभएको खबर सुनाउनुभयो, तब मभित्र कति हो कति रेक्टरको कम्पन पैदा भएको थियो । त्यसको पाँच घन्टा बित्न नपाउँदै घुर्मैलो साँझमा अँध्यारो मन लिएर म चितवन पुगिसकेको थिएँ ।

Yamaha


भुइँकुहिराको बाक्लो पर्दाले ढाकेको बिहान थियो । हजुरबाको सदगत सकिएकै भोलिपल्ट दधिलाल ठूलाबा मलाई भेट्न घरमै आउनुभएको थियो । उहाँले मलाई बारीको एक छेउमा बोलाएर जुन समाचार सुनाउनुभयो, त्यसले मलाई असमन्जसमा पारिदियो । त्यो मानसिक आघात पार्ने भूकम्पको ईपीसेन्टर भने साउदी अरबको जेद्धाबाट सात सय पचास किलोमिटरको दूरीमा थियो । खबर उहाँकै कान्छो छोरा टीकारामको थियो । टीकाराम सापकोटा, जो व्यक्ति हत्याको केसमा साउदी अरबमा पक्राउ परेका थिए । त्यही खबरले दधिलाल ठूलाबाको आँतमुख सुकाइदिएको थियो ।
म सानो छँदा उहाँको र हाम्रो घर नजिकै थियो । पहाडघर बाग्लुङबाट सँगै झरेकाले पनि उहाँको परिवारसँग हाम्रो परिवारको अलग्गै साइनो थियो । त्यसैले म टीकारामको बुबालाई ठूलाबा भन्थे । त्यही पुरानो साइनो र म पत्रकारितामा भएकाले उहाँ केही आशा राखेर एकाबिहानैको हुस्सुको पर्वाह नगरी मेरो घर आउनुभएको थियो ।

साउदी जेलमा व्यक्ति हत्याको अभियोगमा परेका मान्छेलाई छुटाउनु सजिलो कुरा थिएन । घटनाबारे तथ्य बुझ्नु एउटा कुरा, घटनामा उनको संग्लनता थियो कि थिएन भनेर पर्गेल्नु अर्को कुरा । काठमाडौं फर्केपछि बिस्तारै टीकारामको केस मिडियामा आउन थाल्यो । परिवारले पनि सरकारी तवरबाट पहल थाल्यो । टीकारामका शुभेच्छुक, आफन्तले पनि आ–आफ्नोतर्फबाट घटनाबारे बुझे ।

साउदीमा अदालती प्रक्रिया सुरु भयो । अनेक चरणका बयान र तथ्यको परिक्षण सुरु भयो । यता टीकारामका परिवार र बाको छटपटी सकिएको थिएन । के हुने हो कसो हुने हो ? उनीहरू अप्रमाणित तथ्य र व्यक्तिपिच्छेका अनेकन आशंकामिश्रित सूचनाका कारण थकित थिए ।

गत दसैंमा म घर पुगेका बेला थाहा पाएँ, दधिलाल ठूलाबा सिकिस्त हुनुहुन्छ रे । अहो † खबर सुन्नेबित्तिकै म उहाँलाई भेट्न पुगें । उहाँको सिन्कोजस्तो ज्यान ओछ्यानमा पल्टिएको थियो । लामोलामो सास तान्दै उहाँले मसँग टीकारामका बारेमा सोध्नुभयो । उहाँको अनुहारमा रोगसँग लड्दालड्दैको थकान थियो तर उहाँको आँखामा छोराप्रतिको असीम स्नेह छचल्किएको थियो । छोरा साउदीको जेलमा, बुबा बिरामी भएर ओछयानमा । त्यो समयको साक्षी बनिरहन मलाई सकस भइरहेको थियो । मैले टीकाराम छिट्टै छुट्ने बताएँ र केही असत्य कुरा सुनाएर भए पनि उहाँको बिरामी मुहारमा खुसी ल्याउन खोजें ।

