एक हाप रौसी सरिता तिवारी

सरिता तिवारी

काठमाडौँ — ल, अब दुई दिन अब यतैहुँदी डुल्नुपर्छ  । फेरि एकपल्ट सबैका घरघरै पुग्नपर्छ  ।

लक्ष्मीपुर, एक्लेफाँट, डाँडाफेदी यतै यतै ।’ अघिल्लो साँझ बसेर तय गरिएको हो हिँड्ने रुट, पुग्ने टोल र घरसंख्या । चुनावको माहोल छ । यही चुनावका लागि गाउँ आएको हो । जागीर, कामधाम सप्पै छोडेर । उम्मेदवारलाई चुनाव जितिन्छ भनेर हौसला दिनजस्तो सजिलो थिएन, साँच्चिकै चुनाव जिताउन । चुनाव हो, साम, दाम, दण्ड, भेद जेजस्तो परे पनि गरौंला भन्ने पक्षमा उभिन तयार थिइनँ । मेरा आफ्ना केही खास मूल्यपद्धति थिए जुन मलाई जिन्दगीजत्तिकै प्यारा थिए । तिनका अगाडि चुनाव जाबो त के हो र ! तर चाहन्थें, मैले समर्थन गरेको उम्मेदवारले चुनाव नहारोस् ।


यो मेरो केवल एक सत्प्रयास थियो । किनभने योभन्दा बढी म केही गर्न सक्दिनथें । अथवा यसो भनौं सके पनि गर्दिनथें । विवेकको बलले, बोलीको विश्वास र इमानले जित्नु पो जित्नु । गुण्डागर्दी र जोरजुलुमले जित्नुको कम्तीमा मेरो लागि कुनै अर्थ थिएन ! नजिते के होला? दुई–चार दिन नरमाइलो लाग्ला । त्यसपछि पनि त जिन्दगी चल्छ ! सम्भावनाको अर्को ढोका खुल्छ । ‘पैसाको कोई फिक्री नगर्नू !’ उम्मेदवारलाई ढाढस दिन यसो भन्थें तर मसित कुनै ज्याकपट थिएन । कुनै लुटको खजाना पनि थिएन । केवल भावना थियो । मलाई लाग्दैनथ्यो मेरो उम्मेदवारलाई मेरो ढाढसले कुनै खास प्रभाव पनि पारिरहेको छ । सिधा कुरो के भने पैसाले मतदाता किन्ने कुरोले मेरो पारो तात्थ्यो । त्यो उसलाई थाहा थियो । ऊ मबाट मतदाता किन्ने ठूलो रकम त सायदै अपेक्षा गर्दो हो । मसित बडो जतनले साँचेको चोखो कमाइ थियो, केही नगद । मेरो खुनपसिनाको आर्जन । त्यति नगदका लागि मैले आफ्ना केही ब्यक्तिगत योजना स्थगित गरेको थिएँ । छोराछोरीका केही थान रहरलाई अर्धविराम लगाएको थिएँ । म ऐन मौकामा उसको लागि काम लाग्न चाहन्थें र सट्टामा चाहन्थें एउटा आत्मिक सन्तोष, बस् ।


ऊ व्यवस्थाविरुद्धको लडाइँमा होमियो । केही वर्ष जेल पर्‍यो । प्रजातन्त्रकालमा पनि प्रतिपक्षी आन्दोलन र जनसंघर्षमा उसको उल्लेख्य हिस्सेदारी रह्यो । जुलुसको नेतृत्व गर्‍यो । टाउको फुट्ने गरी पुलिसले हानेका कठबाँसका लौराको धुलाइ खायो । एक–दुई पटक होइन धेरै पटक । शाही संकटकालको कहर खप्यो । जंगलजंगल भौंतारिँदै, दलित र आदिबासीका झुप्राझुप्रामा टाउको लुकाउँदै सेनासँग लुकामारी खेल्यो । किनभने शाही संकटकालमा आफन्तभन्दा भरोसायोग्य तिनै मानिसहरू थिए । आफन्तभन्दा प्रिय पनि तिनै थिए । त्यसका कथा भिन्दै छ ।


व्यवस्था फेर्ने आन्दोलनमा उसले जेजस्ता कहर काट्यो, त्यसलाई नजरअन्दाज गर्ने कृतघ्नता थिएन मसित । ऊ किसानको नेता, विद्यार्थीको साथी, बौद्धिकको सहकर्मी, मजदुरको प्रवक्ता सबै थियो । कताकता स्पार्टाकसको हंश बोकेको वीरजस्तो । अमूक स्वर्गको आगो चोर्न हिँडेको जिद्दी प्रमिथसजस्तो । यस्तो मलाई लाग्थ्यो । हुन त ऊ त्यस्तो नहुन पनि सक्थ्यो तर म ठान्थें, ऊ त्यस्तै हो । म निमुखा मानिसहरूको पक्षमा उसको जिद्दी र हठले जितोस् भनेर गएको । चालीसौं वर्षदेखिको उसको कठोर संघर्षले सिर्जनात्मक अवतरण पाउनुपर्छ भनेर गएको ।

उसले सोधेको पनि थियो मसित । वा भनौं, सल्लाह मागेको थियो, ‘पार्टीले टिकट दिने भनेर मेरो अन्तिम निधो मागेको छ, के गरौं ?’
मलाई थाहा थियो, ऊ यस पटकको चुनावका लागि पटक्कै तयार थिएन । पछिल्लो समय गाउँटोलमा पार्टी संगठन नगण्य थियो । जेजति स्थानीय नेता, कार्यकर्ता थिए ती बजारको चियापसलका मात्रै स्वघोषित मसिहा बनेका थिए । संविधानसभाको पहिलो चुनावमा जनपक्षीय नेताले जितेको भए पनि दोस्रोपल्टको चुनाव पूर्वराजा समर्थक उम्मेदवारले जितेपछि जनस्तरमा पार्टीको लोकप्रियताको ग्राफ शून्यको वरिपरि थियो । खसोखास कुरो त यो पराजयका लागि पार्टीकै कमरेडहरू जिम्मेवार छन् भन्ने गाइँगुइँ पनि सुनिन्थ्यो । कतिपयलाई त विपक्षी दलसित मिलेर आफ्नै नेता हराइदिएको आरोप नै थियो तर यो कुराको साबुत दसी केही थिएन ।


गाउँमा आफ्नो पार्टीको कुनस्तरमा कन्तबिजोक भैसकेको छ त्यो उसैलाई पनि ज्ञात थिएन । कारण ऊ आफैं पनि पछिल्लो समय आफूलाई गाउँको भन्दा बढ्ता जिल्लाको र अझ केन्द्रको नेता ठान्थ्यो । त्यसैले पनि गाउँको चुनावमा उठ्ने त्यस्तो विशेष जाँगर उसमा थिएन ।
‘हार र जितको सम्भावना आधा–आधा हो भने धेरै नसोच्नोस्, किञ्चित ढिलो नगरी पार्टीलाई हुन्छ भन्दिनोस्,’ मैले भनेको थिएँ । आखिर चुनाव जुवाको खालजस्तै न हो । सान्साना प्रभाव र उत्प्रेरणाले ठूलो लहरको रूप लिँदा हार्नेले पनि जित्छ । जित्छ भन्नेले पनि हार्छ । उसले जित्ला कि हार्ला ? ‘अब्जर्वेसन’ को तागत मसित थिएन । कारण, मैले गाउँ छोडेको दशकौं भएको थियो । त्यहाँका आधारभूत स्थिति मात्रै म जान्दथें । चुनाव स्थानीय स्तरको भएकाले उसका बैयक्तिक लोकप्रियताले केही त फरक पार्लान्, यस्तो म ठान्थें । लोकतन्त्र, गणतन्त्रको संघर्षमा उसको अविचल र सक्रिय सहभागिता देखेका मानिसहरूले कसरी उसलाई उपेक्षा गरिहाल्लान् र ? यसरी पनि सोच्थें ।


राजनीतिक विषयमा पछिल्लो समय प्रायः हाम्रा मत बाझिन्थे । पार्टी न्यूनतम पनि विचारनिष्ठ र नैतिक हुन नसकेको मेरो भनाइमा ऊ सहमत थिएन । व्यावहारिक राजनीतिका दुःख र अप्ठ्यारा कहेर जहिल्यै मलाई ‘कन्भिन्स’ गर्न कोसिस गर्थ्यो । ऊ स्वयम्सित पहिलेको जस्तो इस्पाती अमर्ख थिएन । उसको बोलीमा हिजोको जस्तो आकर्षण र भरोसा पनि थिएन । नेतृत्वका स्खलन र पार्टीपद्धतिबारे बहस गर्दा प्रायः जिब्रो चबाइदिन्थ्यो । मलाई उसका तर्कहरू पहिलेझैं सुरुचिपूर्ण लाग्न छोडिसकेका थिए तर पनि म उसलाई सुन्थें ।


माया त्यस्तो जिनिस हो जसका अगाडि तर्कहरू एकाएक कमजोर हुन्छन् । धऊ मेरो कमजोरी थियो । पछिल्ला दिनमा मलाई लाग्न थालेको थियो, उसको बुढ्यौलीतिर ढल्कँदो ज्यान र दिमाग अब कुनै एक ठाउँमा स्थिर हुनुपर्छ । खोला टोला, गाउँ र जिल्ला, कहिलेको सदरमुकाम कहिलेको राजधानी, कहिलेको आन्दोलन कहिलेको बैठक । सधैंको कुदाकुद । उसको यो धपेडी देखेर एक दिन भनेको पनि थिएँ,
‘छोड्दिनुस् राजनीति साजनीति !’ तर ऊ राजनीतिमै रत थियो, मानेन । चुनाव यी धेरै कुराको लागि सापेक्षिक सुअवसर भएर आएको थियो । उसले त्यसको उपयोग गर्नैपर्छ भन्ने मेरो जोडदार सुझाव थियो ।


म ऊसँग कुम मिलाएर चुनावको प्रचारमा दगुर्न हतारिएको थिएँ । अफिसका कामहरू असरल्लै छाडेर, दैनिक व्यस्त जीवनका सबै रुटिन भुलेर । म उसितै हुन चाहन्थें । हरक्षण, हरबखत । सिङ्गो इलाकाको कुनै गाउँ, कुनै टोल नछोडी ऊसितै कुदें म । भरे थाकेर चूर्ण हुन्थ्यो जीउ । तर भोलिपल्टको योजनामा म उत्तिकै उत्साहित हुन्थें । यसमा मेरो भावुक समर्पण थियो तर्कभन्दा माथि । प्रेम थियो ऊसितका कतिपय सैद्धान्तिक झगडा र बहसभन्दा माथि । तर ऊ यो कुरो कति गहिरोसँग बुझ्थ्यो या बुझ्थेन, म जान्दिनँ ।नोटको गड्डी बुझाउने बेला भनेको थिएँ, ‘यी केवल नोट होइनन्, यिनमा मेरा आजसम्मका मूल्य, मान्यता र आदर्श भिजेका छन् । यिनको मान राख्नुहोला !’ उसले के सोच्यो या कसरी सोच्यो, केही नबोली लियो ।कार्यकर्ता परिचालनका लागि इन्धन, झन्डा, टिसर्ट, भोटको अपिल गर्न दैनिक गाउँगाउँ हिंड्ने सहभागीको खाना, खाजा, सम्पर्क कार्यालयको भाडा र मसलन्द । यी प्रायः पारदर्शी खर्च थिए । यी बाहेक खर्च हुने शीर्षक मलाई ज्ञात थिएनन् तथापि सतर्क थिएँ । ऊ आफैं पनि हरेक कोणसभामा भन्थ्यो, ‘हामी नोटले भोट किन्दैनौं । हामी जनताका मान्छे, जनताको भरोसा र विश्वासले मात्रै जित्न चाहन्छौं ।’ यसोभन्दा उसको मुहारमा जुन आत्मविश्वास प्रकट हुन्थ्यो, त्यो विश्वास गर्नलायक हुन्थ्यो ।
‘केही त अरूभन्दा फरक छ यो मान्छेसँग !’ म सोच्थें ।

सम्म परेको फाँट । फाँटमा प्रायः झुरुप्प परेर बसेका थारू टोलबाहेक प्रायः छरिएर बनेका बस्तीमा पहाडबाट झर्ने बाहुन, क्षत्री, नेवार, गुरुङ, मगर आदिका छ्यासमिस घर छन् । सान्सानो खोलो तरेर पन्ध्र मिनेट जति हिँडेपछि पुगिने क्षत्री गाम छ । त्यसमाथि उँभो लगभग सबैजसो घर दलितहरूका हुन् । एकादुई बाहुनका घर पनि छन् त्यहीं । घर सबै कच्ची, छाना खरका । मधेस भने पनि कताकता पहाडकै झल्को दिने भिरालो जमिन छ । कुलो नलाग्ने सान्साना फोगटा बारी छन् । बारीका छेउछाउ टुक्रुक्क बसेका छन् बीस पच्चीस घर ।
नमुना मतपत्र र स्वस्तिक छाप छन् हातमा । घरघरै पस्नु छ । ‘कल्लाई भोट हालेर के हुनी हो र ? बिनास्वादै !’ एउटी बूढी आमाले त आँगनमा टेक्नै दिइनन् ।
‘यिनीहरू टन्न रक्सी मासु जल्ले ख्वाउँछ उसैलाई भोट हाल्नेखालका हुन्, छोड्दिऊँ !’ कसैले पछाडिबाट भन्यो । तर ती आमाको आक्रोश नाजायज त थिएन । साँच्चै, सामान्य मानिसको जीवनमा कुनचाहिँ फरक आयो त लोकतन्त्रमा पनि ? जति फरक आयो, राजनीतिक स्तरमा मात्रै आयो । अधिकारको सचेतना बढ्यो । ओठमा बोली फुट्यो । तर बाँकी धेरै कुरा त सत्ता र पहुँचमा पुग्ने वा तिनका वरिपरि रिँग्नेलाई मात्रै त आयो ।


‘यो त स्थानीय चुनाव हो नि आमा ! यतिखेर जित्ने मान्छे त कहीँ जाँदैनन् । यहीँ बस्छन् । तपाईं हाम्रै बीचमा बसेर काम गर्छन् । तिनले काम नगरेर धोका दिए भने बाटोघाटो जहाँ भेट्यो, त्यहीँ कठालो समात्न पाइन्छ ।’ मैले निकै बेर लगाएर बुझाएँ ।
‘अहिलेसम्मन् हाम्ले अन्त भोट हाल्या हम् र ! दिम्ला के एउडो भोट !’ यसो भन्दै तिनले बिदा गरिन् ।
चुरेको यो भित्तामा बस्ने अधिकांशको दैनिकी बनिहारी हो । खेतीको ज्यालादारी काम । तर यो पनि मौसमी मात्रै । बेमौसममा यी प्रायः दाउरा बेचेर निर्वाह गर्छन् । वैदेशिक रोजगारीको लहर नचलेको त कहाँ हो र ! तर घरमा बस्नेहरूले पुरानो दिनचर्या छोडेका छैनन् । त्यसपछि पुगिने माथ्लो घर सुनसान छ । गोठ खाली, खोर बुच्चै छ । नजिकै पुग्दा देखिन्छ एउटा अधबैंसे पुरुष ढोकै अघिल्तिर गुन्द्री ओछ्याएर मस्तले निदाइरहेको ।
‘ए नइने दाइ ,उठ त !’ च्याँठ्ठिएको धोद्रो आवाजले झस्किएर जर्फराउँदै उठ्यो त्यो मान्छे ! आफ्ना पिँढीमा यतिका हुल देखेर मानौं एकाएक तर्सिएजस्तो मुद्रामा !
‘हामी भोट माउन आ’का’
‘हउर, भोट त दिनी हो नि ! क्यार्न नदिँदाम् ?’ उसले बत्तिसी देखिने गरी हाँस्दै भन्यो ।


‘चुनाव चिन्न त थाहै छ केरे ! लौ हेर, यस्तो हुन्च भोट हाल्नी कागत । ईः यसरी ठ्याक्क ठ्याक्क सीधासीधा तेर्छो लाइनका सप्पै चिन्नलमा छाप लाउन पर्च । फेरि दायाँबायाँ लाउला नि ! ईः यसरी पट्या’र बाकसाँ खसाल्न पर्च !’
‘मैले जान्यो’चु हउर ! बोरु मेरो एउडो कुरो छ । जल्ले भोट हाल्नी दिनाँ एक हाप रौसी ख्वाउँच, त्यसैलाई भोट दिनी भन्यो चु मैले ता ! ही ही...’
‘केका एक हाप मत्रै ! दुई–तीन–चार हापै ख्वाइदिम्ला तिम्लाई ! भोट चाईं हाम्लाई नै हाल्नपरो ! हीहीही...’ यसो भन्ने मान्छेले मतिर यसरी देखाइरहेको थियो मानौं दारुपानी ख्वाएर भोट किन्न आएको गाहकी मै हुँ । त्यो बस्तीका हरेकजसो घरका मान्छेलाई व्यक्तिगत रूपमा चिनेको हुनाले यो हिँडाइको नेता उही थियो । उसले जताजता लैजान्छ हाम्रो समूह त्यतै लागेको थियो । उसले बोलेको कुरोमा सही नथाप्दिऊ, अप्ठ्यारो ! थाप्दिऊ, नैतिक संकट !
‘किन त्यो मान्छेलाई रक्सी ख्वाउँला भनेको ? यसरी रक्सी ख्वाउँला भनेर भोट देऊ भनेको मन परेन है !’ फर्कनेबेला सोधें ।
‘एक्लै छ बरा ! बूढी परारसाल मरी । छोरीहरू छन् । ती पनि सपै आआफ्ना घर । रक्सी भनेपछि भुतुक्कै हुन्छ । दाउरा चिर्दिने, घाँस काट्दिने जेपनि गर्दिन्छ रक्सी भेटाएपछि । हा हा...’

भोट हाल्ने दिन । सबेरैदेखि मतदानस्थलको खटाइ थियो । स्थानीय विद्यालयको गेटबाहिर बसेर चनाखा आँखाले आउनेजानेलाई हेर्नु । चिने नचिनेका सबैलाई स्वागत गर्दै लौ है ! भन्दै हौस्याउनु । समूहमा बसेर गफिनु र भोटको आकलन गर्नु । यस्तै बेला कसैले पछाडिबाट कोट्यायो । रहेछ उही नैनबहादुर !
‘भोट हालें हउर ! अब रौसी खान पैसो पाए हुन्थ्यो !’
उसको कुरो सुनेपछि मेरो छेउमा उभिएका सबैका विस्फारित नजर मतिर केन्द्रित भए । सार्वजनिक रूपले भोट खरिदकर्तामा दरिने भयले मलाई
कता निस्कौं, कता भागौं भयो । अक्कबक्क परेर उभिरहेको थिएँ ।
‘हैत् दाइ, मैले कहाँ भनें रक्सी ख्वाउँला भने र ?
‘अस्ति रौसी ख्वाम्ला, हाम्लाई भोड् देऊ
भन्या हैन ?’
वास्तबमा नैनबहादुरसँग म डराइरहेको थिएँ । त्यो सरल मानिसले सीधासीधै कुरो गरेको थियो, सबैका अगाडि हाकाहाकी । उसको आवाज झन् चर्को भएको थियो । ऊ भनिरहेको थियो, ‘अस्ती भोट माउनी बेलाँ रौसी ख्वाम्ला भन्नी अहिले....?’
मानिसहरूका आँखा मैतिर तेर्सिएर विस्फारित थिए । कस्तो संकट, हैत् ! बिघ्नै सरम लाग्यो । भोट किन्न रक्सीमासुको छेलोखोलो बगाउने भनेर चिनिएकाहरू छाती फुलाएर यताउता गरिरहेका थिए । म मूल्यपद्धतिको डोरो समातेर हिँड्ने मनुवा एकाएक तमासा बनेको थिएँ ।
‘ल, ल, मेरो नाम लिएर खानुस् । म तिर्दिऊँला । चुपो लाग्नुस्,’ नजिकै तानेर भनें ।
त्यसपछि ऊ हिँड्यो । त्यसैबेला कसैले मेरो कानैनेर फुसफुसाउँदै भन्यो, ‘माड्साब, फोस्रो आदर्श काखी च्यापेर कहाँनेर उभिनुभएको छ थाहा छ ? केको अपराधबोध गर्नुहुन्छ ? आदर्श भजाएर कसैले चुनाव जित्ने जुग हो र यो ? बेबकुफ मान्छे ! एक हाप रक्सी माग्ने एउटा गरिबसँग डराउनुभो ? तपाईंले गरेको सहयोगले कति थान बाहुबली किनिएको छ थाहा छ ? क्यान यु गेस ? तपाईंको पैसाले यस्ता कति जना नैनबहादुर किनियो होला ?’
के मेरो उम्मेदवारले पनि नोटसित भोट साट्यो... ? यस्तो हुन सक्छ ? अहँ सक्दैन ।
मेरो चेतना तीन सय साठी डिग्रीले फनक्क रिँगेर घुयेंत्रो फ्याँकिएजसरी हुइँकियो र कुनै पहाडको चट्टानमा बजारियो । प्रतिध्वनिमा मभित्रको कमजोर हृदयले सोध्यो दिमागसित, उसोभए मेरो पसिनाले रुझेका नोटले साँच्चिै कति थान बाहुबली, कति नैनबहादुर किन्न पुग्यो होला ? कति जना...? एकाएक मेरो बेबकुफ टाउकोभित्र गिदीका रेशाहरू चिलाउन थाले।

प्रकाशित : चैत्र ९, २०७५ १२:१९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्रतिबन्धित समयसित संवाद

सरिता तिवारी

काठमाडौँ — सन् १९४० मा छापिएको निबन्ध ‘इन्साइड ह्वेल’ मा जर्ज अर्वेल भन्छन्, ‘हामी करिब–करिब निश्चित रूपले तानाशाही युगमा प्रवेश गरिरहेका छौं । यस्तो युगमा विचारको स्वतन्त्रता सुरुमा घातक पाप र पछि एउटा अर्थहीन शब्दावली बन्न पुग्छ ।’ राजनीतिमाथि कलात्मक व्यंग्य र जोखिमपूर्ण भविष्यकथन गर्ने अर्वेलले आजभन्दा ८० वर्षअघि नै भन्दिए, ‘अब स्वतन्त्र व्यक्ति संसारबाट नष्ट गरिनेछन् ।’

यद्यपि पूर्ण रूपले स्वतन्त्र व्यक्तिको कल्पना मात्र पनि सायद आजको संसारका लागि दुर्लभ कुरा हो । स्वतन्त्रताको सापेक्ष अर्थ विचारहीनता निश्चय पनि होइन । यसको अर्थ विचारमा शासकीय सत्ता–निरपेक्षता होला । निर्भीक र कुनै पनि प्रभाववृत्तभन्दा बाहिरको सहज अभिव्यक्तिका परिवेशको कुरा होला ।

आजको समाज पु“जीवादको चरममा छ । अहिले विवेक मानौं बजारमा किन्न पाइने चीज हो । त्यसको क्रयमूल्य छ । निश्चित रकम वा दस्तुर तिरेपछि त्यो खरिद–बिक्री हुन्छ । यसै पनि विचारवान हुनु, सोच्नु र तथ्यलाई हत्केलामा राखेर नाङ्गा आँखाले परीक्षण गर्नु झन्झटिलो मात्रै होइन, एउटा जीवनको सारा फुर्सद चाहिने महँगो काम हो ।

कसलाई फुर्सद ? यो त ‘केही काम नपाएर’ वा अर्थोपार्जनको भ्याई–नभ्याईबाट टाढै बस्ने धैर्य हुनेहरूले गर्ने कुरा हो । असीम पँजीको कल्पनाले पुरिएर एक बारको जुनी धन्य गर्ने उद्योगले घेरिएपछि मानिसलाई आफ्नै विचारको परीक्षण गर्ने फुर्सद कहाँ मिल्छ ? पैसा र सुख–सुविधाका लागि जसो गर्न पनि तयार हुने समय हो यो । ‘जाबो’ तीन पाउन्डको रेडिमेड गिदीलाई दाउमा राख्नु कुन ठूलो कुरा हो र ? यस्तो बेला मेरो विचार बिक्रीमा छैन भन्नु मात्रै पनि एउटा ठूलो प्रतिरोध हो ।

सिंगो एक वर्ष विचारको घना संक्रमणमा बिताएपछि अचानक एक दिन मलाई आभास भयो, मैले यस्ता धेरै वर्ष संक्रमणमै बिताएकी रहिछु । फरक यत्ति हो, ती संक्रमणको पहिचान गर्ने सामथ्र्य मसित थिएन । अथवा भए पनि मभित्र त्यो सामथ्र्य छ भन्ने कुरो मलाई थाहै थिएन । यति थाहा पाउन्जेल मेरो निधार असंख्यपल्ट सत्यजस्ता भ्रम र भ्रमजस्ता सत्यले ठडिएका अ“ध्यारा भित्ताहरूमा ठोक्किएर रक्ताम्य बनेको रहेछ ।

बुझेर ल्याउँदा संक्रमण आजीवन चलिरहने प्रक्रिया रहेछ । एउटा गतिशील मानिस हरक्षण विचारको संक्रमणमा हुँदो रहेछ । यो आध्यात्मिक कम र समाज–राजनीतिक परिघटना ज्यादा हो । यो व्यक्ति ‘राजनीति सचेत’ हुनुको सुख र दुःख दुवै हो । समयरेखामा उभिएर अगाडि र पछाडि हेर्दा म आफूजस्तै धेरै मानिसको पंक्ति देख्छु । ती मानिस जसलाई अहिलेका दृश्यले औडाहा छुटाउ“छन् । तर भविष्यमाथि असंख्य ऊर्जा र आशा तिनैसित छ । तिनीहरू भयंकर असन्तोषी त छन्, तर आफ्नो स्वाधीन विवेक बेच्न तयार छैनन् ।

मुखामुख संवाद
जर्ज अर्वेलले भनेको वाक्य सही साबित नभएको भए हामी धेरै सन्तोषी मान्छे हुँदा हौं । सन्तोषी हुनुमा गतिरोध छ । त्यहाँ प्रश्न हुन्नन्, केवल मौन तृप्ति हुन्छन् । शालीन चुपहरू हुन्छन् । त्यसो हुँदा हामी बडो ‘भद्र’ देखिँदा हौं । धेरैका प्रिय हुँदा हौं । बोलेर ‘छुच्चो’ बनिने स्थिति नै नआउँदो हो । तर कोही छुच्चो नबनी दुनिया“ बदलिन्छ ? कसैले जोखिम नमोली मान्छेका अघिल्तिर बनिबनाउ सुख हाजिर हुन्छ ? आजसम्मको इतिहासमा कुनै मौनले सत्यका पत्रहरू खोलेको तथ्य छ ?

कुनै पनि गौरवमय इतिहास गतिहीन वर्तमानले अनुचित ब्याज खाने सा“वा होइन । इतिहास गतिशील वर्तमानको ‘ब्याक अप’ हो । यो अनुभवको कुञ्जी हो । दिशानिर्देशक हो । त्यसले देखाएका बाटा अख्तियार गरेर वर आइसकेपछि फेरि पछिल्तिर फर्कने काम इतिहासमाथिको धोका हो ।

इतिहास प्रतीक र ट्याग मात्रै हो र त्यसको ‘लेबल’ लगाएर हिँडेपछि जस्तासुकै अपराध पनि क्षम्य हुन्छन् भन्ने भ्रमले केही मानिस मदोन्मत्त साँढेजसरी हुंकार गर्दै छन् । समावेशी लोकतन्त्र र समाजवादको आवरणभित्र तिनले बुनिरहेको मायावी इन्द्रजाल एउटा चटके खेला मात्रै हो भन्ने कुरा शक्ति र उन्मादको प्रभावबाहिर बस्ने जोकसैले सजिलै बुझ्छ । तर ती मानिसलाई यसै गरी बेवकुफ बनाइरहन सकिन्छ भनेर लागिरहेकै छन् ।

इतिहासमाथि धोका दिने उद्यम गर्नेलाई इतिहासप्रति गर्व गर्ने र त्यसको ‘लिगेसी’ दाबी गरिरहने अधिकार रहन्छ कि रहन्न ? यो प्रश्नको सामना नगरी आजका छलफल बढ्न सम्भव छैन । चाहे कुनै राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्धको विषय होस्, चाहे महिला र उत्पीडितहरूमाथि प्रकट अनुदारताको मुद्दा होस्, यो व्यवस्थालाई सबैको साझा र अपनत्व सहितको बनाउने कुरामा देखिएको चरम निरुत्साही प्रवृत्ति विचारको भयावह ‘बुम¥याङ’ हो । यसले ती केही मानिसलाई मात्रै सिध्याउँदैन, लोकतन्त्रको समेत प्राण हरेर लिन्छ । जुन लोकतन्त्र (प्लस गणतन्त्र) का लागि यति ठूलो उत्सर्ग भएको छ, त्यसको मर्म नै मारिसकेपछि यहा“ कोही जिउ“दो रहला र ?

हरेक वर्तमान इतिहासको नयाँ परीक्षण हो । आजकै कुरा गरौं । मुक्त समाजको यात्रा थालेर यहाँसम्म आइपुग्दा हामीले सबैभन्दा धेरै उच्चारण गरेको शब्द हो, संवाद । पारदर्शी, बिना छक्कापञ्जाको, सहज र सहिष्णु संवाद । हामी यस्तो संवादका लागि तयार भए मात्रै हामीले हिँडेर आएको बाटोमाथि न्याय हुने हो । अन्यथा हाम्रो यात्रा पश्चगमन नै हुन्छ । जहाँ निर्भय विचार विनिमयको बाटो छेकिन्छ, जहाँ बाहुबल र सत्ताभक्ति आम संस्कृति बन्छ, जहा“ दिमागदेखि आचरणसम्म विवेकमाथि पैसा र शक्तिको छाया हावी हुन्छ, त्यहा“ संवाद जहिल्यै संकटमा पर्छ । पछिल्लो समय हाम्रा थाप्लामाथि रिंगिरहेको सबैभन्दा ठूलो संकट यही हो ।

समानान्तर
विचारको ‘ओभरडोज’ले निदाएर पूरापूर ‘हाइबर्नेट’ भई बितेका धेरै दिन र रातपछि मेरो विवेकले झकझक्याएर भन्यो, यो उकुच परेको समयको सामना गर्न आखिर विचारको हस्तक्षेप नै चाहिन्छ । निरन्तर संवादको प्रस्ताव प्रायः शासकले गर्दैनन् । पारदर्शी छलफलको चिन्ता शासनको वरिपरि रिंगेर अनुचित लाभांशमा तर मार्ने अनुचरवृत्तले पनि गर्दैन । कथम् यसो भइहालेमा कवि, लेखक, आलोचकहरूले फूल, पात र चराहरूका आख्यान लेख्ने फुर्सद पाउ“दा हुन् । त्यसैले पनि हरेक भ्रष्ट र अनुदार सत्ता लेखकहरूलाई बेफुर्सदी बनाउने एउटा एजेन्ट बन्न पुग्छ ।

मेरो अनुभव छ, विचार व्यक्ति आफैंभित्र पनि जति खाँदिन्छन्, त्यति विस्फोटक बन्छन् । विस्फोटन स्वभावैले अनियन्त्रित र भयंकर हुन्छ । यसको प्रभाव गहिरो हुन्छ र यसबाट सिर्जित दुःख पनि गहिरै हुन्छन् । त्यसै कारण विचारमाथिको बाहिरी निषेध र पर्खालजत्तिकै भयानक कुरा हो, हामी आफैंभित्रको मौनता । यो मौनता तोड्न सबैभन्दा पहिले हामी आफैंले आफूसित संवाद गर्नुपर्ने रहेछ । आत्मसंवाद बाहिरी दुनिया“सितको संवादको ‘रिहर्सल’ पनि रहेछ ।

प्रत्येक वस्तुको ‘प्राइस ट्याग’ लागेको यो जुगमा विचारमात्रै अछुतो रहने कुरै भएन । तर सही मानेमा विचारकोमूल्य सत्यको सामना र साक्षात्कार गर्ने आँट नै हो । त्यसको प्रतिफल व्यक्तिले भन्दा समाजको बृहत्तर हिस्साले पाउँछ । सत्यको सामना गर्ने जोखिम अरु कुनै व्यक्तिलाई भन्दालेखकलाई ज्यादा छ । हरेक अनुदार व्यवस्थामा लेखेकै निहुँमा, बोलेकै कारण लेखकले मृत्युसम्म बेहोर्नुपर्ने नियति हामीले देखे–सुनेकै छौं । तर लेखक हुँ भन्ने मान्छेलाई सत्यसित पीठ फर्काउने सुविधा छैन ।

लेख्नु र बोल्नु जब एउटा खास काम बन्छ, त्यसको पनि शुद्धता जाँच हुन्छ । लेख्नुलाई एउटा जरुरी कार्यभार ठहर गरेपछि झुठको कुनै पनि गुन्जाइस असम्भव छ । बोल्नुको जोखिम देख्दा नबोलीकन, छुच्चो नभइकन ‘सुखी र भद्र’ जीवन बाँच्ने सजिला तरिका पनि नदेखिने होइनन् । तर ती सुखी र भद्र लेखकहरूलाई पनि असंख्य दुःख र तनाव छन् । तिनलाई कसैले दागा धर्दैनन्, कसैले चुनौती दिन्नन् । तर पनि ती घनघोर दुःखमा छन् । तिनका दुःख के होलान् ?

सतहमा धेरै बहस छन् । सतहभित्र भूमिगत बहसका अनेक ‘रिहर्सल’ र आत्मसंवाद छन् । तिनको निकास भएन भने एउटा विस्फोटको अप्रिय आँधी आउनेछ । त्यसले आजका शासकीय अहंकारलाई मात्रै होइन, इतिहासका उपलब्धिलाई पनि सँगसँगै बढारेर लैजाने सम्भावना डरलाग्दो छ । उदार संवाद र अरुलाई सुन्ने धैर्यको सख्त अभावमा अतितका हरेक सत्ताजस्तै आजको सत्ता पनि आफ्नै कारणले धराशायी हुन्छ, हुन्छ ।

सामाजिक सञ्जालमाथि समेत नियन्त्रण गर्ने ‘थ्रेट’ भैसकेको, सहिष्णु संवादको चरम अभाव खट्किएको यो बेला तानाशाही र स्वतन्त्रताको छनोटको दायित्व सत्ताधारी वर्गसित मात्रै होइन, आम मानिससित पनि छ । हामी केको पक्षमा छौं ? अब हरेक जनसामान्यले आफ्नो पक्ष छनोट गर्नैपर्छ । हामीले आफ्नो स्वतन्त्र विवेकको उपयोग गर्नैपर्छ । सत्तापूजा र अपेक्षाहरूको र्‌याल, सिंगानमा घाँटीसम्म डुबेका अनुचरहरूको भीडबीच आत्मप्रशंसाले मुग्ध सत्तासित समानान्तर रेखामा निर्भय उभिएर हामीले सामना गर्नुपर्ने चुनौती धेरै छन् ।

ट्वीटर : @saritatiwati36

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७५ ०९:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT