सय वर्षमा सत्यमोहन : एक पलमा एक सदी

यही २०७६ साल वैशाख ३० गते ९९ वर्ष पूरा गरी सय वर्षको शुभजन्मोत्सव मनाउन उदाउने बिहानी सूर्य भगवान्ले सत्यमोहन जोशीको जीवन शौर्यलाई थप ऊर्जा प्रदान गरून् ।
डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

सय वर्ष अर्थात् एक शताब्दीको उमेर बोकेर बाँचिरहेका धेरै मान्छे हुन्छन् यो संसारमा । तर, स्वस्थ, सचेत र सारगर्भित जीवन थोरैले मात्र बाँच्न सफल भएका हुन्छन् । त्यसमा पनि प्रत्येक पलमा एक सदी बाँच्न सक्ने मान्छेको इहलीला भने श्री सत्यमोहन जोशीमा प्रत्यक्ष हुन्छ । उहाँलाई भेट्ने हरेक मान्छेले उहाँको प्रत्येक पलको महत्त्व यसैगरी बुझ्दछ ।

भर्खरै पनि नागरिक नायक बनेर आफ्ना भाव र प्रभावले नेपाली नागरिक समाजमा उहाँले थप ज्योति छर्नुभयो । त्यसको लगत्तै नेपाल ललितकला पत्रकारिता समाजले पनि विशेष सम्मानसहित पुरस्कृत गर्‍यो ।

उहाँले प्राप्त गर्नुभएका मान, सम्मान, पुरस्कार, तक्मा, पदवी, प्रशंसापत्र एवं अलङ्कारहरूका साथै उपहारहरू र उहाँकोमा सञ्चित हुन आएका पुस्तक, पुस्तिका, पत्र, पत्रिका, लेख र अभिलेखहरूको भौतिक संगालोबाट एउटा गहकिलो संग्रहालय म्युजियम बन्न सक्छ । एउटा राष्ट्रिय सम्पदा निर्माण हुन सक्छ ।


सत्यमोहन जोशी स्वयं एक जीवन्त सम्पदा हो र राज्यले पनि उहाँलाई २०७४ सालमा नै ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ को उपाधिबाट सुशोभित गरिसकेको छ । उहाँको नामको अगाडि र पछाडि ‘डाक्टर अफ लिटरेचर’ (महाविद्यावारिधि) लगायत थुप्रै अलङ्कारहरू जोडिएका छन् । तिनलाई थाप्न कार चढेर कार्यक्रमस्थल जान थालेको मात्र २ वर्ष भयो । नक्र कार्यत्रमस्थलमा खुट्टैले हिँडेर आउने–जाने कीर्तिमानी ज्येष्ठ नागरिकका रूपमा पनि स्थापित नाम हो सत्यमोहन जोशी ।

हुन त जब पुग्यो ६० तब हातमा लाठी भन्ने नेपाली उक्ति अझै प्रचलित छ तर सय वर्ष पुग्दा पनि उहाँले लठ्ठी समाएर हिँड्नुभएको छैन न त चस्मा लगाएरै भाषण गर्नुभएको छ । उहाँको शारीरिक तन्दुरुस्ती र जाँगरलाई पूर्णतया साथ दिने उहाँको स्मरण शक्ति पनि हो । सबै इन्द्रियहरू सक्रिय छन् ।

यही २०७६ साल वैशाख ३० गते ९९ वर्ष पूरा गरी सय वर्षको शुभजन्मोत्सव मनाउन उदाउने बिहानी सूर्य भगवान्ले उहाँको जीवन शौर्यलाई थप ऊर्जा प्रदान गरून् । स्वस्थ एवं समृद्ध सत्यमोहन जोशी हामीमाझ चिरायु रहून् भन्ने शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।


