हट महिला र कुल पुरुष

प्रजातन्त्र पुनर्बहालीपछिको तीन दशकदेखि अनवरत छापिइरहेका ‘ठूला’ समाचारपत्रले थरीथरीको विषयमा लेख्ने ‘विश्लेषक’ पुरुष कति जना उत्पादन गरे ? त्यसको तुलनामा कति जना विश्लेषक महिला उत्पादन गरे ?
सावित्री गौतम

काठमाडौँ — ओछ्यानमा सधैं दुईवटा तन्ना ओछ्याउँछु । माथिको फोहोर भएपछि निकालेर फाल्छु ।

दोस्रो पनि मैलो भएपछि फेरि एकै पटक दुईवटा ओछ्याउँछु ।’ कवि सीमा आभासले दुई वर्षअघि झापाको कला–साहित्य उत्सवमा सहभागी हुन जाँदा आफ्नो बोल्ने पालो कुर्दै गर्दा अनौपचारिक गफमा यसो भनेकी थिइन् । त्यतिबेला ६ वर्षको उनको जेठो छोरा वरिपरि माटो खेलेर ध्वाँसे र ध्वाँसे भएर बाबुचाहिंलाई पछिपछि दौडाउँदै थियो । तीन महिनाको कान्छो छोरा उनको काखमै थियो । विराटनगर बस्ने उनी त्यही कार्यक्रममा सहभागी हुनका लागि आफ्ना श्रीमान्लाई एक दिन कामबाट छुट्टी लिन लगाएर, ट्याक्सी रिजर्व गरेर झापा पुगेकी थिइन् । दिनभरि दूधे बच्चा काखमा च्यापेर एउटा कुर्सीमा फागुनको चिसो स्याँठ खाँदै बसेकी सीमाको बोल्ने सत्र अगाडिका वक्ताहरूले समयमा नसकिदिएको कारण आधा घण्टापछाडि धकेलियो । बोल्न सुरु के गरेकी थिइन्, प्रश्नकर्ताको दोस्रो र अनौठो प्रश्न ‘महिलाहरू रहस्यमयी हुन्छन् भनिन्छ नि, किन ?’ तेर्सियो । सीमाले त्यो र अरू प्रश्नको दह्रो खण्डन सुरुदेखि नै गर्दै गइन् ।


झमक्क साँझ परेपछि सुरु भएको उक्त सत्र धपक्कै बालेर समाप्त गरेपछि सीमा तुरुन्तै विराटनगर फर्किन् । जसलाई पछि कुस्तीको मानसिकता, सार्वजनिक फोरमहरूमा ‘चर्को’ रूपमा प्रस्तुत भएबापत सीमा आभास (र सावित्री गौतमसमेत) ले प्रश्नको सामना गरिरहेको (कुन बहसमा ‘चर्को’ भएको र कसका प्रश्नको सामना गरिरहेको भन्ने कुनै प्रमाण भने थिएनन्) भनेर लेखहरूसमेत लेखिए । सानो छोरा गर्भमा आउन्जेलसम्म ६ वर्ष पुगिसकेको ठूलो छोरालाइ सीमा स्तनपान गराउँथिन् रे । अहिले दुई वर्ष तीन महिना पुगिसकेको सानो छोरालाई पनि स्तनपान छुटाएकी छैनन् । यो उनको ‘ट्रिक’ हो रे । ‘बच्चा दूध पिएर काखमै भुलिराख्छन् अनि पो आफूले पढ्ने–लेख्ने समय पाइन्छ नत्र त तिनकै पछिपछि दौडिनुपर्छ ।’ सीमा आफ्ना थरीथरीका ट्रिकबारे बताउँछिन् । जस्तो कि उनीसँग सातवटा प्रेसर कुकर छन् किनकि हरेक छाकका लागि माझेर तयार राख्न सक्दिनन्, आइरन लगाउनुपर्ने लुगै लगाउँदिनन्, लुगा पट्याउँदिनन्, धोएका लुगा राख्ने एउटा खाट छ आदिआदि । सधैं छोरा बोक्दै सार्वजनिक कार्यक्रममा सहभागी हुने हुनाले सीमाले पाएको उपाधिको नाम हो रे ‘कंगारू कवि’ ।‘सेमि–सर्कल पुरी पकाएर आएको ।’ नेपाल लिटरेचर फेस्टिबलको सातौं अध्यायको दोस्रो दिन दुई बजेतिर हस्याङफस्याङ फेस्टिबल स्थानमा पुगेकी मैले सँगै चौरमा उभिएका लेखक साथीहरूलाई भनें । त्यही दिन तीन बजे मी–टु शीर्षकको सत्रको मैले सहजीकरण गर्नुपर्ने थियो ।


‘कस्तो हो सेमि–सर्कल पुरी ?’ उनीहरूको प्रश्नमा मैले अथ्र्याएँ, ‘छोरा सबादेखि साढे चार बजेको बीचमा आउँछ, खाजा खान्छ र तुरुन्तै ट्युसन पढ्न जान्छ (छोराको बाबु पाँच बजेपछि मात्र आइपुग्छन्) । बिहानको जुठो भाँडो सकिसकेपछि कार्यक्रममा आउनुअघि मैले छोराका लागि खाजा बनाएर छोड्नुपर्ने थियो । स–साना पुरी बेल्दै–पकाउँदै गर्ने समय थिएन, बेल्नाभरिको बडेमानको रोटी बेलें, बीचबाट चिरें, पकाएँ । त्यसो गर्दा रोटीको वृत्ताकार स्वरूप बदलिएर अर्ध वृत्ताकार भयो । अर्धवृत्ताकार अर्थात सेमि– सर्कल पुरी ।’