दसैं सकिएको केही दिनपछि थाहा पाएँ, बिरामी ठूलाबा बित्नुभयो । यो खबर सुन्नेबित्तिकै मैले साउदी जेलमा रहेका टीकारामलाई सम्झें । उनले खबर थाहा पाएर के गरे होलान् ? कति भक्कानिए होलान् ? टीकारामका छिमेकीसमेत रहेका मेरा साथी दामोदर सापकोटाले उक्त दिनको घटना सुनाउँदै भने, ‘मृत्युभन्दा मृत्युको खबर जेलमा रहेका टीकारामलाई कसरी सुनाउने भन्ने चिन्ता थियो त्यो दिन ।’ दामोदरका अनुसार मृत्युको शोक र बाँचेकाको चिन्ता दुवैले परिवार र आफन्तलाई गहिरोसँग सताएको थियो ।

जेल बसाइको तीन वर्षपछि अन्तत: साउदीको तल्लो अदालतले टीकाराम निर्दोष रहेको ठहर गर्‍यो । घटनामा संग्लन रहेका अर्का नेपाली प्यूठानका सफी उल्लाह मियालाई भने पाँच वर्ष जेल सजाय र दुई लाख रियाल ब्लड मनी तिर्नुपर्ने फैसला सुनायो । फैसला भइसकेपछि पनि टीकाराम तत्कालै जेलबाट निस्कन पाएनन् । झन्झटिलो कानुनी प्रक्रिया र सुस्त साउदी सरकारी अभ्यासले फैसला भएको दस महिनापछि मात्रै टीकाराम नेपाल फर्कने सके । यो बीचमा साउदीको जेद्धास्थित नेपाली महावाणिज्य दूतावासले खेलेको भूमिका प्रशंसनीय थियो । जेद्धास्थित दूतावासबाट टीकाराम थुनामा रहेको जेल जिजान ७ सय पचास किलोमिटरको दूरीमा थियो । तर पनि कन्सुलेट रेवती पौडेलले यति दौडधुप गरे कि त्यसैका कारण टीकाराम सहजै नेपाल आउन सम्भव भयो । कन्सुलेट रेवतीको दौडधुप र आफन्तीले निरन्तर होस्टेमा हैसे गरिरहे ।

व्यक्ति हत्याको झूटो अभियोग र त्यसैका कारण तीन वर्ष दस महिना जेल बसेर टीकाराम मुक्त त भए । तर, उनले जीवनको अमूल्य समय बेकसुर आरोपमा गुमाए । उनको परिवारले यो बीचमा अनेकन सास्ती र हैरानी खेप्नुपर्‍यो । उमेरको उपल्लो विन्दुमा टीकारामका बाले अनेकन चिन्ता भोग्नुपर्‍यो र चिन्तैचिन्ताले गलेर उनले धर्ती छाडनुपर्‍यो ।

नेपाल छाडेको झन्डै पाँच वर्षपछि टीकाराम नेपाल फर्के । सोझै चितवन गीतानगरस्थित घर पुगे र तेह्र दिनसम्म बाबुको किरिया बसे । उनी घर फर्किंदा ५ वर्षको छोरा दस वर्ष र दस वर्षकी छोरी १५ वर्षकी भइसकेकी थिइन् । घर पुगेको बेला टीकारामसँग भेटें, जहाँ तीन वर्षअघि उनका बाले तीन वर्षअघि भेटेका थिए । त्यहीं उभिएर टीकारामले सुनाए, ‘गाउँ त कस्तो बदलिइसकेछ । म आफैं पो उस्तै रहेछु ।’

