बुनु विद्रोह

बुनुको ढुंगानाको फोटो कथालाई 'क्याराभान' पत्रिकाले ॅब्रेकिङ द साइकल’ शीर्षक दिएर चौध पृष्ठ स्थान दियो । नेपाली फोटोग्राफरका लागि यो आफैंमा ठूलै उपलब्धि थियो ।
सुरेशराज न्यौपाने

काठमाडौँ — अध्ययन र कामका सिलसिलामा बुनु ढुंगाना सन् २००१ देखि भारत बस्दै आएकी थिइन्  । केही महिनाको अन्तरालमा घर (नेपाल) आउने–जाने गर्थिन्  ।

घर गएका बेला सधैं एकै किसिमका प्रश्नले उनलाई पिरोल्थ्यो । महिनाबारी भएका बेला यो गर्न हुन्छ र हुँदैन ? यतिका उमेर भइसक्यो ? बच्चा पाउन गाह्रो हुन्छ ? ढिलो भयो ? यस्ता प्रश्नले नेपाल गएका बेला उनलाई सधैं उकुसमुकुस हुन्थ्यो । पुरुषप्रधान समाज र त्यहीअनुसारको सोच देखेर । महिला र पुरुषले यो–यो गर्नु हुन्छ र गर्नु हुँदैन भनेर निर्धारण गरिएको थियो । घर, समाज जताततै त्यस किसिमको नियम थियो । सधैं विवाहको दबाब रहन्थ्यो । आफ्नो स्वतन्त्रता भन्ने नै थिएन । ती प्रश्नहरू उनका लागि नौलो भए पनि नेपाली समाजका लागि ‘सामान्य’ थियो ।


जब कि बुनु भने आफ्नो एक्लो जिन्दगीसँग खुसी थिइन् । रमाइरहेकी थिइन् । उनीभित्र अर्को प्रश्नले घर बनाउँथ्यो, ‘मेरा पालामा त यस्तो छ भने आमाका पालामा कस्तो थियो होला ?’ आमा सामुन्ने पनि उनी प्रश्न तेर्स्याउन छाड्थिनन् । आमाछोरीबीच पनि यिनै विषयलाई लिएर चर्काचर्की भइरहन्थ्यो । आमाले सुनाउने सामाजिक नियमहरूमा उनको पूरै असहमति हुन्थ्यो । उनी उल्टो प्रश्न गर्थिन्, ‘महिलालाई रगतले नै हो त चिनाउने ?’ यो समस्या उच्च बाहुन जातिमा अलि बढी नै रहेको उनले पाइन् । वादविवाद गरे पनि उनी आमालाई दोषी भने ठान्दिनथिन् । उनलाई आफ्नी आमा पनि यही समाजमा हुर्केको भन्ने राम्ररी थाहा थियो । ‘यही समाजमा हुर्किएर यहाँका मूल्यमान्यतालाई मान्दै आएपछि उहाँले आफ्ना सन्तानका लागि त्यस्तो सोच्नु स्वाभाविक पनि होला,’ बुनुले भनिन् ।

समाजले बनाएका यी नियमहरूप्रति ढिलोचाँडो उनी विद्रोह गर्न चाहन्थिन् । समाजमा व्याप्त पुरुषप्रधान मूल्यमान्यतालाई उदांगो पार्ने उपायको खोजीमा थिइन् । फोटोग्राफी रुचि भएकाले तस्बिरबाटै आफूभित्र वर्षौंदेखि बलिरहेको ज्वालालाई अभिव्यक्त गर्ने योजना बुनिरहेकी थिइन् । ‘१५ वर्षअघि काठमाडौं पोस्टमा इन्टर्न गर्दा पहिलो पटक कला–संस्कृतिबारे बुझ्ने पाएँ । त्यसले मलाई त्यो क्षेत्रप्रति रुचि जगायो,’ बुनु भन्छिन् । जेएनयूबाट समाजशास्त्रको अध्ययन सकेपछि केही समय फ्रिलान्स रिचर्सर र फोटोग्राफर रूपमा उनले काम गरेकी थिइन् । त्यसपछि त झन् फोटोग्राफी र समाजलाई जोडेर केही नयाँ गर्ने हुटहुटी जाग्न थाल्यो ।