इस्तिरी नगरेका लुगा लगाउने र धोएका लुगा नपट्याईकन खाटमा राख्ने ट्रिकचाहिं मेरो पनि सीमाको जस्तै दुरुस्तै एउटै हो । सीमाका साना बच्चासहित कलेज पढाउने जागिर छ । मलाई ढाडको समस्या छ : घण्टौं बसेर लुगा पट्याउन नसक्ने । नारीवादी भइटोपलेकाहरूका श्रीमान् र छोराछोरी के गर्छन् त भन्ने प्रश्न नि होला । सीमाका श्रीमान्को जागिरको निश्चित समय छैन, बच्चा साना छन् । मेरा घरका म बाहेककालाई कपडा पट्याउँदा निस्कने धूलोको एलर्जी छ ।

यी असाध्यै सामान्य दुई उदाहरण मात्रै हुन् । यस्ता उदाहरण सीमा र मसँग मात्रै सयौं छन् । सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय पचासौं अरू महिलाहरूका यस्ता पचासौं कहानी हुन सक्छन् । साना बच्चालाई घरमा भोकै छोडेर, थुनेर वा बोकेर मजदुरी गर्न जाने असाध्यै निम्न वर्गका महिलाको कहानीको अगाडि यी कहानी नाटकीय पनि लाग्लान् । उद्देश्य ‘दर्द’ बखान गर्नु होइन पनि । हामीले आफूले पाएको पारिवारिक वा कथित ‘वर्गीय प्रिभिलेज’ प्राप्त हुँदाहुँदै पनि समय व्यवस्थापनका हाम्रा आफ्नै असुविधा र अप्ठ्यारा छन् भलै ती उच्चवर्गीय अप्ठ्यारा नै होऊन् । यो लम्बेतान गन्थनको उद्देश्य तिनलाई कसरी व्यवस्थापन गरेर सार्वजनिक वृत्तमा उपस्थित हुन्छौं भन्न खोजेको मात्र हो । सक्कली सर्वहाराहरूको वर्गीय मापदण्डमा अट्दैनौं जरुर । तर, वर्षभरि देशभरि विभिन्न शीर्षकमा आयोजना भइरहने सार्वजनिक बहसका कार्यक्रममा चम्किलो अनुहार लगाएर उपस्थित हुने, कुल देखिने अरू धेरै व्यक्तिभन्दा हामी कम ‘प्रिभिलेज्ड’ पनि जरुर छौं । थातथलोबाट टाढा बसेर एकल परिवारलाई वर्षौंदेखि थरीथरीका ट्रिकको साथमा व्यवस्थापन गर्दै बच्चा हुर्काएको अनुभव छ । सार्वजनिक बहसमा सहभागी हुनुअघि र भइसकेपछि दिनैभरि ‘कुल’ रहिरहेर पूरै कार्यक्रम हेर्न पाउने परिस्थिति कम्तीमा आजको दिनसम्म उपलब्ध छैन ।


एउटा कुल सत्रको कुरा गरौं । मानौं कुनै सम्पादक र वरिष्ठ स्तम्भकारबीचको बहस छ । म ‘अब यो सत्रमा यस्तायस्ता संवाद हुनेछन्’ भन्ने कल्पना गरेर उक्त सत्र सुन्न थाल्छु । जस्तै : स्तम्भकारले सम्पादकलाई सोध्नेछन् ‘तिमीलाई मेरो कुनचाहिं लेख भोलिपल्टै छापूँजस्तो लाग्यो ?’ सम्पादकले भन्नेछन्, ‘योचाहिं भोलिपल्टै छापूँजस्तो भएको थियो, योचाहिं मन नलागी–नलागी छापेको ।’ स्तम्भकार भन्दा हुन्, ‘यो त मन नलागी–नलागी भए पनि छाप्यौ, फलानो लेख त गायब नै पार्‍यौ नि †’


तर, बहसका वास्तविक संवादहरू भने बिहानमा हिंड्ने मर्निङ वाक, साँझमा खाने ट्वाँक, शरीर वा व्यक्तित्वको उचाइ, झोलाको रङ, सामाजिक सञ्जालमा कति गाली खाएँ आदि विषयमै सीमित भएर टुंगिन्छन् । यस्तो खालको बहकिएको बहसलाई नै कुल भनिने हो भने त कुल हुन खासै रहर पनि किन मान्नु र † विषयवस्तुलाई पूरै बहकाउनेसम्मको आत्मविश्वास केही सहभागीहरूमा कसरी आउँछ ? अर्को वर्ष फेरि हावा खाँदै गफिन पाइहालिन्छ, आज छुटेका कुरा अर्को साल भनौंला, मरिलानु के छ र आदि आत्मविश्वासले ? आत्मविश्वास आफ्नो व्यक्तित्व र लोकप्रियताप्रति हो ? त्यो आत्मविश्वास यति धेरै छ कि दर्शकले उनीहरू विषयवस्तुबाहिर गएको हेक्का नै राख्दैनन् भनेर सोच्न सक्ने हदसम्म ?


त्यही संवादमा कुनै महिला हुन्थी भने उक्त संवादमा कति कुरा आउँदा हुन् । सायद यस्ता प्रश्न उठ्दा हुन् ‘किन वरिष्ठ वा लोकप्रिय पुरुष ओपेड लेखकको दाँजोमा वरिष्ठ वा लोकप्रिय महिला ओपेड लेखकको पारिश्रमिकमा आकाश–जमिनको फरक हुन्छ ?’ ‘पत्रिकाको साप्ताहिक परिशिष्टांकमा पटकपटक आवरण कथा छापिएबापत बधाई खाएर उत्साहित भएकी कुनै महिला लेखकको उत्साह एक वर्षपछि पत्रिकाको कार्यालय पुगेर उनै ‘कभर स्टोरी’को पारिश्रमिक बुझिसकेपछि कसरी बरफभन्दा छिटो पग्लिन्छ ?’ “किन कतिपय महिला लेखकका लेख सुरुआती अवस्थामा कैयौं पटक गायब नै पारिन्छन् । छापिए पनि ‘थाल काटेर मुजुरा’ आकारमा छापिन्छन् ?” ‘वरिष्ठ–कनिष्ठ सबै पुरुष वा महिला लेखकलाई सम्पादकले लेख छापिने–फालिने जानकारी दिन्छन् कि यत्तिकै झुलाइराख्छन् ?’ “प्रजातन्त्र पुनर्बहालीपछिको तीन दशकदेखि अनवरत छापिइरहेका ‘ठूला’ समाचारपत्रले थरीथरीको विषयमा लेख्ने ‘विश्लेषक’ पुरुष कति जना उत्पादन गरे ? त्यसको तुलनामा कति जना विश्लेषक महिला उत्पादन गरे ?” “स्तम्भको निश्चित नाम दिलाएर मासिक वा पाक्षिक स्तम्भ लेख्न अनुबन्धित गरेर सम्पादकले समावेशी समाजप्रति दर्साएको आफ्नो ‘प्रतिबद्धता’ भित्र कति जना वरिष्ठ–कनिष्ठ बाहुन, दलित वा जनजाति पुरुष छन् र त्यसको अनुपातमा कति जना वरिष्ठ–कनिष्ठ बाहुन, दलित वा जनजाति महिला छन् ?” कुनै स्तम्भकार महिलाले यी सबै कुरा फुकाउन थालेपछि बहसहरू हामीले सोचे वा चाहे जति कुल नहुन पनि सक्लान् ।


वर्षभरि हुने सार्वजनिक बहसहरूमा महिला, दलित, मधेसी, सीमान्तकृत र अल्पसंख्यकको सहभागिता हुँदैन भनेर चर्कोचर्को आवाज निकालिन्छन् । हामीहरू पुरुष मात्र सहभागी ‘म्यानल’ किन बनाएको भनेर घम्साघम्सी गर्छौं । आक्कलझुक्कल कुनै वर्ष आफूले पनि सहभागिता नामको चारो टिप्न पाइन्छ । एक घण्टाको कुनै बहसमा मुस्किलले दस मिनेट आफ्नो भागमा पर्छ । त्यसमा पनि सहजकर्ताले आफूलाई खासै ‘हैसियत वाल’ मान्छे ठान्दैनन्, आफ्नोबारेमा उनलाई कुनै जानकारी नै छैन (जानकारी राख्नुपर्ने गरी हैसियत बनिसकेको नभएर) र बहसमा सहभागी अन्य हैसियतवालहरूकै वरिपरि प्रश्न घुमाइराखे भने त्यही दस मिनेटमा भन्नुपर्ने कुरा पनि यत्तिकै इतिश्री हुन्छ । यो वर्ष दस मिनेटमा आफ्नो कुरा बल्लतल्ल घुसायो अर्को वर्ष बोल्न पाउने चारो आफ्नो भागमा पर्छ नै भन्ने ग्यारेन्टी सबै महिलालाई छैन । सायद हरेक वर्ष दोहोरिने महिलाको अनुहार हरेक वर्ष दोहोरिने पुरुषको दाँजोमा बढी बासी देखिने भएकाले हो कि दोहोरिने महिला विरलै हुन्छन् । ठीकविपरीत केही पुरुषलाई आफू हरेक वर्ष दोहोरिन्छु भन्ने पूर्ण आत्मविश्वास हुन्छ । यही दोहोरिने आत्मविश्वासले नै होला उनीहरू बहसका शीर्षकलाई पूरै तोडमरोड गरेर मञ्चमा बिनाप्रसंगका हाँसोठट्टा गर्दा हुन् । हामीलाई चाहिं बडो मुस्किलले चारो टिप्न पाउने भएर हो कि बहसहरू प्रसंग बाहिर गएको देख्दा साह्रै ठूलो नोक्सान भएजस्तो लाग्ने ।


सार्वजनिक बहसहरूमा हाम्रो उपस्थिति हामीलाई सियोको टुप्पोबाट टाउको छिराउनु जत्तिकै गाह्रो कुरो हो । अधिकांश परिवार अझै पनि महिलाको सफलतामा फिस्स मात्र हाँस्ने (खासै गौरव नगर्ने), सफल हुनका लागि चाहिने पृष्ठभूमिका सहयोग र वातावरण उपलब्ध नगराउने नै छन् । भाँडा माझिरहेकी महिलाले ‘काम सकेर चिया दिन्छु’ भनी भने सहज रूपमा पर्खिने, कम्प्युटरमा काम गरिरहेकी महिलाले त्यही कुरा भन्दा त्यत्तिकै सहज भएर पर्खिन नसक्ने परिवारको संख्या अझै पनि नेपालमा बाक्लो छ । त्यसैले सार्वजनिक बहस नामको चारो टिप्न पाएको वर्ष पनि यस्ता बहसमा सहभागी हुने अधिकांश महिला सुरुदेखि अन्तसम्म बस्न पाउँदैनन् । अधिकांश महिलालाई सुरुकै दिन उपस्थित हुने, अन्तिम दिनसम्म बस्ने, पोखराको तालछेउको हावा खाने, झापाको कुनै सहरको बसपार्क वरिपरिको जनजीवन नियाल्ने, नगरकोट वा धुलिखेलका डाँडाकाँडा हेर्ने आदि गर्दै आरामले सार्वजनिक बहसमा सहभागी हुन पाउने अवस्था छैन । सबै बहसहरू सुन्ने, सिक्ने, जान्ने–बुझ्ने, त्यसको आधारमा आफूले बोल्ने विषयसँग तुलना वा तयारी गर्ने सुविधा छैन । भोलिपल्ट बोल्नु छ भने ठिक्क अघिल्लो दिन साँझसम्म पुग्ने, अझै बोल्नुभन्दा एक दुई घण्टाअघि पुग्ने र बोलेर फर्किहाल्नुपर्ने बाध्यतासमेत छ । त्यसैले पनि हुन सक्छ आफूले बल्लतल्ल पाएको एउटा बहस त्यसभित्रको पनि पाँच दस मिनेटभित्र बहकिने, विषयवस्तुभन्दा बाहिर जाने छुट हामीलाई छैन ।

यसै पनि पढे–लेखेका महिला कम छन् । त्यसमा पनि सञ्चारमाध्यमसम्म पहुँच भएका र सार्वजनिक कार्यक्रममा बोल्न सक्ने महिला झनै कम छन् । त्यसले हाम्रो प्रतिनिधित्व जिम्मेवारीपूर्ण होस् भनेर सोच्ने हो भने त हामीलाई कुल हुने नाममा बहकिने छुट पटक्कै छैन । किनकि मजस्ता कैयौं महिलाले पढ्न पाएका छैनन् । मेरी छोरीजस्ता कैयौं बालिका अझै पनि ‘छोरीलाई स्कुल पठाए मट्टीतेल सित्तैमा’ को स्किम उपलब्ध भएको क्षेत्रमा जन्मेका भए मात्र पढ्न पाउने (त्यो पनि स्कुले शिक्षा मात्रै) अवस्थामा छन् । लेखन मार्फत आफू आफूजस्तै थुप्रै महिलाको ‘माउथपिस’ बनेको छु भन्ने भ्रम (नै सही) भएर हो कि मलाई त आफू उपस्थित भएको मञ्चबाट‘ह्वाट द ... सन्देश ? म सन्देशका लागि लेख्दिनँ’ भन्ने छुट यो जीवनकालमा कहिल्यै हुन्छ जस्तो लाग्दैन । पर्यटक बन्दै, आरामले बिहान बेलुका टहलिंदै, अरूले पकाएको र टक्य्राएको खाना खाँदै र मिलाएको ओछ्यानमा सुत्दै, एउटै कार्यक्रमका पनि धेरैवटा सत्रमा सहभागी हुन्थे भने महिला सहभागी बहस पनि सायद सीमा वा मलाई आरोप लगाइएको जस्ता ‘दंगल’ स्वरूपका नहुँदा हुन् । एउटामा छुटेका कुरा आरामले अर्कोमा भन्दा हुन् र उनीहरूका बहस पनि कुल र मनोरञ्जनात्मक हुँदा हुन् ।

स्रोतमाथिको पहुँचबाट टाढा भएको व्यक्तिले स्रोत प्राप्त गर्न हात अलिकति बढी लम्काउनुपर्ने हुन्छ होला । स्रोतबाट टाढा भएकै कारण उनीहरूले स्रोत बाँडफाँडको डाडुपन्यु हातमा लिएकाहरूलाई स्रोतको समानुपातिक वितरण गर भन्नका लागि आवाज चर्को पार्नुपर्ने हुन्छ होला । त्यसैले सार्वजनिक वृत्तमा हाम्रो उपस्थिति कुल नहोला पनि । किनकि हाम्रो लागि यो ‘रिक्रियसन’ कदापि होइन । ‘रिक्रियसन’ गरेर फर्केकाहरूले महिनौं राजधानी र मोफसलका पीपलका चौतारा र चिया पसलका गर्ने गसिपको पात्र बन्नु त झन पटक्कै होइन । आफ्नो कुरा कुरा दुनियालाई भन्नु हो । आगो लिन गएको जसरी दौडँदै गएर उसैगरी आउनु हो ।


महिलाको अतिरिक्त कार्यबोझ, कम्प्युटर र किताब लिएर बसेकी महिलाको छवि परिवारलाई नबिझाउने अवस्था आदिको बारेमा हाम्रै पुस्तामा बहस होस्, समाधान निस्कियोस्, सकियोस् र भोलि छोरीहरूले आफ्नो पालोमा कुल भएर बहसमा सहभागी हुन पाऊन् भन्ने आशा पनि हो । दुई वर्षअघिको पोखरा लिट्रेचर फेस्टिबलमा दर्शकदीर्घाबाट एउटा प्रश्न आएको थियो, ‘महिलालाई पनि प्रशस्त फुर्सद हुन्थ्यो भने उनीहरूको लेखाइ कस्तो हुन्थ्यो ?’ मेरो भागमा परेको प्रश्न थिएन त्यो । तर, मेरो उत्तर हुन्थ्यो भने यस्तो हुने थियो, “प्रशस्त फुर्सद हुन्थ्यो भने सायद हामी पनि दैनिक जीवनका ‘गनगन’ नलेख्दा हौं, कसैलाई विश्वासै नलाग्ने खालका स्वैरकल्पना लेख्दा हौं ।” त्यसैले आज हामीले आगो लिन गएजसरी भए पनि उपस्थित भएर सार्वजनिक वृत्तमा गरिरहेको दाबेदारीले भोलि छोरीको पुस्तालाई अदृश्य हुनबाट बचाउनेछ भन्ने विश्वासका कारण गरिएको दाबेदारी पनि हो । के थाहा भोलि प्रशस्त फुर्सद भएका उनीहरूले पत्यारै नलाग्ने स्वैरकल्पनाको कसरी लेख्न पुग्यौ भन्ने प्रश्न सोधिने सत्रहरूमा कुल भएर जवाफ दिएकोदेख्न पाइएला †

प्रकाशित : फाल्गुन ४, २०७५ ११:२३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भियाग्रा क्लब नेपाल

सावित्री गौतम

काठमाडौँ — सीमान्तकृत महिलाको कथा लेखेर पुरस्कृत भएको कुनै कृतिको पुरस्कार अर्पण समारोहमा कुर्सीमै अटी नअटी ‘ब्रो’ हरू बसेका छन् । कुनै साहित्य महोत्सवको घोषणा गर्नु छ, त्यहाँ पनि अटेसमटेस ब्रोहरू नै छन् ।

१.‘अर्को एउटा भियाग्रा क्लब’
यो अर्थशास्त्री सुजीव शाक्यको ट्विट हो । राप्रपा नामक दुई राजनीतिक दलहरू एकीकरण भएको उपलक्ष्यमा सबै ’मर्द’ नेताहरूले हात उठाएको फोटोलाई ट्विट गर्दै उनले लेखेको टिप्पणी हो यो । ‘भियाग्रा क्लब’, यो शब्दावली पढेपछि मनमा आएको थियो, यही शब्दावली कुनै महिलाले प्रयोग गरेको भए उसले सुन्नुपर्ने कटाक्ष कति हुँदा हुन् । गनगने, किचकिचे, रोइलो गाएको त सामान्य भइहाले, सोमत नभएकी, छाडा र गालीगलौजवादी आइमाई र धेरै ‘फोहोरी’ भनिने शब्द प्रयोग गरिएका टिप्पणीसमेत । यसै लेख मार्फत शाक्यलाई यो शब्दावली आविष्कारका लागि धन्यवाद दिंदै यही शब्दावली सापट मागेर यहाँ प्रयोग पनि गरेको छु ।

२.ट्विटर र फेसबुकमै–मोना श्रेष्ठले टिप्पणीका साथमा पोस्ट गरेको एउटा पोस्टर छ, आगामी फेब्रुअरी १४ अर्थात् फागुन २ गते होटल ‘याक एन्ड यति’ मा हुँदै गरेको ‘नेपाल इन्टरप्रेनरसिप समिट’ बारेको । जसमा सहभागीको नाम यसप्रकार छ : पूर्वमन्त्री तथा सांसदहरू सुरेन्द्र पाण्डे, सांसद गगन थापा र सांसद महेश बस्नेत । उद्योगपतिहरू शेखर गोल्छा, उपेन्द्र महतो, पवन गोल्याल, राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्वउपाध्यक्ष डा. गोविन्द पोखरेल । अर्का सहभागी डा. डीके अग्रवाल जसलाई ‘पीएचडीसीसीआई’ का वरिष्ठ उपाध्यक्ष भनिएको छ, उहाँबारे चाहिं मलाई राम्रोसँग जानकारी छैन । यो छलफललाई सहजीकरण गर्दै छन् टेलिभिजन प्रस्तोता टीकाराम यात्री । आजसम्म यो भियाग्रा क्लबमाथि कुनै हरेफेर वा परिवर्तन भएको जानकारी कम्तीमा मैले देखेको छैन । सांसद थापालाई मेन्सनसमेत गरिएको उक्त ट्विटमा थापाको कुनै सार्वजनिक प्रतिक्रिया पनि देखिएको छैन ।

३.गत माघ २२ गते पृथ्वीनारायण क्याम्पसमा प्रदेश चारको उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयले आयोजना गरेको र प्रदेशका मन्त्री विकास लम्सालसमेत उपस्थित विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान स्थापनासम्बन्धी एउटा ‘प्रारम्भिक छलफल’ कार्यक्रम रैछ । नजिकै बस्ने भएकाले त्यहीं छलफलमा पुगेका दुई जना साथी हिमालखबरका युवराज श्रेष्ठ र ‘लिबर्ड’ की मीरा ढकालले मलाई पनि ‘आऊ’ भनेर फोन गरेपछि म जसलाई कुनै औपचारिक निम्तो थिएन, केही ढिला पुगें । लिबर्डको प्रतिनिधित्व गरिरहेकी एक जना मीराबाहेक सहभागी सबै पुरुष थिए । उपस्थित अधिकांश पुरुष प्राध्यापक कक्षाकोठामा विज्ञान विषय पढाइरहेका व्यक्ति नै थिए । ‘उल्कै’ क्रान्तिकारी वैज्ञानिक वा अनुसन्धाता थिएनन् । कम्तीमा मैले चिनेका केही प्राध्यापकमध्ये त त्यस्ता ‘उल्कैका’ वैज्ञानिक कोही थिएनन् । जानेसाथ मेरो आँखा त्यही कुरामा प‍र्‍यो र मैले साथीहरूलाई ‘महिला रहेनछन्’ भनें । विज्ञान संकायमा पढाउने दुई–तीन जना महिला प्राध्यापकलाई त मै व्यक्तिगत रूपमा चिन्छु । जब त्यो उल्कै ‘वैज्ञानिक’ हरूको भेला थिएन भने कक्षाकोठामै पढाउने विज्ञान संकायका पुरुषलाई बोलाउन हुने, उही काम गरिरहेका महिलालाई बोलाउन किन नहुने ? यसबाट उनीहरूलाई मान्छेको रूपमा गणना नगरेर नबोलाइएको हो भन्नेबाहेक अरू के निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ ?

