पुँजीवाद भर्सेस योग

स्वास्थ्य
पुँजीवादले मानव समाजलाई दिएको एउटा ठूलो उपहार भोगवादी दर्शन हो, जुन मान्छेको दु:खको मूल कारण हो ।
दीपक भेटवाल

काठमाडौँ — पुँजीवादी चिकित्साको उद्देश्य मान्छेको रोग निर्मूल बनाएर उसलाई निरोगी बनाउनु होइन, बरु मान्छेलाई आजन्म रोगी बनाएर औषधि बेचेर नाफा कमाउनु हो । 


उतिबेलाको लक्का जवान उमेरताका मनमा हवार्हवार्ती क्रान्तिको राँँको बलेको हुन्थ्यो । लाग्थ्यो— बूढो पुँजीवादको आयु सकिनै लाग्यो, ढिलोचाँडो यो गर्लम्म ढलिहाल्छ । बूढो पुँजीवादको चिहानमा जग हालेर निर्माण हुने समाजवादी व्यवस्थामा मान्छेका दु:ख सबै नास भइहाल्छन् ।

झन्डै आधा जीवन काटेपछि पो बल्ल चेत खुल्यो । बूढो पुँजीवाद त झन् जवान–जवान हुँदै गएको छ । यसो मुन्टो उठाएर हेर्छु— मान्छेका दु:खका पहाडहरू झन्झन् अग्लिँदा छन् । बूढो पुँजीवाद त हेर्दाहेर्दै ‘काँठे पुँजीवाद’ को नयाँ अवतार झन्झन् क्रूर मुद्रामा विश्व विचरण गरिरहेको छ । डिजिटल प्रवधिका तरंगमार्फत संसारभरि नै हरेक घरको ढोकाढोका र कोठाकोठामा आफ्नो धन्दा फैलाउँदो छ ।

पुँजीवादी दर्शन भोगवादी दर्शन हो । यसले मान्छेलाई ‘एकबारको जुनीमा सक्दो भोग गर’ भन्ने आदर्श सिकाउँछ । किनकि नाफा पँुजीवादको ठूलो भगवान् हो । आम मनुवाले जति भोग गर्‍यो, संसार कब्जा गरेर बसेका कर्पोरेट मालिकको नाफा उति धेरै चुलिँदै जान्छ । लाटो हिसाबले हेर्दा पुँजीवादी कर्पोरेट आदर्श ठग टाइपको लाग्छ । यसले किसानसँग चुत्थो दाममा गहुँ खरिद गर्छ अनि, त्यसमा चिनी मिसाएर हर्लिक्स नामको पिठोलाई उत्पात भाउमा बिक्री गर्छ । तिर्खा लाग्दा पानी होइन, कोकाकोलाको झोल पिउन उक्साउँछ । मान्छेले खाने–लाउने हरेक वस्तुमा ‘ब्रान्ड’ नामको आतंककारी लोगो सिर्जना गरेर मान्छेलाई लुट्नसम्म लुट्छ ।

पुँजीवादले मान्छेलाई आफ्नो सग्लो स्वरूपमा बाँच्नै दिँदैन । यसले विभिन्न दाउपेच लगाएर मान्छेभित्र भएको भावना, चेतना सबै थुत्छ र मान्छेलाई यन्त्र–मानवजस्तो बनाइदिन्छ । यसले डिजिटल पर्दामा आफ्नो उत्पादनको जादुमयी विज्ञापन देखाउँछ, मान्छेको मन–मस्तिष्कलाई झ्याप्प आफ्नो वशमा पार्छ । मान्छेको चित्तमा भोगवादी विकार पैदा गराउँछ । अनि आफूले जे खाऊ भन्यो त्यही खाने, जे लाउ भन्यो त्यही लाउने र जे सोच भन्यो त्यही सोच्ने यान्त्रिक मानव तयार गर्छ । संसारभरिका यान्त्रिक मानवहरू आफ्नो आवश्यकताका लागि कम भोग गर्छन्, कर्पोरेट मालिकको नाफाको चुलीलाई अग्ल्याउन बढी भोग गर्छन् । तब त पुँजीवादमा मान्छेको प्राकृतिक आवश्यकताको वस्तु कम उत्पादन हुन्छ, नाफा प्रेरित वस्तु बढी उत्पादन हुन्छ ।

मान्छेको चित्तमा जति भोगवादी दर्शन छिप्पिँदै जान्छ, मान्छेको असीमित दु:खको मुहान त्यहींबाट सुरु हुन्छ । भोगवादी चिन्तनले मान्छेलाई भोगको प्रतिस्पर्धामा धकेल्छ । भोगको दौडमा एकले अर्कोलाई उछिन्ने कर्ममा दु:खी मनुवा कुदिरहन्छ । पुँजीवादले मानव समाजलाई दिएको एउटा ठूलो उपहार भोगवादी दर्शन हो, जुन मान्छेको दु:खको मूल कारण हो ।

झट्ट हेर्दा पुँजीवादी कारखानामा वस्तु मात्रै उत्पादन भइरहेजस्तो देखिन्छ । पुँजीवादले वस्तुको व्यापार गरेर मात्र नाफा असुलेजस्तो लाग्छ । तर, चेतनाको क्षितिज अलि उघारेर हेर्दा पुँजीवादी कारखानाबाट हरेक क्षण असीमित परिमाणमा निराशा र कुण्ठा पनि उत्पादन भइरहेको देखिन्छ । उसो त यो कारखानाबाट उत्तिकै मात्रामा भय र तनाव पनि निरन्तर उत्पादन भइरहेको हुन्छ । भोगवादी दर्शनले मान्छेलाई शारीरिक रूपमा रोगी बनाउँछ । अनि चिन्ता, तनाव, भय र कुण्ठाले मानसिक रोग बनाउँछ । मनोविज्ञान शास्त्र भन्छ— मान्छेको सम्पूर्ण रोग र दु:खको कारण भय र तनाव हो । यसरी उमेर ढल्कँदै गएपछि मान्छेको शरीर रोगको स्थायी घरमा परिणत हुन्छ । फेरि रोगी शरीरमाथि व्यापार गर्न झोलामा औषधिको पोको बोकेर दाँत ङिच्याउँदै पुँजीवाद ट्याक्क हाजिर हुन्छ ।
***

पुँजीवादी चिकित्साशास्त्रको उद्देश्य मान्छेको रोग निर्मूल बनाएर उसलाई निरोगी बनाउनु होइन, उसको उद्देश्य त मान्छेलाई आजन्म रोगी बनाएर औषधि बेचेर नाफा आर्जन गरिरहनु हो । नाफा नै पुँजीवादको एक मात्र धर्म हो । पुँजीवादकै देन मान्नुपर्छ, आज संसारमा हरेक चालीस सेकेन्डमा एउटा मान्छेले आत्महत्या गरिरहेको हुन्छ । संसारका झन्डै एक चौथाई मान्छे उच्च रक्तचापको सिकार भएरै बाँचेका छन् ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको रिपोर्ट भन्छ—बर्सेनि संसारमा सबैभन्दा धेरै मानिसको मृत्यु मुटु रोगको कारणले हुन्छ । पुँजीवादी चिकित्साशास्त्र भन्छ— नब्बे प्रतिशत उच्च रक्तचापको कारण अज्ञेय छ ।

विज्ञान र प्रविधिको विकासले शिखर टेकिसक्दा पनि पुँजीवादी चिकित्साशास्त्रले ब्लडप्रेसर, सुगर, दम, मधुमेहजस्ता दीर्घरोगको उपचार विधि पत्ता लगाउन सकेको छैन । यस्ता दीर्घरोगीलाई जीवनभर औषधि बेचेर आफ्नो नाफा धर्म चलाइरहेको छ ।

हरेक कालो बादलमा चाँदीको घेरा हुन्छ भनेझैं, पुँजीवादी दुनियाँको अन्धकारभित्र एउटा झिनो उज्यालो गोचर हुन्छ । त्यो योग विद्याको उज्यालो हो । तब त विश्व प्रसिद्ध अमेरिकी डाक्टर डिन ओर्निस मुटु रोग, उच्च रक्तचापजस्ता कतिपय दीर्घरोगको समाधान योगशास्त्रमा छ भनेर संसारभर भन्दै हिँडेका छन् ।

योगशास्त्र गरुड पुराण जस्तो कुनै धूर्त पण्डितले लेखेको हावादारी गफ होइन । न त यो कुनै धर्म विशेषको पेवा नै हो । योग अभ्यासका लागि जनै, कन्दनी लगाउने, टुप्पी पाल्ने वा गेरु वस्त्र धारण गर्नु पनि आवश्यक हुँदैन । योगशास्त्र मानव समाजको हजारौं वर्षको यात्रामा ज्ञानीहरूलेआफ्नो अनुभव, ज्ञान र अनुसन्धानबाट तयार गरेका वैज्ञानिक शास्त्र हो । यो आरोग्यको पथ पनि हो ।

उसो त योगको सीमा रोगहरूको उपचारमा मात्र सीमित छैन । यसको महत्त्वको आयाम व्यक्ति, समाज, विज्ञान, शिक्षाजस्ता बहुआयामिक क्षेत्रमा फैलिएको छ । रोगको निदान विराट योगको सामान्य अंश मात्र हो । योगको महत्त्वलाई आत्मसात् गरेरै संयुक्त राष्टसंघले संसारभरि विश्व योग दिवस मनाउने चलन सुरु गरेको छ । भारतले योग विद्यालाई समाजमा फैलाउनकै लागि नयाँ मन्त्रालयको रूपमा आयुष मन्त्रालयको स्थापना गरेको छ । धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ— नेपालमा पनि झन्डै चालीस वर्षदेखि माघ १ गतेलाई राष्टिय योग दिवसको रूपमा मनाइँदै आएको छ ।
पुँजीवादी औषधिशास्त्रले रोगको निदानको खोजी स्थूल शरीरको तहमा मात्र गर्छ । योगशास्त्रले रोगको उपचारको निदानको खोजी शरीरको तहमा मात्र होइन, प्राण, मन र विचारको तहमा पनि गर्छ । अझ मनको तहमा गरिने उपचारलाई प्रमुख मान्छ । योगमा गरिने आसनले शरीरको तहमा रोगको निदान गर्ने प्रयास गर्छ । प्राणायामले मन वा विचारको तहमा रोगको निदानको प्रयास गर्छ । योगशास्त्र भन्छ— श्वास परिवर्तन हुँदा विचार परिवर्तन हुन्छ, विचार परिवर्तन हुँदा श्वास परिवर्तन हुन्छ । बुद्दले प्रतिपादन गरेको विपश्यना ध्यानको सार पनि यही हो ।

योगी खप्तडबाबाले आफ्नो विचार विज्ञान पुस्तकमा लेखेका छन्— मान्छेको मनमा जस्तो विचार खेल्छ, उसको जीवन सोही विचारद्वारा निर्देशित हुन्छ । मान्छेको रोग, भोक र शोकको कारण सामाजिक परिस्थिति मात्र होइन, मान्छेको मनमा खेलिरहने विचार पनि हो । योगले मान्छेलाई विचारको व्यवस्थापन गर्न सिकाउँछ । अझ सुगर, प्रेसर, युरिक एसिड जीवनभर औषधि खानुपर्ने दीर्घरोगको स्रोत नै निराशा, भय, तनाव कुण्ठाजस्ता मनमा खेलिरहने कुविचार हो ।
जुन रोगको उपचार आजसम्म पुँजीवादी चिकित्साशास्त्रले गर्न सकेको छैन, त्यस्ता कैयन रोगको उपचार योगमार्गबाट सम्भव छ । तर, यसको प्रयोग र अभ्यासमा निकै सजगता अपनाउनु पनि उत्तिकै महत्त्व छ । आसन र प्राणायामको अभ्यास योगशास्त्रको उचित ज्ञान भएका गुरुसँग गरेमा मात्रै यसले पूर्ण फल दिन्छ । योगविद्याको भित्री मर्म नबुझेका, बोक्रा मात्र बुझेका लहडीसँग योग अभ्यास सिक्दा यसले उचित फल नदिन सक्छ । जथाभावी चौरमा उफ्रेर गरिने योगले लाभभन्दा हानि बढी हुन सक्छ ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७५ ०८:२१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

अब योग–पर्यटन !

साधना
डा. हरिप्रसाद पोख्रेल

काठमाडौँ — नेपाल योगका लागि जन्मभूमि हो । तैपनि हामीले आफूभित्र चिनाउन र समाजमा यसको प्रवाभ फैलाउन पनि सकेनौं । र, यसलाई विश्व बजारमा लैजान पनि सकेनौं । २०३६ तिरै मलाई के लाग्यो भने माघ १ गतेलाई योग दिवस मनाउनुपर्छ । मकर संक्रान्ति अथवा जनवरी १४ लाई विश्व योग दिवस भनेर पाल्पाबाट मैले मनाउन सुरु गरेँ । 


नेपालका धेरै प्रधानमन्त्रीहरूलाई माघ १ गतेलाई अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस मनाउने प्रस्ताव संयुक्त राष्ट्रसंघमा लैजान आग्रह गर्‍यौं । कसैले यसलाई मतलब गरेनन् । तैपनि आफ्नै किसिमले माघ १ लाई राष्ट्रिय योग दिवसको रूपमा मनाइरह्यौं । हामीले जे सक्थ्यौं, त्यो गरिरह्यौं ।

चार वर्षअगाडि भारतमा नरेन्द्र मोदी सरकारमा आए । उनले जुन २१ लाई विश्व योग दिवस मनाउनका लागि प्रस्ताव लिएर राष्ट्रसंघमा गए । योग विश्वभर फैलिएको छ, योग मार्फत विश्वभर आफ्नो गौरव बढाउने कुरा मोदीले बुझे । यो एउटा साझा विन्दु हुन सक्छ भनेर उनी प्रस्ताव लिएर गए । पहिलो विश्व योग दिवस मनाउन भारतले दिल्लीमा मात्रै तीन करोड खर्च गरेको थियो ।

मोदीले प्रस्ताव पेस गर्ने बेला नेपालमा सार्क बैठक थियो । हामीले तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालालाई २१ जुन योगको दृष्टिले कुनै महत्त्वपूर्ण दिन होइन । माघ १ गते महत्त्वपूर्ण दिन हो भनेर सम्झायौं तर सुनुवाइ गर्नुभएन ।
मकर संक्रान्ति उत्तरयानको पहिलो दिन हो । आध्यामिक, सांस्कृतिक, बहुभाषिक, बहुसास्कृतिक दृष्टिले पनि यो महत्त्वपूर्ण दिन थियो । हाम्रो प्रस्तावमा विश्व योग दिवस मनाउने साख त गुम्यो नै । अब राष्ट्रिय रूपमा भए पनि माघ १ गतेलाई राष्ट्रिय योग दिवस कायम गर्न शान्ति मन्त्रालयलाई अनुरोध गर्‍यौं । यो अनुरोधलाई मन्त्रालयले भने स्वीकार गर्‍यो । तत्कालीन शान्तिमन्त्री नरहरि आचार्यको प्रस्तावमा सरकारले माघ १ गते राष्ट्रिय योग दिवस मनाउन स्वीकृति दिएको हो ।

योगलाई कसरी विस्तार गर्ने भन्नेमा सरकारको कुनै चासो छैन । वर्षमा एक दिन शिक्षा मन्त्रालयको संयोजनमा कार्यक्रम हुन्छ । बिहान प्रभातफेरी हुन्छ, सकिन्छ । दिवसको घोषणा गरेर नेपालको पहिचानलाई अघि बढाउनुपर्छ भनेर बनाएको योग पञ्चाङ्ग पात्रोलाई पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले अझै स्वीकृत गरेको छैन ।

नेपाली समाजको इतिहासमा तीनवटा सभ्यता पाइन्छ । शिव सभ्यता, जनक सभ्यता र बुद्ध सभ्यता । शिव सभ्यता हिमालमा जन्मियो । बिस्तारै उत्तरमा चीनतिर र दक्षिणमा भारत हँुदै विश्वभर फैलिँदै गयो । जनक सभ्यता मिथिला सभ्यताको रूपमा जनकपुरमा जन्मियो । र, मिथिलाको रूपमा विश्वभर चिनिन्छ । बुद्ध सभ्यता लुम्बिनीमा जन्मियो । र, विश्वभर फैलियो । यी तीन नेपालका मौलिक सभ्यता हुन् ।

शैव सभ्यता नै विश्वको पहिलो सभ्यता हो । यसमा योग र तन्त्र जोडिएको छ । नेपालमा योग जन्मेको हो कि होइन भनेर बुझ्न ‘शिलालेखमा कहाँ छ ?’ भनेर देखाउन सकिने स्थिति छैन । योग जन्मेको त्यो आदिमकाललाई शिलालेखमा खोज्न सक्तैनौं । हामीले त्यो बेलाको लोक आख्यानलाई आधार मानेर धेरै कुरा खोज्ने हो । शिव अर्थात् शैव सभ्यता हिमालय क्षेत्रमा जन्मिएको हो । विश्वको अग्ला १० हिमालयमध्ये ८ नेपालमै छन् । धेरैमा सैंबलाई धर्मको दृष्टिकोणले मात्रै हेर्ने बानी परेको छ । खासमा यो सभ्यता हो । यो योगको आदिम सभ्यता थियो ।

योगलाई दुई किसिमले मात्रै हामीले बुझेका छौं । एउटा योग पश्चिमा देशले बुझेको र अर्को योगको मौलिक रूपमा बुझिने योग । पश्चिमाले योगको आसन मात्रै बुझेको छ । आसन योगको सानो हिस्सा मात्रै हो । योग एउटा सर्वांगिण जीवन पद्धति हो । हरेक मान्छेभित्रको सम्पूर्ण सम्भावनालाई उजागर गर्ने कार्य योग हो ।

विश्वको स्वास्थ्य बजारले योगलाई नै स्वस्थ जीवनको मूलतत्त्व मानेको छ । रोग लाग्नै नदिने, उपचार गर्न र सुन्दर देखिन योगको प्रयोग गरेको छ । जीवनशैली राम्रो बनाउन योगलाई उत्तम उपाय मानेको छ । हरेक देशका आफ्ना मौलिक व्यायाम पद्धति छन् । शरीर, प्राण र चेतनालाई एकै पटक व्यायाम गर्ने पद्धति योग हो ।

विश्वमा सबैभन्दा बढी ध्यानको विधितन्त्र भैरवतन्त्र हो । यसमा १ सय १२ वटा ध्यान विधि छन् । यी शिव–पार्वतीको संवादमा आएका ध्यान–विधि हुन् । पछिल्लो कालखण्डमा योगको सबैभन्दा राम्रो गन्थ्रको रूपमा पतञ्जली योग–सूत्र भनिन्छ । यसमा दार्शनिक विषय धेरै छन् । तर, प्रायोगिक र अभ्यासका कुरा हेर्दा गोरखनाथ हो । गोरखनाथको उपस्थिति नेपालकै सेरोफेरोमा सीमित छ । धेरैले गोरखनाथलाई राजा पृथ्वीनारायण शाहलाई आशीर्वाद दिने गुरुका रूपमा मात्रै लगेर बाँधेका छन् । गोरखनाथले योगको अभ्यासका लागि जति कुरा दिनुभयो, संसारमा अरू कसैले दिएको छैन । गोरखनाथ नेपालको हो, उसले दिएको योग विश्वविख्यात छ भनेर कहिल्यै पनि भनेनौं ।

हाम्रो विश्वविद्यालयमा इतिहास विभाग छ । त्यो विभागमा के भेट्नुहुन्छ ? केवल नेपालका राजा–महाराजाबारे गुनगान गरिएका शास्त्र मात्रै भेटिन्छ । नेपालको स्वास्थ्यको इतिहास ख्वै, विज्ञान, संस्कृतिको इतिहास ख्वै ? योगको इतिहास ख्वै ? सिंहदरबारमा स्थापना गरिएको वैद्यखाना मल्लकालीन हो । यो संसारकै सबैभन्दा पुरानो आयुर्वेद खाना हो । यसको इतिहास कहाँ छ ? चन्द्रनिघण्टुबारे सोधखोज कहाँ भएको छ ?

अब विश्वमा लडेर शक्तिशाली हुने दिन गयो । सभ्यता, सस्कृति र भाषालाई विश्वले आत्मसात् गरेमा मात्रै शक्तिशाली हुने हो । सरकारले नै नीतिगत रूपमा योगलाई प्रवद्र्धन गर्नुपर्छ । अहिले ‘योग पर्यटन’ चलेको छ । नेपालमा हरेक वर्ष५ हजार पर्यटक योगका लागि मात्रै आउँछन् । नेपालमा योगलाई औपचारिक पढाइको रूपमापाठ्यक्रममा हाल्नुपर्छ ।
(योग साधक तथा प्राकृतिक चिकित्सक पोखरेलसँग होम कार्कीले गरेको कुराकानी आधारित)

प्रकाशित : पुस २८, २०७५ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्