एउटै फोटोमा त्यो सम्भव थिएन । त्यसका लागि एउटै पूरै तस्बिर कथा (भिजुअल स्टोरी) बुन्नुपर्थ्यो । तर, कसरी भन्ने थाहा थिएन । उनी आफैंभित्र वर्षौंदेखि दबेर रहेका कथालाई तस्बिरमा उतार्न चाहन्थिन् । त्यसको पनि उनलाई कुनै भेउ थिएन । तीन बर्षअघि फोटोग्राफीसम्बन्धी एउटा कार्यशालामा भाग लिने मौका पाएकी थिइन् । आफूले गर्न चाहेको त्यही फरक कामलाई अभ्यास गर्ने गर्ने अवसरका रूपमा कार्यशालालाई लिइन् । त्यो दौरानमा एउटा विधवाको कथालाई तस्बिरमा उतारेकी थिइन् । ‘म भने पूरै सन्तुष्ट थिइनँ, आफूलाई लागेको कुरा अरूमार्फत देखाइरहेको जस्तो मात्र लाग्यो । किनकि आफ्नो सोच र धारणा व्यक्त गर्न अरूलाई प्रयोग गरेकी थिएँ । त्यसपछि किन आफैंमा प्रयोग नगर्ने भन्ने भयो,’ बुनुले सम्झिइन् ।


त्यसैपछि उनी आफ्नै तस्बिर उतार्न थाालिन् । त्यतिबेला बल्ल उनले चाल पाइन् । अरूतिर फर्कने लेन्स आफूतिर सोझ्याउँदाको अन्तर । यसक्रममा पुरुषप्रधान समाजले बनाएका परम्परा र मान्यता एकएक गर्दै उनको मस्तिष्कमा घुम्न थाले । छोरीले यो गर्नु हुन्छ, यो हुँदैन । महिनाबारी भएपछि यहाँ छुन हुन्छ, यहाँ हुँदैन भन्ने सामाजिक आदेश उनका कानमा गुन्जन थाले । महिनाको एक पटक आफ्नो परिवारलाई छुनसमेत नपाइने ! पूजा कोठामा प्रवेश निषेध ! यी सबै घटना उनका आँखैसामु उभिए । ती सबैलाई उनलाई आफैंमार्फत तस्बिर उतारिन् । त्यसपछि विवाहका लागि परिवार र समाजबाट प्रहार हुने तिखा प्रश्नहरूलाई पनि सम्झिइन् । ‘यतिका उमेर भइसक्यो, बच्चा पाउन गाह्रो हुन्छजस्ता प्रश्नले महिला भएर जन्मनु नै अभिशाप हो कि भन्ने लाग्थ्यो,’ उनले भनिन् ।


यस्ता प्रश्नका कारण आफूले भोगेको पीडालाई पनि तस्बिरमा उतार्न थालिन् । बुनु कहिले एउटा मात्र टीका लगाउँथिन् । कहिले पूरै अनुहार टीकाले छोप्थिन् । विवाहका बेला बेहुलीले ओढ्ने घुम्टोलाई उनले घाँटीमा बेर्थिन् । रगतको बिम्ब देखाउन अनुहारभरि रातो रङले पोत्थिन् । ट्रायल एन्ड एरर चल्दै गयो । ३६ वर्षको उमेरसम्ममा भोगेका र अनुभव गरेका सामाजिक घटनालाई त्यति सहज पनि थिएन । ‘आफूलाई भित्रैदेखि लागेको कुरा गर्दै गएँ । महिला भएकै कारण सानैदेखि भोगेका विभेदलाई बाहिर ल्याउन थालें’ उनले भनिन् । यस कार्यमा फोटो सर्कलकी सञ्चालक नयनतारा कक्षपतिले पनि उनलाई प्रेरित गरिन् । यो फोटो कथालाई अन्तिम रूप दिन उनलाई करिब ३ महिना लाग्यो । गत कात्तिकमा पाटनमा भएको फोटो काठमाडौंमा बुनुको त्यही फोटो कथा ‘कन्फ्रन्टेसन्स्’ धेरैको प्रशंसा बटुल्यो ।