आफ्नो प्रस्तुतिमा ‘म्यानपावर’ शब्द उल्लेख र प्रयोग गरिरहेका प्रस्तोताको प्रस्तुतिमाथि टिप्पणीसहित मैले कार्यक्रममा महिला सहभागिताको कुरा निकालें, मन्त्रीज्यूलाई ‘अर्को पटकदेखि महिलालाई पनि मानव ठानेर बोलाइदिनुहोला’ भनें । एक छिनपछि फेरि थाहा भयो, त्यही ठाउँबाट एउटा तदर्थ समिति पनि गठन गरिंदै रैछ । समितिमा महिलाको नामनिसान नै नसुनिएपछि फेरि पनि ‘छुच्ची’ भएरै मैले भनें, “कमिटी पनि ‘म्यानपावर’ युक्त नै हो मन्त्रीज्यू ?”


मन्त्रीज्यूले ‘तपाईंले नाम सिफारिस गर्नुस् न त’ भन्नुभयो । ‘काम गर्ने मान्छे चाहिन्छ, महिलै महिला भए नि हुन्छ, जो भए पनि हुन्छ ।’ महिलाको वा समावेशी प्रतिनिधित्वको कुरा आउनासाथ हरेकजसो ठाउँमा भेट्टिने केही सहभागीले ‘गेट–सेट–गो’ को शैलीमा सुरु गरिहाल्ने ‘कार्यदक्षता’, ‘क्षमता’ आदिबारेका रेडिमेड टिप्पणी यहाँ पनि छुट्ने कुरै भएन । हामीले अनुहार रातोपिरो बनाउनुपर्ने ‘तिमी (पुरुषैपुरुष) हरूले चलाएको देशको हालत देखिएको छ’ भन्नुपर्ने स्थिति पनि छुट्ने कुरै भएन । तर, अहिलेलाई सुरुमा पाँच सदस्यीय भनिएको तदर्थ समिति एघार सदस्यीय बनेको छ जसमा ‘महिलाको नाम पछि राखिने’ भनेर दुईवटा ठाउँ खाली छोडिएको छ । मन्त्रीज्यूले नै ‘नाम राखिनेछ’ भनेर दिएको वचन पूरा हुनेछ भनेर हाललाई विश्वास गरौं । मन्त्री विकास लम्साललाई विश्वास गरौं, उहाँजस्तो कानुन निर्माताले नै गैरकानुनी (गैरसंवैधानिक समिति बनाउनु हुनेछैन भनेर ।


यी कुनै नयाँ र पहिलो पटक लेखिएको कुरा र देखिएका दृश्य होइनन् । म एक जनाले मात्रै यसबारेमा तीन–चारवटा लेख लेखिसकें । लेख लेखौं वा सामाजिक सञ्जालमा जतिसुकै हल्लाखल्ला गरौं, नेपालमा एउटै सहरमा दिनमा एकभन्दा बढी यस्ता ‘भियाग्रा क्लब’ आयोजना हुन्छन् । जतिसुकै कराए पनि सहभागी ‘ब्रो’ र ब्रोहरूलाई निम्त्याउने कुनै आयोजकले लाज मानेको र खासै कानमा बतास लगाएको देखिंदैन । सीमान्तकृत महिलाको कथा लेखेर पुरस्कृत भएको कुनै कृतिको पुरस्कार अर्पण समारोहमा कुर्सीमै अटी नअटी ’ब्रो’ हरू बसेका छन् । कुनै साहित्य महोत्सवको घोषणा गर्नु छ, त्यहाँ पनि अटेसमटेस ब्रोहरू नै छन् । कथा, कविता आदि प्रतियोगिता (जुन महिलाका लागि पनि खुला होला सायद) को समाचारको अनलाइन लिंक हे‍र्‍यो, ब्रोहरू नै बसेका छन् घोषणा गर्न, कम्तीमा यस्ता प्रतियोगिता चाहिं महिलाको लागि पनि खुला होलान् भन्ने आश छ ।


सार्वजनिक वृत्तहरू असमावेशी भए भनेर हरेक पटक रडाको, (त्यो पनि विशेषगरी महिलाले) गरेपछिका दृश्यहरू झनै रमाइला हुन्छन् । रडाको गरेपछि पनि दिन नखोज्ने, क्षमताको प्रश्न उठाउने एकथरी भेराइटी भइहाले । बहुसंख्यकले त हामीलाई गनगन वा रोइलो गरेको भनेर खिसीट्युरी नै गर्छन् । पत्रपत्रिकामा भएको बहस वा धूवाँदार प्रगतिशीलहरूले नै भाग लिन लागेको कुनै सार्वजनिक बहसमा शून्य महिला सहभागिताको बारेमा गनगन गरेबापत कुनै नयाँ पुस्ताको कुनै जुझारु ‘प्रगतिशील’ ले कुनै ‘गनगने आइमाई’ लाई दिन सक्ने ‘मुखभरिको जवाफ’ यस्तोसमेत हुन्छ ‘महिलाको मुद्दा तेरो मात्रै ठेक्का होइन ।’ वा ‘कि आफू आइज, होइन भने नबोल’ आदि । अर्काथरि भेराइटीका व्यक्तिका प्रतिक्रिया पनि कम रमाइला छैनन् । कतिपय ‘दयालु’ हरूले ‘म पछि हट्छु, मेरो ठाउमा कुनै महिला राख्नुस्’ पनि भनिदिन्छन् । किनकि ‘विचराहरू’ यति व्यस्त हुन्छन् कि पहिल्यै कार्यक्रम कत्तिको समावेशी छ–छैन, छैन भने म आउँदिनँ भनेर आयोजकलाई भन्ने वा कम्तीमा कार्यक्रम तालिका चेक गर्ने र सार्वजनिक घोषणा हुनुअघि यसबारेमा अवगत गराउने उनीहरूलाई फुर्सद हुँदैन । त्यसैले उनीहरू पहिल्यै समावेशी प्रतिनिधित्व नभएको प्यानलमा, कार्यक्रममा म आउन सक्दिनँ भनेर भन्न सक्दैनन् । पछि उनै दयालु पुरुषहरूको दयापछि हत्तपत्त भीडमा छुटेको चप्पल लिन फिर्ता गएको जसरी अन्तिम अवस्थामा महिलाको नाम समावेश गरिन्छ ।


कति पटक हामीले एउटै कुरा लेख्ने बोल्ने र कति पटक उनीहरूले एउटै कुरा दोहो‍र्‍याउने ? समावेशी प्रतिनिधित्वलाई लत्याएर अझै ठूल्ठूला गफ दिएको मान्छेले पत्याउँछन् भनेर सोच्न सक्ने व्यक्तिहरू छयापछ्याप्ती हुने यो निर्लज्जताको अन्त्य कहिले ? कति वर्ष वा पुस्तासम्म ब्रोहरूलाई यस्ता कुराले नबिझाउने होलान् ? कति वर्षसम्म अटेसमटेस गरेर कुर्सीमा बस्न लाज नलाग्ने होला । अब त प्रमाणित नै भइसकेको छ, यतिका वर्षसम्म अभूतपूर्व क्षमता भएका पुरुषहरूले चलाएको देशको कुन हविगत छ भन्ने । त्यति हुँदा पनि अझैसम्म क्षमताको प्रश्न उठाएर झक्काझक्की गर्न आउन सक्ने हिम्मत मान्छेहरूलाई कसरी आउँछ ? बूढा त भइगए, नयाँ पुस्ताको पनि लेखक न पत्रकार, ‘स्कलर’ न उद्योगपति, अर्थशास्त्री न समाजशास्त्री, मन्त्री न प्रधानमन्त्री कसैले पनि ‘मलाई असमावेशी कार्यक्रममा उपस्थित हुन मञ्जुर छैन वा अप्ठ्यारो लाग्छ’ सम्म भन्न सकेको देखिंदैन । पुराना पुस्ताका ‘प्रतिगामी’ हरू त भइगए, यसो भन्न नयाँ पुस्ताका ‘प्रगतिशील’ हरूसमेत सक्दैनन् । सयौं पटक गरिएका प्रश्न, टिप्पणी र खिसीट्युरीले उनीहरूलाई छुँदैनन् । के सार्वजनिक वृत्तमा छाउने रहर र महत्त्वाकांक्षा, त्यसका ‘बाइप्रोडक्ट’ को रूपमा आउने रंगरमाइलो र मोजमस्ती आदिको अगाडि व्यक्तिले महसुस गर्ने लज्जा, कार्यक्रमको वजन, मान्छेहरूले उसले आफ्ना लेखाइ–बोलाइ र व्यवहारमा देखाएको ३६० डिग्रीको फरक महसुस गरेको वा यतिसम्म कि संवैधानिक प्रावधानसमेत गौण हुन्छन् ?


देशमा विदेश घुमेर आएका, पश्चिममा पढेर आएका प्रशस्त विद्वान्हरू छन् । राज्यव्यवस्थाका पश्चिमा मोडलहरू अध्ययन र अवलोकन गरेका नेताहरू छन् । त्यही पश्चिमबाट आयातित सुटबुट लगाएर, आइफोन वा स्मार्टफोन बोकेर अनलाइनमा कहिलेकाहीं पश्चिमको कुनै देशमा कुनै कार्यक्रमका वक्ता पुरुषहरूले महिला सहभागी नभएका ‘म्यानल’ हरू बहिष्कार गरे भन्ने समाचार पनि पढ्दा हुन् । तर, पश्चिमी शैलीमै टेबल–कुर्सी वा सोफामा बसेर (पूर्वीय शैलीमा पिर्का वा चकटीमा बसेका कमै देखिन्छन्) ढसमस्स बसेर उनीहरू कति निर्लज्जतापूर्वक भियाग्रा क्लबमा सहभागी हुन्छन् ।


सबै जना भ्रममुक्त हुनुपर्ने कुरा के भने, सार्वजनिक वृत्तहरूमा समावेशी प्रतिनिधित्व कसैले कसैलाई खल्तीबाट झिकेर दिनुपर्ने व्यक्तिगत सम्पत्ति दान होइन । कसैले रोइलो वा हल्लाखल्ला गरेपछि कसैले दया गरेर दिने कुरा होइन । यो अधिकार हो र यो अधिकार महिला, दलित, अपांग, वा सीमान्तकृतको ‘क्षमता नभएर’ खोसिएको होइन, हट्टाकट्टाहरूले हडपेको कारण खोसिएको हो । हामीसँग अभूतपूर्व क्षमता भएर होइन, हामीले भाग ओगटेको कारण जतासुकै हामी मात्र भएका हौं भनेर भनेर बुझ्न नेपालका ‘मर्द’ हरूलाई कति वर्ष वा पुस्ता लाग्ला । कार्यक्रममा समावेशी प्रतिनिधित्व अपरिहार्य हुन्छ भनेर सोचिने दिन कहिले आउला ? आफूलाई मालिक ठान्ने र नदिए रुन्छन् वा हल्लाखल्ला गर्छन्, रोएपछि दिनैप‍र्‍योजस्तो सोच राख्ने परम्पराको अन्त्य कहिले होला ? नेपाली महिला जो सार्वजनिक वृत्तमा भर्खरैभर्खरै पाइला चाल्दै छन्, उनीहरूलाई पुरुषले झैं हजारौं वर्षदेखि राजा–महाराजाका सभा, चोक–चौतारा, चियापसल र आजकलका सार्वजनिक बहस आयोजना हुने ठाउँहरू— साहित्य महोत्सव, रेडियो–टिभी, स्कुल–कलेज आदिमा सयौं पटक ‘गफ दिने’ अभ्यास गरेर पारङ्गत भएको अनुभव छैन । उनै महिलाको सहभागिताको कुरा उठ्नेसाथ ‘उत्कृष्ट कार्यदक्षतासहितको हुनैपर्ने’ भन्ने व्यक्तिहरूको यो कस्तो ईष्र्यालु मनोविज्ञान हो ? समावेशी प्रतिनिधित्व संवैधानिक प्रावधानसमेत हो र त्यस्ता समितिहरू गैरसंवैधानिक हुन् भनेर यिनीहरू कहिले बुझ्लान् ? यिनीहरूलाई आफ्ना घरका महिला पनि उत्तिकै निकम्मा, छुच्चा, छाडा, गनगने आदि लाग्दा हुन् वा सार्वजनिक वृत्तमा प्रश्न उठाउने महिला मात्रै ? सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, देशभरका हजारौं छलफल, बहस, रेडियो–टीभी कार्यक्रम वा तदर्थ र कार्यसमिति आदिमा सबै अद्भुत कार्यदक्षतासहितका पुरुष मात्रै उपस्थित नहोलान् । केही ‘निकम्मा’ पनि होलान् । यी सबैलाई समावेशी बनाउँदा अरू एक–दुई जना निकम्मा व्यक्ति थपिएछन् भने पनि थपिन किन नहुने ? महिलाको, दलितको, अपांगको, सीमान्तकृतको कुरा आउनासाथ उनीहरू ‘उत्कृष्ट’ किन हुनैपर्ने ?


सार्वजनिक वृत्तमा समावेशी सहभागिताका लागि कराउँदा (देशैभरि हुने यस्ता कार्यक्रम जसमा आफू हरेकमा भाग लिन जाने, वा कराएबापत कुनै व्यक्तिगत फाइदा हुने होइन), सार्वजनिक कार्यक्रममै रातोपिरो अनुहार बनाएर झक्काझक्की गर्नुपर्दा, छुच्ची र झगडालु नामका श्रीपेच लगाएर हिंडिरहनुपर्दा, सामाजिक सञ्जालमा गरिने अश्लील टिप्पणीहरूका अनन्त शृंखला त्यो पनि महिनैपिच्छेजस्तो हेर्नुपर्दा कहिलेकाहीं यस्तो सोच पनि आउँछ— देशका प्रधानमन्त्री, मुख्यमन्त्री वा मन्त्रीहरूले ‘हामी यस्ता भियाग्रा क्लबमा जाँदैनौं, आयोजना हुन पनि दिंदैनौं, हरेक कार्यक्रममा महिला, दलित, जनजाति, अपांग र सीमान्तकृत प्रतिनिधि टुकी बालेरै भए पनि खोजेर ल्याऊ नत्र राज्यको तर्फबाट हुने कुनै पनि सहयोग बन्द हुनेछ’ भनेर आदेश दिन सके ? त्यति गर्न नसके कम्तीमा आफू उपस्थित हुने कार्यक्रममा मात्र भए पनि त्यति माग गर्न सके ? कम्तीमा म अहिले बसिरहेको प्रदेश ४ का मुख्यमन्त्री पृथ्वी सुब्बा गुरुङ वा जुन प्रदेशको नागरिकता म बोक्छु प्रदेश ३, त्यहाँका मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलले वा मन्त्रीहरूले यस्तो घोषणा गरेको देख्न पाए ? म कल्पना गर्छु । “पहिला यो सबै कल्पना गर्न सक्ने ‘क्षमता’ निर्माण गर” भनेर कुनै ब्रो त नआउलान् नि रोक्न †

प्रकाशित : माघ २६, २०७५ ११:५१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT