हामी गुगलका दास

अहिलेकालका विद्यार्थीलाई कुनै निश्चित सङ्ख्या कति हो भन्यो भने अकमकिन्छन् र अङ्ग्रेजीमा कति हो भनेर सोधी हाल्छन् । मातृभाषामा दखल भए धेरैवटा विदेशी भाषा अझ चाँडो टिप्न, सिक्न सकिन्छ भन्ने कुरा अनुभवसिद्घ छ ।
रामेश्वरप्रसाद बराल

काठमाडौँ — नवजात संसारमा आउँछ च्याँहार–च्याँहार गर्दै । यो शिशुको प्रथमस्वर हो । हामी हर्षले गद्गद् हुन्छौँ ।

यतिखेर उसको गतिविधि सुनाउन्यैमा सीमित छ । ऊ रुन्छ—सुनाउँछ, खान्छ, सुत्छ, लम्पट फोहोर पार्छ । फेरि रुन्छ—सुनाउँछ, फेरि खान्छ, फेरि सुत्छ । केही काल यो चक्र यसैगरी चल्छ । आँखामा ज्योति भरिन्छ, अनि आमा र नजिककालाई देख्छ र हाँस्न थाल्छ । शारीरिक विकास हँुदै जान्छ । यतिखेरसम्म बोल्दैन, छेउछाउ संगत खोज्छ । अब कानले प्रतिक्रिया दिन थाल्छन् । संगतमा रहेकाबाट ध्वनिको अन्तर बुझ्छ । आमाका पाइलाको चाल र बोली थाहा पाउँछ । सबै क्रियाकलापमा उसले सामाजिकता झल्काएको बुझिन्छ । सर्वविदित छ, ध्वनिले उसको भाषागुणमा प्रभाव पार्ने र सिकाउने कर्म गर्दै आएको हुन्छ । उसमा भाषा विकास हुँदै जान्छ । भाषाको ज्ञान यसरी विकास भयो भएन, आपैंmमा पनि घटाउँदै हेर्न सक्छौँ ।


भाषाका चारै खुड्किला —सुन्ने, बोल्ने, पढ्ने र लेख्ने — उत्तिकै पेचिला छन् । प्राज्ञिक जगत्मा सबैको उत्तिकै महत्त्व छ । यी चारै मिलाएर सिकारुले बुुझ्ने र बुुझाउने अर्थात् भाषिक सन्देश क्षमता अँगालेकोमा पर्छ । पहिला दुई औपचारिक ज्ञानबिना पनि सबैमा रहेको हुन्छ । यिनमा कसैको कत्तिको सीप छ भन्ने पक्ष अर्को हो । शिक्षामा चेतना अभियानले यी सीपमा अहिले व्यापक विकास हुँदै आएका छन् । तथापि यिनका चर्चा र परीक्षण शैक्षिक ज्ञानबाट गरिन्छ । यसैलाई पाठशाला शिक्षा भनिन्छ ।


सुन्नु भाषाको पहिलो गाँठो हो । पशुुपन्छीदेखि ध्वनि थरीथरीका हुन्छन् र मान्छेका थरीथरी स्वर र सन्देश हुन्छन् । यो गाँठोमा यी सबै सुुन्ने, चिन्ने र मगजले अथ्र्याउने र बुझ्न सक्ने क्षमताको विकास हुन्छ । बोल्नु दोस्रो हो । शिशुले तीन वर्षको पुग्दा–नपुग्दा बोल्ने क्रम सुरु गर्छ । उमेर बढ्दै जान्छ । अनि लामा वाक्य र नौला शब्दसमेत बोल्दै जान्छ । उसले यसमा देखासिकी गरी राख्छ ।


वाचा फुकाउनु, बोल्नसक्ने बन्नु वा बनाउनु भाषाको पहिलो धर्म हो । भाषाबिना उसको भोक, निद्रा, शौचजस्ता दैनिकी पूरा हुँदैनन् पनि । त्यसैले ऊ भाषा प्रयोग गर्छ, यसमा नक्कल गर्छ, स्वाङ पार्छ, चित्त नबुझ्दा गन्गन्देखि खुसीमा गीत पनि गुन्गुन् गर्छ, अर्काको झैँ गीतमा लय हाल्छ, नाच्छ, नाचको भावभङ्गिमा देखाउँछ । प्राथमिकदेखि माध्यमिक कक्षासम्म यो चली राख्छ । यो सिकारुको भाषा विकास हो । ज्ञानमा उखानटुक्का र गाउँखाने कथाहरू मिसिंदै जान्छन् । यी समस्त सीप र ज्ञान उसको आफ्नै संस्कृतिमा अडिएको हुन्छ ।


भाषिक क्षमताले नौला कुराको इच्छा पनि सँगसँगै जताउँछ, जस्तो उसले खाँदा, सुत्ने वा बिसन्चो बेलामा कथा सुन्न चाहन्छ । यसको अर्को अर्थ उसमा सुन्ने र ध्यानकेन्द्रित हुुने क्षमतामा क्रमिक विकास हो । त्यसैले प्रारम्भमा कथा उसैका वरिपरि भएका विषयवस्तु मिलाएर आपैँm कथेर भन्न सक्नु बढी उपयोगी हुन्छ । सुनेको विषयवस्तु उसले के कति बुझ्यो, सोध्दा उसकै लवजमा कति फिर्ता गर्न सक्छ, यो उसको परीक्षा बन्न सक्छ । एक सयमा पाँच मात्र पनि उसले सुनेको कुरा फिर्ता गर्न सक्यो भने यसलाई उत्साहबद्र्घक ठान्नुपर्छ । उसको सम्झना तिखार्ने र भाषासिकाइको क्रम यही हो ।


सुन्ने र बोल्ने संयोग एकपछि अर्को आउँदै जाने कार्य हो । यो जति चाँँडो आउँछ, त्यो बोलीमा सीप हो । यी सबैको फेरि अर्थ हो— शिशु अहिलेसम्म घरपरिवारको जतन र स्याहारमा छ । अत: शिशुको पहिलो भाषाशाला उसको घर हो । उसले सुन्छ, त्यही नक्कल गर्छ र सिक्छ । त्यस्तै देखासिकी भन्ने शब्दको उल्लेख गर्दा यो देख्ने (हेर्ने पनि) र सोहीबमोजिम सिक्ने हो । उसले हेर्छ वा देख्छ र सिक्छ, अनि त्यही दोहोर्‍याउँछ र त्यो उसको बानी बन्छ । वर्तमानमा विद्युतीय उपकरण (टीभी, कम्प्युटर, आइप्याड, मोबाइल आदि) छुट्ट्याउन नमिल्ने र छिमल्न नसक्ने भएको छ । भनौँ, हामी यसलाई किन्छौँ र यथार्थमा ‘गुगल’ का दासजत्तिकै बन्छौँ । यसले हामीलाईआफ्नो समय एकातिर बेच्छ भने अर्कातिर यो हाम्रो टाँसो लागेको हुन्छ । जागा अवस्थामा यो ५/१० मिनेट पनि आफूबाट टाढा रहे छटपटी हुन्छ र चैन गुुमेको लाग्छ । शिशुमा यसले अझ गहिरो छाप छोडेको छ । कति पटक के पनि देखिएको छ भने यो उपकरण उसका हात वा आँखाअघि तेर्सिएकै हुनुपर्छ । ऊ यसैमा केन्द्रित हुन्छ र एकोहोरिन्छ । अझ कामकाजी आमाहरू उसलाई यसैमा अलमलिन छाड्छन् र सुसेधन्दा भ्याउन खोज्छन् । तर, उदेकलाग्दो त के भने बालकले यसबाट पनि केही न केही सिकेकै हुन्छ । चार वर्ष छोएको शिशुले यसरी सिक्न पनि सक्छ । उसले जन्मदिनलाई ‘ह्यापी बर्थ डे’, अनि माग्छ ‘सप्र्राइज गिफ्ट’ ।

विद्युतीय प्रविधिलाई अहिले दैनिकीबाट गिंडेर झिक्न सकिंदैन । बरु यसको उपयोगले भाषामा चाँडो फड्को मार्न सिकाउँछ । यो माध्यमले कपुरी क, आँखे ख, गाईगोडे ग आदि साउँअक्षर गीतिलयमा झन् छिटो सिकाउन सकिन्छ । बिलकन्ने, कान्नानी, बाइमात्रे आदि शब्दहरूले क्रमश: अ, आ, इ र यसैगरी अगाडि अ: सम्मका स्वरवर्णहरू बुझिन्छ । यसै क्रममा शिशुले अन्जानमै सरल बालबोलीका पद्य सिलोक हालेर घोकी सक्छ । (जस्तै— सानो–सानो घोर्ले पर्खालबाट ओर्ले...। सासू भन्छे बुहारी π बुहारी भन्छे ज्यू π सिङ्माङ्मा राखेको कसले खायो घ्यू ? आदि) ।


बोल्ने र सुन्ने कर्ममा अरू विषयज्ञानसमेत थप्दै लैजान सकिन्छ । यसमा अंक गिन्ती शिशुले ख्यालख्यालमै सिक्तै जान्छ । उदाहरणमा— एक लौरो टेक्, दुई नानी बुुई, तीन छेपारो छिन्, आदि । आज क्यालकुलेटरबिना पनि चलनका साधारण जोड, घटाउ, गुणन, भागफल र किनमेल गर्दा प्रतिशतमा पाइने छुट कति जना मुखैले हिसाब गर्न सक्नेमा पर्छन् । अहिलेकालका विद्यार्थीलाई कुनै निश्चित सङख्या कति हो भन्यो भने अक्मकिन्छन् र अङ्ग्रेजीमा कति हो भनेर सोधिहाल्छन् ।


वरिपरिका चीज वस्तु वा पशुपन्छीमा शिशुले उत्तिकै चाख राख्छ । हरेक पटक ‘किन ?’ भन्ने प्रश्न उसको मुखैमा झुन्डेको हुन्छ । यस्तै ‘काग’ लाई त्यो ‘काग’ हो भनेर उसले एक पटक मात्र सुनेर चित्त बुझाउँदैन । त्यो के ? भनेर दसौँ पटक सोधिराख्छ । यस्तो प्रश्नको पेटारोमा चित्त बुझाउन सक्नु अभिभावकको जिम्मा हो । यो उसको सामाजिक, सांसारिक ज्ञानबारे उत्सुकता पनि हो ।


यसैले साउँअक्षर र अंक चिनाउनुअघि मान्छे, जनावर, रूख, पात, हाँगा, चराचुरुंगी, किताब, कलम, मेच, गाडी, खाद्यसामग्री (चामल, भात, चिया आदि) थरीथरीका चित्र चिनाउनुपर्छ । सही ज्ञान बढाउँदै लैजान झुक्याएर सोध्ने वा बिरालो देखाएर कुक्कुर भन्ने अठ्याङ् पार्न सकिन्छ । ज्ञान थपिंदै जाँदा पछिपछि पुस्तकको पाना शिशु आपैंmले पल्टाएर समेत कुन पानामा के छ र कतिवटा छ, हामीलाई चिनाउन सक्ने भइसक्छ । हुन त यतिखेरसम्म अक्षर वा अंक लेख्न सुरु गरेको हुँदैन तर धेरै मात्रामा ठम्याइसकेको हुुन्छ । पढ्नु भनेको सजिलो छैन । पढ्न सक्नु र दोहोर्‍याई तेहेर्‍याई पढ्नु भाषाको तेस्रो सीप हो ।
खण्डित वा आधा अक्षर र यीबाट बनेका जटिल संयुक्ताक्षर ज्ञानमा लामो अवधि जान सक्छ । त्यसैले लेख्न होइन, यी सबै देखाएर चिनाउने र चिन्ने बनाउनुपर्छ । मन्टेसरी र किन्डरगार्टेनले यस्ता विशेष वर्णमा विचार पुुर्‍याउनु उपयुक्त छ । विद्यालयको कुशलता पनि यही हो । गृहकार्यको ढाक्रेडोको पिठ्युँमा थोपरेर न शिशु, न अभिभावक कसैलाई राहत मिल्दैन । बरु यसले शिशुलाई पढ्ने होइन, पढ्दै नपढ्नेतिर घँच्याड्न र जिराहा बनाउन सक्छ ।

लेख्ने चौथो सीप हो र यो सबभन्दा पछि आउँछ । यो चौथो क्रममा हुने सीप हो र सट्टामा पहिले खाली पाटी वा पानामा कोर्न लाउने हो । जे मन लाग्छ, शिशुले कोर्दै जाओस् † यसको तात्पर्य कलम वा पेन्सिल समात्न सिकाउनु हो । यसपछि रेखाचित्रमा रङ्लाउने पेन्सिल दिएर रङ भर्न लाउँदै गर्नुपर्छ । अब क्रमश: अंक, अक्षरहरू उसका नजरमा चित्रसरह आउँछन् । अक्षरमा (माथि लाउने–) डिको, मात्रामा कान्नानी, ह्रस्व, दीर्घ, एकलख, दबासविन्दुजस्ता पहिले नै सिकाएर स्वरवर्णको ज्ञान दिने र त्यसपछि व्यञ्जनवर्ण सिकायो भने शिशुका मगजमा छर्लंग हुन थाल्छ । यस्ताका चित्र लेखाएर उसमा नयाँ ज्ञान लिन सजिलो पार्नुु हो । बानी परेपछि अब अक्षर, अंकहरू कोर्न, लेख्न लाउनुपर्छ ।


यी कुराबाट शिशुुले लेख्न सुरु गर्ने सही उमेर के हो ? भन्ने प्रश्न पनि उठ्न सक्छ । मेरो अनुभवमा पाँच वर्ष नाघ्न लागेको शिशुले आफ्नै रौस र हौसलाले एकै दिनमा गिन्तीका तीसदेखि एक सयका अंक र सोही दिन दुईको दुनोट कण्ठ पार्न सकेको पाएको छु । अर्थात् यस्तो उमेरअघि लेख्न सिक्ने कार्य उति फलदायी नहुन सक्छ । मजबुनमा, लेख्ने भनेको पहिले राम्ररी कलम समात्न सिकाउने हो र माथि भनेजस्ता नानाथरी चित्र कोर्न लाउने हो । लेख्ने कार्य बोल्न, सुन्न र अक्षर–शब्दहरू राम्ररी चिनेपछि गरायो भने शिशु मनैदेखि सिकौँको भावनामा लाग्छ र जाँगरिलो बन्छ, अनि उसलाई लेख्न सजिलो र हलुका हुन्छ । पूर्वप्राथमिक पाठशालाको सिकारुका लागि लक्ष्य यही हो । भाषा सीपमा यो बढी उपयुक्त मान्न सकिन्छ ।


प्रकाशित : माघ २६, २०७५ १२:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मेचीनगर चरैचरा

नेपाल करिब ८ सय ८० प्रजातिका चराहरूको घर हो । २ सय ५० चरा त झापाको मेचीनगरमै पाइने अनुमान छ ।
पर्वत पाेर्तेल

काठमाडौँ — दुई साताअघि झापाको मेचीनगरमा एउटा अचम्मको चरा देखा पर्‍यो । त्यो चरा थियो— पेरेग्रनेइल फाल्कोन अर्थात शाहीबाज । यो विश्वकै तीव्र गतिमा उड्ने चरा हो ।

प्रतिघण्टा ३२० किलोमिटरसम्म उड्न सक्ने क्षमता राख्छ शाहीबाजले । यस्तै अनौठा प्रजातिका चराको गन्तव्य बन्दै छ झापाको मेचीनगर । खासगरी मेचीनगरका भान्साखोला, बहुवन सामुदायिक वन, जोरसिमलदेखि उत्तरको क्षेत्रमा अनौठा र सुन्दर चराचुरुङ्गीको बासस्थान छ ।


यहाँ २ सय ५० हाराहारी प्रजातिका चरा पाइने अनुमान छ । विश्वमै दुर्लभ मानिने राजधनेश, धनेश, जुरे रुप्पी, सिलसिले हाँस, नीलकण्ठे भुइँचर, किड फिसर, हुटिट्याउँका विभिन्न प्रजाति, चित्राडगड, मुसे चिल मात्रै होइन सुनचरी, सिक्का, जुरे कोइली, कालोटाउके मुनिया आदि दुर्लभ चराहरू छन् । धेरै चरा पाइने देशको सूचीमा नेपाल २२ औं स्थानमा छ । नेपाल करिब ८ सय ८० प्रजातिका चराहरूको घर हो । २ सय ५० चरा त झापाको मेचीनगरमै पाइने अनुमान छ । मेचीनगर–३ मा विश्वमै दुर्लभ राजधनेश पनि पाइएको छ भने रैथाने चराहरू भुँडीफोर गरुड, फिस्टो र बुङ्गे चरा हराउँदै गएको पाइएको छ । खासगरी चराको वासस्थान क्रमश: मासिँदै गएको छ । यद्यपि भारतसँगको सीमावर्ती क्षेत्रका कारण मेचीनगर चराका लागि उपयुक्त गन्तव्य बन्न पुगेको छ । साइबेरियन चराको आवागमन पनि पाइएको छ । सिमसार क्षेत्रलाई पाहुना चराले बढी मन पराउने कारण मेचीनगरको बाँसबारी सिमसार, कालिका सिमसार, बाहुनडाँगीको हिले सिमसारजस्ता क्षेत्रमा त्यस्ता चराहरूको संख्या बढी पाइएको छ ।


स्थानीय सरकारले चरा संरक्षण गर्न सक्दा चरा पर्यटनबाट मनग्ये आम्दानी गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ । चरा संरक्षणका लागि चेतना फैलाउन भने टड््कारो जरुरत देखिन्छ । स्थानीय सरकारले नगरका चरा पाइने क्षेत्रलाई संरक्षण गरेर चरालाई पर्यटनसँग जोड्न सक्दा विदेशीपर्यटक तानिन सक्ने सम्भावना देखाउँछन्—ग्रिन जेनेरेसन झापाका अध्यक्ष अर्जुन कार्की ।

शब्द : पर्वत पोर्तेल
फोटो : देवेन्द्र खरेल

प्रकाशित : माघ २६, २०७५ १२:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT