हामीलाई कस्तो शिक्षा ?

समीक्षा
‘सिकाउने शैली’ लेखक खगराज बरालको सबैभन्दा नयाँ किताब हो । यो संस्मरणात्मक शैलीमा लेखिएको छ ।
डा. जयराज आचार्य

काठमाडौँ — बहालवाला शिक्षा सचिव खगराज बराल शिक्षा क्षेत्रमा चुर्लुम्म डुबेको व्यक्ति हुन् । प्रधानाध्यापककै छोरा । शिक्षाशास्त्र नै पढी स्नातकोत्तर । विसं २०४८ सालदेखि शिक्षाक्षेत्रमै काम गरिरहेका । उहाँले शिक्षा विषयमा व्यावहारिक अनुभवका आधारमा सयभन्दा बढी लेख र आधा दर्जन किताबहरू पनि लेखेका छन् । 

सिकाउने शैली (सांग्रिला बुक्स, २०७५) बरालको सबैभन्दा नयाँ किताब हो । यो संस्मरणात्मक शैलीमा लेखिएको छ । त्यसैले यो मीठो छ । पढ्दा कत्ति पनि बोर लाग्दैन । यस किताबमा जुनजुन कुराको चर्चा भएको छ, त्यसले नेपालको विद्यालयीय शिक्षाको चुनौतीपूर्ण अवस्थाका विविध पक्षलाई मार्मिक ढंगले उजागर गरेको छ । कथात्मक रूपमा नीति पढाउन सकिन्छ भन्ने कुराको राम्रो उदाहरण हितोपदेश हो । भनिएको छ ‘कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते’ । त्यसमा काग, कछुवा, मृग र मुसाको कथाको माध्यमबाट राजनीति र कूटनीति पढाइएको छ ।
मैले पढेको बरालको अर्को किताब शिक्षा र सिकाइ : सन्दर्भ विदेशको, प्रसंग नेपालको (सोपान, २०७४) हो । त्यो किताब उहाँले विदेशमा देखेका शिक्षा प्रणालीहरूको बारेमा छ । त्यसमा चीन, जापान, दक्षिण कोरिया, मलेसिया, श्रीलंका, संयुक्त अधिराज्य (बेलायत) मा देखिएका, उपयोगी र नेपालले सिक्नुपर्ने कुरा छन् । नेपाल सरकारका धेरै कर्मचारीहरूले विदेश भ्रमणको अवसरलाई त्यसरी सदुपयोग गरेको मलाई थाहा छैन ।

प्रस्तुत किताबमा बरालले तराई, पहाड र हिमाली जिल्लामा काम गर्दा गरेका अनुभवलाई उपयोगी ढंगले प्रस्तुत गरेका छन् । किताबमा दुई पेजदेखि चौबीस पेजसम्मका लामा–छोटा अध्याय छन् । पहिलो अध्याय बुलिङ (बुलिइङ) झन् मार्मिक छ । हामी धेरैले सानो छँदा विद्यालयमा आफूभन्दा अलि ठूला र बलिया साथीहरूबाट भोगेका दुव्र्यवहारका स्मृतिहरूलाई यसले ताजा बनाउँछ । यस अध्यायले उठाएको नीतिगत प्रश्न के हो भने यस समस्यालाई कसरी समाधान गर्ने ? यो विश्वव्यापी समस्या हो । केटाहरू मात्र होइन, केटीहरू पनि कमजोर साथी अथवा जुनियरलाई कक्षामा, बसमा, खेल मैदानमा दुव्र्यवहार गर्छन् । ‘एलिनोर यान्ड् किम’ भन्ने प्रसिद्ध अमेरिकी उपन्यासमा यो विषय आएको छ ।

नेपालको उच्च शिक्षामा पनि धेरै चुनौती र विसंगति छन् । तर, बरालको यो किताब हाइस्कुल (उच्च माध्यमिक) सम्मको शिक्षा बारेमा केन्द्रित छ । यस किताबमा बहुदलीय व्यवस्था पुनर्बहाल भएपछिका दशकहरूमा नेपाल सरकारले शिक्षाक्षेत्रमा चालेका कदमहरू र तिनको कार्यान्वयन पक्षमा देखिएका चुनौती र अनुभवहरूको विशद वर्णन छ ।

नेपाल सरकारले विद्यालयका शिक्षकहरूका लागि धेरै प्रशिक्षण (तालिम) कार्यक्रम पनि चलाएको छ । अधिकांश शिक्षकले प्रशिक्षण पाएका छन् । लामो समय शिक्षा क्षेत्रमा काम गरेका बराल स्वयं नै केही वर्ष प्रशिक्षक पनि हुनुहुन्थ्यो । बरालको यो किताब पढेपछि थाहा हुन्छ, प्रशिक्षण प्राप्त गरेका शिक्षकले प्रशिक्षणको सदुपयोग गरेका उदाहरण कमै छन् । फलत: नेपालका सरकारी विद्यालयहरूमा गुणस्तर धेरै उठ्न सकेको छैन किनकि प्राशिक्षण औपचारिकतामा मात्र सीमित भयो र शिक्षकहरूको आफ्नो योग्यता पनि कमजोर रह्यो । उदाहरणका लागि, यस किताबमा भएको ‘तालिमप्रतिको मनोवृत्ति’ भन्ने अध्याय मार्मिक छ । यस्तै कुराले किताब धेरै रुचिकर बनाएको छ । बझाङको अनुभव उस्तै रुचिकर छ । एसएलसीको परीक्षाफल निस्केपछि कतिपय विद्यार्थीहरूले असफलता वा गलत परीक्षाफलका कारण आत्महत्यासम्म गरेका कुरा छन् । त्यो पढ्दा त आँखाबाट आँसु नै आउँछ ।

‘अङ्ग्रेजी पढ्ने रहर’ भन्ने अध्याय यस किताबको सबैभन्दा लामो (चौबीस पेजको) अध्याय हो । चीन, जापान, कोरिया, मलेसिया, सिंगापुरमा अङ्ग्रेजीलाई प्राथमिकतामा राखी पढाइएको चर्चा छ । नेपालको देवघाट धाममा रहेका महेश सन्यास आश्रम, हरिहर सन्यास आश्रम, वेदवेदांग आवासीय विद्यालय गलेश्वर आश्रमको अवलोकनका क्रममा संस्कृत पढिरहेको एक जना ६ कक्षाको विद्यार्थीले बरालको ‘के भएहुन्थ्यो’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिँदै भने, ‘मलाई यहाँ अङ्ग्रेजी विषयको पढाइ पनि भइदिएहुन्थ्यो जस्तो लागेको छ ।’

बरालको यस किताबको अन्तिम अध्याय ‘मेहनती स्कुल’ पनि लामो छ (अठार पेजको) । यस अध्यायमा नेपालका केही दुर्गम जिल्लामा खोलिएका तर राम्ररी नचलेका व्यावसायिक विद्यालयको चर्चा पढ्दा दु:ख लाग्छ । तर, मधुरेण समापयेत् भनेझैं मीठो चर्चा छ सुर्खेतको जनज्योति माध्यमिक विद्यालयको । यस विद्यालयको बारेमा लेखिएको कुरा (पेज २२४ देखि २४१ सम्म) त नेपालका शिक्षाविद् भन्नेहरूले र विकासको नारा कराएर नथाक्ने नेताहरूले पढ्नैपर्छ ।
जनज्योति माध्यमिक विद्यालय क्रमिक रूपमा प्राथमिक (२०२९), निम्नमाध्यमिक (२०३९), माध्यमिक (२०४८) र उच्चमाध्यमिक (२०६६) बनेको हो । त्यहाँ अहिले वरपरको जनताको जीवनसित सम्बन्धित कृषि, पशुपालन विषयमा जेटीएसम्मको पढाइ हुन्छ । विद्यालयले आफ्नो जग्गामा खेती गरेको छ, फलफूल लगाएको छ, बंगुर, बाख्रा पालेको छ, गाईपालन सुरु गरिएको छ, पोखरी बनाएर माछापालन गरेको छ, विभिन्न बोटहरू हुर्काएर जडीबुटी उत्पादन गरेको छ । विद्यालयका जग्गामा मौसमअनुसारका बाली झुलेका हुन्छन्, फलफूल फलेका हुन्छन् । लेमन ग्रास, कपूरजस्ता जडीबुटीका बोटबाट तेल निकालेर बिक्री वितरण गरिएको छ । विद्यार्थीले आफूलाई पढाइका साथसाथै खेतीबाली, माछापालन, गाईपालन, मौरीपालन, बाख्रापालन आदिको व्यावहारिक सिकाइमा व्यस्त बनाएका छन् । यो पढ्दा त युरोप वा अमेरिकाको कुनै नमुना विद्यालयको बारेमा पढेजस्तो लाग्छ । ठाउँ र आवश्यकताअनुसारको शिक्षा चाहिने हो । देशैभरि यस्तो भइदिए युवाहरूले कमाउनको लागि मुग्लान भासिनुपर्ने थिएन ।

त्यसकारण मलाई लाग्छ, सामान्यतया प्राथमिक तहमा आधारभूत नैतिक या चारित्रिक शिक्षा चाहिन्छ । माध्यमिक तहमा आधारभूत भाषा, गणित र विज्ञानमा केन्द्रित हुनुपर्छ । उच्च माध्यमिक तहमा जीवनोपयोगी व्यावसायिक शिक्षा दिनुपर्छ । जुनजुन विद्यार्थी त्यसभन्दा माथि जान सक्ने क्षमता राख्छन् तिनलाई थप व्यवस्थापन, विज्ञान र मानविकी तथा समाजशास्त्र पढाउन पर्छ । इन्जिनियरिङ, मेडिसिन पढ्न जानेहरूमा विशिष्ट योग्यता र क्षमता चाहिन्छ । कडा प्रवेश–परीक्षामार्फत तिनको छनोट हुन सक्छ । स्नातक, स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि तहमा अनुसन्धानात्मक पढाइ हुनुपर्छ । नेपालका लागि चाहिने शिक्षा त्यस्तो हो ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७५ ०८:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पुँजीवाद भर्सेस योग

स्वास्थ्य
पुँजीवादले मानव समाजलाई दिएको एउटा ठूलो उपहार भोगवादी दर्शन हो, जुन मान्छेको दु:खको मूल कारण हो ।
दीपक भेटवाल

काठमाडौँ — पुँजीवादी चिकित्साको उद्देश्य मान्छेको रोग निर्मूल बनाएर उसलाई निरोगी बनाउनु होइन, बरु मान्छेलाई आजन्म रोगी बनाएर औषधि बेचेर नाफा कमाउनु हो । 


उतिबेलाको लक्का जवान उमेरताका मनमा हवार्हवार्ती क्रान्तिको राँँको बलेको हुन्थ्यो । लाग्थ्यो— बूढो पुँजीवादको आयु सकिनै लाग्यो, ढिलोचाँडो यो गर्लम्म ढलिहाल्छ । बूढो पुँजीवादको चिहानमा जग हालेर निर्माण हुने समाजवादी व्यवस्थामा मान्छेका दु:ख सबै नास भइहाल्छन् ।

झन्डै आधा जीवन काटेपछि पो बल्ल चेत खुल्यो । बूढो पुँजीवाद त झन् जवान–जवान हुँदै गएको छ । यसो मुन्टो उठाएर हेर्छु— मान्छेका दु:खका पहाडहरू झन्झन् अग्लिँदा छन् । बूढो पुँजीवाद त हेर्दाहेर्दै ‘काँठे पुँजीवाद’ को नयाँ अवतार झन्झन् क्रूर मुद्रामा विश्व विचरण गरिरहेको छ । डिजिटल प्रवधिका तरंगमार्फत संसारभरि नै हरेक घरको ढोकाढोका र कोठाकोठामा आफ्नो धन्दा फैलाउँदो छ ।

पुँजीवादी दर्शन भोगवादी दर्शन हो । यसले मान्छेलाई ‘एकबारको जुनीमा सक्दो भोग गर’ भन्ने आदर्श सिकाउँछ । किनकि नाफा पँुजीवादको ठूलो भगवान् हो । आम मनुवाले जति भोग गर्‍यो, संसार कब्जा गरेर बसेका कर्पोरेट मालिकको नाफा उति धेरै चुलिँदै जान्छ । लाटो हिसाबले हेर्दा पुँजीवादी कर्पोरेट आदर्श ठग टाइपको लाग्छ । यसले किसानसँग चुत्थो दाममा गहुँ खरिद गर्छ अनि, त्यसमा चिनी मिसाएर हर्लिक्स नामको पिठोलाई उत्पात भाउमा बिक्री गर्छ । तिर्खा लाग्दा पानी होइन, कोकाकोलाको झोल पिउन उक्साउँछ । मान्छेले खाने–लाउने हरेक वस्तुमा ‘ब्रान्ड’ नामको आतंककारी लोगो सिर्जना गरेर मान्छेलाई लुट्नसम्म लुट्छ ।

पुँजीवादले मान्छेलाई आफ्नो सग्लो स्वरूपमा बाँच्नै दिँदैन । यसले विभिन्न दाउपेच लगाएर मान्छेभित्र भएको भावना, चेतना सबै थुत्छ र मान्छेलाई यन्त्र–मानवजस्तो बनाइदिन्छ । यसले डिजिटल पर्दामा आफ्नो उत्पादनको जादुमयी विज्ञापन देखाउँछ, मान्छेको मन–मस्तिष्कलाई झ्याप्प आफ्नो वशमा पार्छ । मान्छेको चित्तमा भोगवादी विकार पैदा गराउँछ । अनि आफूले जे खाऊ भन्यो त्यही खाने, जे लाउ भन्यो त्यही लाउने र जे सोच भन्यो त्यही सोच्ने यान्त्रिक मानव तयार गर्छ । संसारभरिका यान्त्रिक मानवहरू आफ्नो आवश्यकताका लागि कम भोग गर्छन्, कर्पोरेट मालिकको नाफाको चुलीलाई अग्ल्याउन बढी भोग गर्छन् । तब त पुँजीवादमा मान्छेको प्राकृतिक आवश्यकताको वस्तु कम उत्पादन हुन्छ, नाफा प्रेरित वस्तु बढी उत्पादन हुन्छ ।

मान्छेको चित्तमा जति भोगवादी दर्शन छिप्पिँदै जान्छ, मान्छेको असीमित दु:खको मुहान त्यहींबाट सुरु हुन्छ । भोगवादी चिन्तनले मान्छेलाई भोगको प्रतिस्पर्धामा धकेल्छ । भोगको दौडमा एकले अर्कोलाई उछिन्ने कर्ममा दु:खी मनुवा कुदिरहन्छ । पुँजीवादले मानव समाजलाई दिएको एउटा ठूलो उपहार भोगवादी दर्शन हो, जुन मान्छेको दु:खको मूल कारण हो ।

झट्ट हेर्दा पुँजीवादी कारखानामा वस्तु मात्रै उत्पादन भइरहेजस्तो देखिन्छ । पुँजीवादले वस्तुको व्यापार गरेर मात्र नाफा असुलेजस्तो लाग्छ । तर, चेतनाको क्षितिज अलि उघारेर हेर्दा पुँजीवादी कारखानाबाट हरेक क्षण असीमित परिमाणमा निराशा र कुण्ठा पनि उत्पादन भइरहेको देखिन्छ । उसो त यो कारखानाबाट उत्तिकै मात्रामा भय र तनाव पनि निरन्तर उत्पादन भइरहेको हुन्छ । भोगवादी दर्शनले मान्छेलाई शारीरिक रूपमा रोगी बनाउँछ । अनि चिन्ता, तनाव, भय र कुण्ठाले मानसिक रोग बनाउँछ । मनोविज्ञान शास्त्र भन्छ— मान्छेको सम्पूर्ण रोग र दु:खको कारण भय र तनाव हो । यसरी उमेर ढल्कँदै गएपछि मान्छेको शरीर रोगको स्थायी घरमा परिणत हुन्छ । फेरि रोगी शरीरमाथि व्यापार गर्न झोलामा औषधिको पोको बोकेर दाँत ङिच्याउँदै पुँजीवाद ट्याक्क हाजिर हुन्छ ।
***

पुँजीवादी चिकित्साशास्त्रको उद्देश्य मान्छेको रोग निर्मूल बनाएर उसलाई निरोगी बनाउनु होइन, उसको उद्देश्य त मान्छेलाई आजन्म रोगी बनाएर औषधि बेचेर नाफा आर्जन गरिरहनु हो । नाफा नै पुँजीवादको एक मात्र धर्म हो । पुँजीवादकै देन मान्नुपर्छ, आज संसारमा हरेक चालीस सेकेन्डमा एउटा मान्छेले आत्महत्या गरिरहेको हुन्छ । संसारका झन्डै एक चौथाई मान्छे उच्च रक्तचापको सिकार भएरै बाँचेका छन् ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको रिपोर्ट भन्छ—बर्सेनि संसारमा सबैभन्दा धेरै मानिसको मृत्यु मुटु रोगको कारणले हुन्छ । पुँजीवादी चिकित्साशास्त्र भन्छ— नब्बे प्रतिशत उच्च रक्तचापको कारण अज्ञेय छ ।

विज्ञान र प्रविधिको विकासले शिखर टेकिसक्दा पनि पुँजीवादी चिकित्साशास्त्रले ब्लडप्रेसर, सुगर, दम, मधुमेहजस्ता दीर्घरोगको उपचार विधि पत्ता लगाउन सकेको छैन । यस्ता दीर्घरोगीलाई जीवनभर औषधि बेचेर आफ्नो नाफा धर्म चलाइरहेको छ ।

हरेक कालो बादलमा चाँदीको घेरा हुन्छ भनेझैं, पुँजीवादी दुनियाँको अन्धकारभित्र एउटा झिनो उज्यालो गोचर हुन्छ । त्यो योग विद्याको उज्यालो हो । तब त विश्व प्रसिद्ध अमेरिकी डाक्टर डिन ओर्निस मुटु रोग, उच्च रक्तचापजस्ता कतिपय दीर्घरोगको समाधान योगशास्त्रमा छ भनेर संसारभर भन्दै हिँडेका छन् ।

योगशास्त्र गरुड पुराण जस्तो कुनै धूर्त पण्डितले लेखेको हावादारी गफ होइन । न त यो कुनै धर्म विशेषको पेवा नै हो । योग अभ्यासका लागि जनै, कन्दनी लगाउने, टुप्पी पाल्ने वा गेरु वस्त्र धारण गर्नु पनि आवश्यक हुँदैन । योगशास्त्र मानव समाजको हजारौं वर्षको यात्रामा ज्ञानीहरूलेआफ्नो अनुभव, ज्ञान र अनुसन्धानबाट तयार गरेका वैज्ञानिक शास्त्र हो । यो आरोग्यको पथ पनि हो ।

उसो त योगको सीमा रोगहरूको उपचारमा मात्र सीमित छैन । यसको महत्त्वको आयाम व्यक्ति, समाज, विज्ञान, शिक्षाजस्ता बहुआयामिक क्षेत्रमा फैलिएको छ । रोगको निदान विराट योगको सामान्य अंश मात्र हो । योगको महत्त्वलाई आत्मसात् गरेरै संयुक्त राष्टसंघले संसारभरि विश्व योग दिवस मनाउने चलन सुरु गरेको छ । भारतले योग विद्यालाई समाजमा फैलाउनकै लागि नयाँ मन्त्रालयको रूपमा आयुष मन्त्रालयको स्थापना गरेको छ । धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ— नेपालमा पनि झन्डै चालीस वर्षदेखि माघ १ गतेलाई राष्टिय योग दिवसको रूपमा मनाइँदै आएको छ ।
पुँजीवादी औषधिशास्त्रले रोगको निदानको खोजी स्थूल शरीरको तहमा मात्र गर्छ । योगशास्त्रले रोगको उपचारको निदानको खोजी शरीरको तहमा मात्र होइन, प्राण, मन र विचारको तहमा पनि गर्छ । अझ मनको तहमा गरिने उपचारलाई प्रमुख मान्छ । योगमा गरिने आसनले शरीरको तहमा रोगको निदान गर्ने प्रयास गर्छ । प्राणायामले मन वा विचारको तहमा रोगको निदानको प्रयास गर्छ । योगशास्त्र भन्छ— श्वास परिवर्तन हुँदा विचार परिवर्तन हुन्छ, विचार परिवर्तन हुँदा श्वास परिवर्तन हुन्छ । बुद्दले प्रतिपादन गरेको विपश्यना ध्यानको सार पनि यही हो ।

योगी खप्तडबाबाले आफ्नो विचार विज्ञान पुस्तकमा लेखेका छन्— मान्छेको मनमा जस्तो विचार खेल्छ, उसको जीवन सोही विचारद्वारा निर्देशित हुन्छ । मान्छेको रोग, भोक र शोकको कारण सामाजिक परिस्थिति मात्र होइन, मान्छेको मनमा खेलिरहने विचार पनि हो । योगले मान्छेलाई विचारको व्यवस्थापन गर्न सिकाउँछ । अझ सुगर, प्रेसर, युरिक एसिड जीवनभर औषधि खानुपर्ने दीर्घरोगको स्रोत नै निराशा, भय, तनाव कुण्ठाजस्ता मनमा खेलिरहने कुविचार हो ।
जुन रोगको उपचार आजसम्म पुँजीवादी चिकित्साशास्त्रले गर्न सकेको छैन, त्यस्ता कैयन रोगको उपचार योगमार्गबाट सम्भव छ । तर, यसको प्रयोग र अभ्यासमा निकै सजगता अपनाउनु पनि उत्तिकै महत्त्व छ । आसन र प्राणायामको अभ्यास योगशास्त्रको उचित ज्ञान भएका गुरुसँग गरेमा मात्रै यसले पूर्ण फल दिन्छ । योगविद्याको भित्री मर्म नबुझेका, बोक्रा मात्र बुझेका लहडीसँग योग अभ्यास सिक्दा यसले उचित फल नदिन सक्छ । जथाभावी चौरमा उफ्रेर गरिने योगले लाभभन्दा हानि बढी हुन सक्छ ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७५ ०८:२१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्