अरबको इतिहास
सन् २०१० को जुलाईमा एक लाख ३५ हजार खर्चेर साउदी पुगेका टीकाराम साउदी मास्टर बेकर कम्पनीमा गाडी चालक र सेल्सम्यानको काम गर्ने गरी पुगेका थिए । ७ सय रियाल तलब भने पनि उनी ओभरटाइम गरेर झन्डै १५ सय हाराहारी कमाउँथे । २०१४ अगस्टको कुरा हो । काममै रहेका बेला टीकारामलाई साउदी प्रहरीबाट फोन आयो । प्रहरीले केही बुझ्न खोजेको होला भनेपछि उनी आफंै प्रहरीकहाँ पुगे । प्रहरीले उनलाई पक्राउ गर्‍यो । टीकारामले सुनाए, ‘पक्राउको १७ दिनपछि पो मैले पक्राउ पर्नुको कारण थाहा पाएँ ।’

त्यति बेलासम्म टीकारामलाई व्यक्ति हत्याको घटनाबारे थाहै थिएन । न उनले मृतकलाई नै चिनेका थिए । उनले भने, ‘गर्दै नगरेको अपराधको सजाय कसरी हुन्छ र भन्ने सोचेर म ढुक्क थिएँ ।’ तर, टीकारामले सोचेजस्तो भएन । उनको निर्दोषिताको प्रमाण खोज्न वर्षौं लाग्यो । निर्दोष प्रमाणित भइसक्दा उनले तीन वर्ष जेलमा बिताइसकेका थिए ।

जेलभित्र उनलाई सकस थियो । पहुँचवाला कैदीले जेलभित्रै अवैध फोनको व्यापार चलाएका थिए । दुई रियाल तिरेर एक मिनेट फोन गर्न पाइने सुविधा उपभोग गरेर आफन्ती, शुभेच्छुक र परिवारजनसँग कुरा गर्दागर्दै टीकारामले लाखौं रुपैयाँ सके । आफ्नो मुद्दा के भइरहेको छ ? कहाँ पुग्यो ? कसरी सहयोग जुटाउन सकिन्छ भनेर बुझ्दाबुझ्दै उनको फोनको बिल चढिसकेको हुन्थ्यो । टीकारामलाई सहयोग गर्न फेसबुक ग्रुप पनि बनेको थियो । ‘दस रियाल तिरेपछि जेलभित्र गोप्य रूपमा डाटाबाट फेसबुक चलाउन पाइन्थ्यो,’ टीकारामले भने, ‘मुद्दाबारे अपडेट गराउने, सहयोगका निम्ति हारगुहार गर्ने सबै काम फेसबुकबाट गर्थे ।’ टीकारामको हिसाब गर्दै सुनाए, ‘मोबाइल फोन र अन्य सुविधाका निम्ति मात्रै करिब पाँच लाख रुपैयाँ सके होला ।’

जेलभित्र खानाको त सुविधा थियो । तर तेल, दाह्री काट्ने सामान, अतिरिक्त पानी र आफूलाई चाहिने केही कुरा किन्नैपथ्र्यो । उनले सुनाए, ‘जेलले दिने मासिक एक सय तीस रियाल भत्ता त केही पनि नपुग्ने ।’ जेलभित्रै अर्कै संसार थियो । अतिरिक्त खर्च धान्न टीकारामले नेपालबाट पैसा मगाउँथे । यस्तो पैसा जेलभित्रै पहुँचवाला कैदीले उनको हातमा ल्याइदिन्थे । तर, सयकडा बीस प्रतिशत सेवा शुल्क काटेर । यसरी पनि टीकारामलाई खर्च चर्को पर्‍यो ।

टीकारामका निम्ति प्रत्येक दिन र रातको हिसाब थियो । बेकसुर सजाय भोग्दाको सकसको भने कुनै हिसाब थिएन । एक साँझ जब कसैले उनलाई फेसबुकमा बाबुको मृत्युको खबर सुनाइदियो, उनलाई घुमिरहेको संसार टक्क अडिएजस्तो भयो । ‘घरतिरकाले अरू चीज बार्न नसके पनि माछामासु नखाने भनेर सल्लाह दिएका थिए । तर, त्यस्तो त कसरी मिल्नु । सयौं कैदीलाई एउटै भाँडामा पकाएको खानुपर्ने नियम । ‘माछा–मासु सराबरी’ टीकारामले त्यो समय सम्भिँmदै भने, ‘म त्यस्तो अवस्थामा भएको पितृलाई पनि थाहै छ । अब माफ गर्नुहोला भन्ने सोचें ।’

यसरी सकसपूर्ण जेल सजायको तीन वर्षपछि टीकारामले अदालतबाट सफाइ पाए । कागजी प्रक्रिया मिलाएर उनी तीन वर्ष दस महिनापछि नेपाल रित्तो हात स्वदेश फर्के । तर, अब के ? टीकारामसँग अनुत्तरित प्रश्नहरू मात्रै छन् । उनले बेकसुर सजाय भुक्तान गर्दाको क्षतिपूर्ति कसरी होला ? मानव अधिकार र श्रमिक अधिकारको कुनचाहिँ बुँदा उनको निम्ति आकर्षित होला ? के टीकारामको कम्पनीले उनी बेकसुर सजाय भुक्तान गर्दाको अवधिको क्षतिपूर्ति देला ? टीकारामसँग कुनै उत्तर छैन ।

उनले मधुरो स्वरमा सुनाए, ‘प्राण त बचाए, अब न्याय कसले खोजिदेला ?’

प्रकाशित : मंसिर १५, २०७५ ०८:४९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नेपालभरि अमेरिका

कविता
गणेश श्रेष्ठ ‘अपेक्षा’

काठमाडौँ — पहिलेपहिले पर्यटक भएर नेपालमा कहिलेकाहीं देखिने अमेरिकासामाजिक विकासको भेषमायशुको दूत भई बाइबल बााडी हिँड्दाहिँड्दै स्कुल, मन्दिर, गुम्बा, मस्जिदहरुभित्रै पसेरडुलिरहेको छ नेपालभरि ।


पहिलेपहिले पर्यटक भएर
नेपालमा कहिलेकाहीं देखिने अमेरिका
सामाजिक विकासको भेषमा
यशुको दूत भई बाइबल बााडी हिँड्दाहिँड्दै
स्कुल, मन्दिर, गुम्बा, मस्जिदहरुभित्रै पसेर
डुलिरहेको छ नेपालभरि।

आफूले चाहेकै बेला, बिनारोकतोक
रातो कार्पेटमा टेक्दै
तारे होटल हुादै मन्त्रालय पसेपछि
विशेष मेजमानीका फाइलहरुमा पोखिएर
आयोजना र अनुदान बनेर अमेरिका
छरिन्छ सिंहदरबारबाट नेपालभरि अमेरिका।

सपनाको संसार, अवसरहरुको भूमि
चाहेजति पैसा
रुखबाट पात टिपेझैं
समुद्रमा झैं आफूखुसी
सुनको स्वर्ग अमेरिकामा
कोही आफूखुसी छिरेका छन्
कोही पछाडिको ढोकाबाट आएका छन्
झ्याल, भेन्टिलेसनबाट आएका छन् कोही।

पसेपछि निस्कनै मुस्किल— पिरतीजस्तै
डुबेपछि उत्रनै कठिन— डुङ्गाजस्तै
अमेरिकामा हुनेहरुले
फेसबुक, इन्स्टाग्राममा
सधैं सम्पन्न/सुखी अपलोड गर्छन् आफूलाई
अपलोड हुादै बााढिरहेका छन् आफन्तलाई
उपहारमा अमेरिका।

वृद्ध आमाबाका लागि चाडपर्व खर्च
लुगाफाटा, गहना बनेर आउने अमेरिका
युवायुवतीका हातमा लेटेस्ट भर्सनका
मोबाइल, ट्याब्लेट, ल्यापटप बनेर फिंजिन्छन्
कतै विकास भएर देखिने अमेरिकाले
सबैले देख्ने–सुन्ने गरी भन्दा
धेरैले थाहा नपाउने गरी लिन्छ अमेरिकाले।

प्रकाशित : मंसिर १५, २०७५ ०८:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्