त्यहीताका भारतमा फरक धारका गहन लेख र विश्लेषणका लागि चिनिएको ‘क्याराभान’ म्यागजिनकी क्रियटिभ डाइरेक्टर तन्वी मिश्र पनि काठमाडौंमै थिइन् । त्यसो त मिश्रका लागि काठमाडौं नौलो थिएन । सन् २०१६ को फोटो काठमाडौं उनैले क्युरेट गरेकी थिइन् । झन्डै एक वर्षअघि फोटो काठमाडौंले आफ्नो वेबसाइटमा राखेको बुनु ढुंगानाको ‘बायो’ देखेर नै आफूलाई बुनु फरक हो भन्ने लागिसकेको मिश्रले बताइन् । त्यसमाथि मिश्र आफैं पनि ‘जेन्डर एन्ड बडी पोट्रेट’ काम गर्न चाहिन्थन् । बुनुले गरिरहेको काम नै त्यही विषयमा केन्द्रित रहेको थाहा पाएपछि त मिश्रलाई ढुंगा खोज्दा देउता भेटेजस्तै भयो । त्यसपछि उनले बुनुसँग सम्पर्क गरिन् । छलफल अगाडि बढ्यो । म्यागजिन र सार्वजनिक प्रदर्शनीको काम फरक हुन्छ भन्ने ।

‘त्यसपछि म फोटो काठमाडौंका लागि गएँ । विशेषगरी फोटो काठमाडौंमा राखिएका तस्बिरप्रति त्यहाँको नेवार समुदाय विशेषगरी पाटनका स्थानीयले के कस्तो प्रतिक्रिया जनाउँछन् भन्ने हेर्न चाहन्थे,’ मिश्रले भने । गत दसैंताका भारतमा महिला हिंसाविरुद्धको ‘मिटु’ अभियान उत्कर्षमा थियो । बहालवला मन्त्रीदेखि ठूला कलाकारलाई समेत मिटुको ज्वालाले छोएको थियो । क्याराभनको सम्पादकमण्डलले त्यही महिलाविरुद्धको हिंसाकेन्द्रित रहेर नोभेम्बर अंक निकाल्ने निर्णय गर्‍यो । ‘मिटु अभियान चर्किएकै बेला अंक निकाल्नुपर्छ भन्ने निर्णयमा क्याराभनको सम्पादकमण्डल पुगेको थियो,’ मिश्रले बताइन् । बुनुको फोटो कथालाई पत्रिकाले ‘ब्रेकिङ द साइकल’ शीर्षक दिएर चौध पृष्ठ दियो । नेपाली फोटोग्राफरका लागि क्याराभनजस्तो प्रतिष्ठित पत्रिकामा त्यत्रो स्थान पाउनु आफैंमा ठूलै उपलब्धि थियो । ‘खुसी नहुने त कुरै भएन, त्यो क्याराभनमा । त्योभन्दा पनि आफूभित्र वर्षौंदेखि गुम्सिएर रहेको भावनालाई व्यक्त गर्न गर्न पाएकामा बढी सन्तुष्ट थिएँ,’ बुनुले भनिन् ।


त्यसो त बुनुको फोटो कथा छापिएको अंकमा छापिएका अन्य लेखहरू पनि महिलाविरुद्धको यौन हिंसामै केन्द्रित थिए । ‘बुनुको फोटोग्राफी परम्परागत होइन । त्यसका लागि दिन खोजेको सन्देश दह्रो हुनुपर्छ । आफ्नो अनुभवलाई तस्बिरमा उतार्नु निकै सिर्जनात्मक हो । र, आफ्नो भोगाइ र अनुभव तस्बिरमा उतार्नु आफैंमा एउटा साहसिक काम हो,’ मिश्रले भनिन् ।
यस किसिमको सिर्जनात्मक काम बिरलै देख्न पाइने भएकले पाठकवर्गबाट बुनुको कामको उच्च प्रशंसा भएको मिश्रले सुनाइन् । पाठकले भनेका छन्— गज्जब बुनु !

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७५ १२:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोरियाली कवि सिम हुनको नाममा

श्रवण मुकारुङ

काठमाडौँ — सिम हुन  !आज, फ्रेब्रुअरी सत्ताईसमाथि हिमालय पर्वत हुादैचिसो उपहार लिएर हिउामलाई भेट्नयति तलयो सहरमा आइपुगेको छ  ।

प्रेमिकाझैं म
भेट्ने समयमा आइनपुगेको प्रेमी सम्झेर
ईख्याउन उसलाईअनुरागयुक्त रिसले
दुवै आाखा तिमी भएको क्षितिजतिर फालेर
सम्झनाको कालो कफी पिउादै
तिमीसागका ती पत्रेदिनहरू केलाउादैछु ।
चिसोले भने
मेरो कान, गाला र हातका औंलाहरू सुम्सुम्याउन
झ्यालबाट हात छिराइसक्यो ।
के तिम्रो दाङ जिनमा पनि यतिबेला
यसरी नैहिउा
तिमीलाई भेट्न आइपुगेको होला... ?

हो, म सम्झिरहेको छु–
जापानी सेनाहरूले तिम्रो भूमि
कब्जा गर्नुअघिकोत्यो तिम्रो परालेघर
जहाा तिमीलेआफ्नो बाल्यकाल बिताएका थियौ
त्यसको छानोमा जमेको हिउालाई
हाङ जिनको बाफले बोकिलगेको देखेर
तिमीले मुक्तिका लागि शब्दहरू जोड्न थालेका थियौ
अहिले, यसरी नै म
यो हिउाको चिसोले कठ्याङ्ग्रिएका
देवनागरी अक्षर र शब्दहरूजोड्ने कोसिस गरिरहेको छु ।
म झोक्राइरहेको यो भूकम्पग्रस्त अग्लो घरमुनि, सडकमा
स्कुलबस पर्खिरहेकी सानी केटी
दुवै हात पसारेर हिउा थापिरहेकी छे
तर, हिउा
उसको केशराशि, रिबन र परेलाभरि अल्झिादैछ
अहो ! उसको हत्केला त रित्तो छ ...
र मलाई लाग्दैछ कि–
हामी मानिसले ईश्वरसित मागेका हरकुरा
यसरी नै प्राप्त हुने होला
तर, अज्ञानतावश हामी
आफ्नो रित्तो हात देखेर सधैं निराश हुने गर्छौं ।

सिम हुन !
म कसरी बिर्सुंला तिमीसागको त्यो पहिलो भेट
जो सन् दुई हजार सत्रमा भएको थियो
कुनै कुशल कलाकारले कुादेको तिम्रो अग्लो स्ट्याचु
पोतेको फराकिलो क्यानभास
र, तिम्रै कविताका गहिरा भावहरूमा
हाम्रो हार्दिक भेट भएको हो
जतिबेला–
पर ...
सामगिल फोमा उठेका छालहरूसित
घाम, हुस्सु र समुद्री चराहरू
झुमा लिम्बूको पालामझैंप्रेमले लयबद्ध थिए
मृत्यु निश्चित भएकीक्यान्सरपीडित
आफ्नी श्रीमतीको मायालु मुहार सम्झिादै
छङ दे कीले गाएको भावुक गीतमा
पूरै वेई मोङ बस्ती अवाक् भइरहादा
सायद तिमी–
उसको हृदय र घााटीबीच अटसमसिएको हिक्का नजिकै थियौ
सिम हुन Û
यसरी पो मानिसको पुनर्जन्म हुने हो कि...?
अथवा–
चेरी, पैंयु, साकुरा र चाापगुराासमाथि थुप्रिएर हिउाले
ती फूलहरूलाई परिचयहीन बनाएजस्तै हो मृत्यु ?
जो भोलि सूर्यको रापसागै आ–आफ्नो रङमा फर्किनेछन्
जसरी–
तिम्रो देश कोरिया विश्वयुद्धको समाप्तिसागै स्वतन्त्र भएर
फेरि तिम्रो जन्म भयो
र तिमी त्यो दाङ जिनमा त्यसरी
मलाई स्वागत गर्न ठिङ्ग उभियौ ।

सिम हुन !
म अहिले मेरो आत्माले बोलिरहेको छु
तर मलाई थाहा छैन–
मरेपछि मानिसको आत्मा कुन उमेरको हुन्छ ?
यो कुरा
यी हिउा–असिना तर्काउने मिलारेपाले पनि भनेर गएनन्
न त नाक्छोङले नै भने
कि भनेका छन् साङ जेले ?
दाङ हुनले ?
कि भन्नेछौ तिमी मलाई भरै राति अर्धसपनामा ?
जब कि,
तिम्रो स्ट्याचु देखाउादै छङ दे कीले भनेका थिए–
‘हाम्रो सिम हुन तिमीजस्तै कवि हुन्, स्वतन्त्रताका लागि लडेका ।’
त्यतिबेला–
तिम्रो आत्मा हो कि सोजुको गन्ध
बेस्सरी सल्बलाएको थियो मभित्र ।
टेबुलअघिको मृत साक्थेन बौरेर पखेटा फटफटाउादै
आगोले साङ्गेपसाल नपाकेर टुक्राहरू जोडिादै
फेरि जिउादो सुागुर भएर अचानक
सोउल टावरमुनिको जङ्गलतिर दगुरेको जस्तो लागेको थियो ।
म सरम र आश्चर्यले रातोपिरो भएको थिएा ।

सिम हुन !
यतिबेला म टीभीको कुनै च्यानलमा
भारतीय युद्धपोत विमानहरूले क्षतविक्षत बनाएका
पाकिस्तानका कलकलाउादा सल्लाका हरिया रुखहरू हेरिरहेको छैन
न नै म
भ्रष्टाचारको युद्धपोतले त्यस्तै बनाएका
मेरो देशका प्रिय युवानेताहरूका अनुहारमा भविष्य हेरिरहेको छु ।
किनभने–
तिम्रो देशमा यी सब दन्त्यकथा भइसके ।
उत्तर–दक्षिण फर्किएका त्यहााका ध्यानस्त युद्धपोतहरू स्तूपा भइसके
त्यसैले म,
यो शहरको कोलाहलले जन्माएको एकान्तबाट
केवल तिमीलाई सम्झरहेको छु ।
म यसकारण तिमीलाई सम्झिरहेको छु कि, त्यो क्षण
जापानी शासकहरूले बन्देज लगाएका
तिम्रा ती कविताका अपूरा पदहरू, हरफहरू
आज मेरो देशका हजारौं युवाकविहरूले त्यहाा थपिरहेका छन् ।
तिम्रो कविताका नमिलेका अनुप्रास, उपमा उपमेयहरू
आज तिनले त्यहाा मिलाइरहेका छन्
निर्माणाधीन बिल्डिङ, सडक, कारखाना, समुद्र, खेत र बारीहरूमा
तिम्रो कविताको सपना हुर्काउन हैंसे गरिरहेका छन् ।
ओ सिम हुन् !
त्यसैले म यहाा
मेरो सपनाको प्वााखझैं यो हिउा खसिरहेको बेला
तिमीलाई सम्झिरहेको छु ।
.....................

अहो ... लौ !
सम्झनाबाट ब्युाझें म
अब म हिउा खेल्न
तल सडकमा जान्छु
र स्कुलबस पर्खिरहेकी त्यो सानी केटीसागै
दुवै हात पसारेर म पनि हिउा थाप्छु
कि, हिउासागै मिसिएर मेरो हत्केलाभरि
तिम्रो गुलाबी मुस्कान भरियोस् !
सिम हुन !
जसलाई म मेरो तातो ओठले चुम्बन गरूा ।

––––––––––––––––––––––––––––––

१. सिम हुन (सन् १९०१–१९३६): द. कोरियाको स्वतन्त्रताका लागि लडेका कवि, उपन्यासकार, चलचित्रकर्मी ।
२. दाङ जिन: कवि सिम हुनको पुर्ख्यौली घर भएको शहर ।
३. हाङ जिन: समुद्र ।
४. साम गिल फो: समुद्र ।
५. छङ दे की: कवि, गायक, समाजसेवी, व्यवसायी ।
६. वेई मोङ: सोउलको पश्चिममा अवस्थित सुन्दर बस्ती ।
७. सोजु: प्रख्यात कोरियाली रक्सी ।
८. साक्थेन: सिङ्गै कुखुराभित्र चामल र जडीबुटी राखी बनाइने खानाको विशेष कोरियाली परिकार ।
९. साङ्गेपसाल: सुागुरको मासु पोलेर खाने प्रसिद्ध कोरियाली परिकार ।
१०. मिलारेपा: तिब्बती सिद्ध (गुरु) बुद्ध धर्म ।
११. नाक्छोङ: किरात राई जातिका धार्मिक गुरु (पुजारी) ।
१२. साङ जे: कोरियाली ईश्वर ।
१३. दाङ हुन: कोरियाली प्राकृत धर्म सामानिजमका आदि गुरु ।
१४. पालाम: किरात लिम्बू जातिको सङ्गीत ।

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७५ १२:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्