शब्द संयोजन शतांकले २०६९ साल भदौमा ८ सय ४८ पृष्ठको जोशी विशेषांक प्रकाशन गरेर नेपालका १ सय ४१ जना प्रसिद्ध लेखक, साहित्यकार, पत्रकार, कलाकार एवं नागरिक अगुवाहरूबाट उहाँको व्यक्तित्व र कृतित्वबारे प्रकाश पार्ने काम भएको थियो । त्यो झन्डै ५ वर्ष पहिलेको कुरा भयो । त्यही ५ वर्षभित्रको अवधिमा उहाँले पुर्‍याएको थप योगदानको चर्चा गर्‍यौं भने अर्को ८ सय ५० पृष्ठको ग्रन्थ बन्न सक्छ । पुस्तक विमोचन र अनावरणको मात्र कुरा गर्ने हो भने पनि थुप्रै सामग्री प्राप्त हुन्छ । उहाँले लोकार्पण गरेका पुस्तकबारे उहाँको विश्लेषण, विवेचना र समालोचनाहरू निकै उपयोगी हुने गरेको छ र हुन्छ पनि । पुस्तकको घुम्टो खोल्ने काममा मात्र सीमित हुने प्रमुख अतिथि सत्यमोहन होइन । एउटा घटना यहाँ उल्लेख गर्न चाहन्छु ।


हालै २०७५ को फागुन ११ गते ‘केशरबहादुर आचार्यका सम्झनाहरू’ नामक एक स्मृतिग्रन्थको लोकार्पण कार्यक्रम थियो । केशरबहादुर आचार्य सत्यमोहन जोशीको दौतरी मात्र नभई कलेजमा शिक्षा र सरकारी सेवाका प्रारम्भिक अवस्थादेखि नै सँगसँगै कार्यक्षेत्रमा उत्रेका साथी पनि थिए ।

त्यसैले होला पुस्तक विमोचन कार्यक्रम सत्यमोहनज्यूकै घरमा आयोजना गरिएको थियो । बिहान ११ बजे नै सुरु गर्ने निश्चय भएको कार्यक्रममा १०ः४५ बजे बखुंबाहाल ललित पुगें । सत्यमोहनका ९७ वर्षीया श्रीमती र ७० वर्षका छोराको मात्र त्यहाँ उपस्थिति थियो । दाइलाई बिहान आठै बजे बोलाएर लानुभएको छ । त्यो पनि बालाजुसम्म टाढा । आउन ढिलो हुन्छ होला भनेर भाउजूले भन्नुभो । सत्यमोहनज्यूको समय उहाँको हातमा छैन भन्ने प्रस्ट भयो ।


मेरा लागि अचम्मको कुरा । अक्सर कुनै कार्यक्रममा पनि ढिला नपुग्ने कीर्तिमानी व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । ‘घरकी मुर्गी दाल बराबर’ भनेझैं घरकै कार्यक्रम त हो नि भन्ने सोच्नुभयो होला वा के होला थाहा भएन । उहाँ १२ः४५ बजे फुर्तीसाथ हस्याङफस्याङ गर्दै लम्केर आइपुग्नुभयो । लगत्तै त्यहाँ सजाइएको डवलीमा पुगेर कार्यक्रमको तुरुन्त थालनी गर्न लगाउनुभयो । केशरबहादुरको स्मृतिमा लगभग ३० मिनेट धारावाही बोल्नुभो ।


उहाँको त्यो प्रवचनबाट थाहा पाइयो कि श्री ३ जुद्धशमशेरको पालामा नेपाल कस्तो थियो । कसरी जागिर पाइन्थ्यो । विकास प्रयास कसरी हुन्थ्यो आदि इत्यादि । भारतको कलकत्ताबाट एमकम पास गरेर आएका भीमबहादुर पाँडेलाई उहाँका पिताले श्री ३ समक्ष दाम राख्न लगेछन् ।

कुनै प्राप्तिको स्याबासी वा अनुमोदनको त्यो चलनअनुसार श्री ३ ले भीमबहादुर पाँडेलाई ‘प्रोफेसर भइस्’ भनी हुकुम भएछ । किताबी सुब्बाले नाम पनि दर्ता गरिएछ । त्रिचन्द्र कलेजमा प्रोफेसर भएर जाँदा त्यहाँ कमर्स विभाग नै स्थापना भएको रहेनछ । तालुकवाला जर्नेल मृगेन्द्रशमशेरले उहाँलाई नयाँ कार्यभार सुम्पनुपर्‍यो । त्यो कार्य थियो पूर्व १ नम्बरको औद्योगिक सर्वेक्षण गर्ने ।


भीमबहादुरले तिमालगाउँमा केन्द्रित भएर विस्तृत सर्वेक्षण प्रतिवेदन तयार गरेछन् । त्यस ठाउँको प्रसिद्ध उत्पादनहरू जस्तै ः सावरको छाला, एककाले पलाञ्चोके जुत्ता, रातो कोकिटा रङको स्थानीय कपास, कपडा बुन्ने सीप, कृषिबालीनालीका विवरण विशेषगरेर सुन्तला खेतीको सम्भाव्यता तथा समग्रमा भूउपयोगको विस्तृत वर्णनलाई समेटेर प्रतिवेदन तयार भएछ । त्यसबाट श्री ३ जुद्ध, चिफ साहेब पद्मशमशेर लगायत सबै उच्चपदस्थ राणाजीहरू निकै प्रसन्न भएर औद्योगिक सर्वेक्षणको नयाँ अड्डा खोल्ने निर्णय भएछ ।

त्यस अड्डालाई आवश्यक कर्मचारी भर्ना गर्न गोरखापत्रमा विज्ञापन प्रकाशित भएछ । सत्यमोहनलगायत केशरबहादुर आचार्य, थिरबहादुर रायमाझी, धनबहादुर अधिकारी, तथा नरकान्त अधिकारी विज्ञापन प्रक्रियाबाट जागिरे भएछन् हुकुम प्रमांगीबाट होइन । जोशीजीका अनुसार वर्तमान लोक सेवा आयोगको अवधारणाको प्रारम्भ विन्दु त्यही घटना थियो ।

उहाँका अनुसार ३०/३५ जनाको दरखास्तबाट ५ जना छानिनुभयो र विभिन्न क्षेत्रमा औद्योगिक सर्वेक्षण गर्ने अभिभारा बोकेर उहाँहरू नेपाल भ्रमणमा निस्कनु पनि भयो । सत्यमोहन जोशी औद्योगिक सर्वेक्षणका सामग्रीहरूका अतिरिक्त लोकगीत पनि बटुलेर ल्याउने काममा लाग्नुभएछ ।

उहाँका सहकर्मीहरूको त्यो समूहलाई ‘पञ्च पाण्डव’ समेत भन्ने गरिन्थ्यो । नेपालको पहिलो पञ्चवर्षीय योजना तर्जुमा गर्दा उहाँहरूका सर्वेक्षण प्रतिवेदनहरू विशेष उपयोगी ठहरिएको प्रसंग पनि जोशीबाट सुन्न पाइयो । तर सत्यमोहन जोशीलाई संस्कृतिविद् बनाउने श्रेय भने लोकगीत संकलन गर्ने उहाँको उत्कण्ठालाई जान्छ ।


सत्यमोहन जोशीको बारेमा उहाँका सहकर्मी थिरजंगबहादुर रायमाझीले शब्द–संयोजन शतांकमा लेख्नुहुन्छ, ‘उहाँ पहिलेदेखि नै लोकगीतमा चासो राख्नुहुन्थ्यो । दिउसो अफिसको काम सकिएपछि गाउँघरमा गई गीत बटुलेर ल्याउने गर्नुहुन्थ्यो ।’ गाउँघरका तिनै गीतगाथा र तीसँग जोडिएका संस्कृति र संस्कारलाई आधार बनाएर लेखेको उहाँको कृति ‘हाम्रो लोक संस्कृति’ विसं २०१३ को मदन पुरस्कार विजेता बन्यो ।

त्यसले स्थापित गरेको मान र मर्यादाले उहाँलाई २०१५ सालमा पुरातत्त्व र संस्कृति विभागको पहिलो डाइरेक्टरको फदमा नियुक्ति दिलायो । त्यसै त्रममा वीर पुस्तकालयको वैभवभित्र डुबुल्की मार्न पुग्नुभयो । त्यहाँ सुरक्षित प्राचीन मुद्राहरूको अध्ययन गरी पुरातात्त्विक, ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्रा’ नामक अनुसन्धानात्मक ग्रन्थ तयार भयो । उक्त ग्रन्थले फेरि दोस्रोपल्ट मदन पुरस्कार दिलायो २०१७ सालमा ।


नेपालभाषा एवं नेपाली भाषामा उत्तिकै कलम चलाउन सक्ने स्रष्टा सत्यमोहन जोशीको जाँगर नेपाली साहित्य, कला, संस्कृति र विशेषतः लोकसंस्कृतिमा दिनपरदिन उकालो लाग्दै गर्दा २०२६ सालमा उहाँ नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको सहसदस्यमा नियुक्त हुनुभयो ।

संस्कृति विभाग सम्हाल्ने क्रममा उहाँले नेपालको दुर्गम क्षेत्र कर्णाली अञ्चलको सिंजाखोला उपत्यकामा लोकसंस्कृतिको खोज–अनुसन्धानमा हात बढाउनुभयो । उहाँको अन्वेषण दलमा प्रा. चूडामणि बन्धु, विहारीकृष्ण श्रेष्ठ, स्थिरजंगबहादुर सिंह र प्रदीप रिमाल सामेल थिए । पाँच जनाको उक्त दलले पाँचवटा गहनतम मौलिक ग्रन्थहरू तयार गरे । ‘कर्णाली, लोकसंस्कृतिको मूल’ शीर्षकमा प्रकाशित ती पाँचवटै कृतिले संयुक्त रूपमा मदन पुरस्कार २०२८ मा प्राप्त गरे । यसप्रकार सत्यमोहनज्यू तीनवटा मदन पुरस्कार पाउने एक मात्र स्रष्टा हुनुहुन्छ ।


नेपालबाहिर सत्यमोहनले जहाँ पाइला टेक्नुभयो त्यहाँ नेपालको कला र संस्कृतिको पदछाप छोडेर आउनुभयो । मित्रता र सद्भावको सौगात नेपाललाई बुझाउनुभयो । उहाँको चीन भ्रमण र त्यहाँको बसाइले नेपाल र चीनबीचको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक एवं सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने बौद्धिक खुराकहरू निर्माण गर्न सफल भए ।


सातौं शताब्दीमा राजकुमारी भृकुटीले र तेह्रौं शताब्दीमा कलाकार अरनिकोले नेपाली धर्म, संस्कृति र कलाकौशलको परिचय चीनमा स्थापित गरेका थिए । तिनै भृकुटी र अरनिकोलाई वर्तमान नेपालीमाझ परिचित गराउने काममा सत्यमोहनको ठूलो योगदान छ । सगरमाथालाई विश्वसामु चिनाउने काममा नेपालतर्फका तेन्जिङ नोर्गे र न्युजिल्यान्डका एड्मन्ड हिलारी सफल भए । न्युजिल्यान्डलाई नेपाली चिनाउने काम भने सत्यमोहनले पूरा गर्नुभयो ।


सत्यमोहन जोशीसँग मेरा संयोगका यथार्थहरू चार दशकदेखि कायम छ । विसं २०३६ सालमा जुन बेला उहाँले १० वर्षको कार्यकालपछि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान छोड्नुभयो । त्यहीबेला मलाई प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको सदस्यता प्राप्त भयो । मेरो पनि दस वर्षको कार्यकाल त्यहाँ बित्यो । प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका विभिन्न कार्यक्रम, सभा, गोष्ठी र समारोहमा भेट हुने नै भयो । त्यसबाट प्रभावित हुनु नै थियो र हुन्छु पनि । तर उहाँको ‘कर्णाली लोकसंस्कृति’ कृतिको प्रभाव ठूलो रह्यो किनभने मेरो डाक्टरेट थेसिस कर्णाली अञ्चलका वन–वनस्पति, उद्भिद र तिनको नक्सांकनसँग सम्बन्धित थियो ।

मेरो पहिलो अध्ययन भ्रमण २०२२ सालमा र दोस्रो भ्रमण २०३२ सालमा सम्पन्न भएको थियो । त्यसपछि २०३४ सालमा थेसिस लेख्ने बेला कर्णाली लोकसंस्कृतिले नयाँ दृष्टिहरू थपिदिए । सम्झना बिर्सनाका कुराहरू कोट्याउँदा सत्यमोहनको भीमरथारोहणको भोजमा बकुँबहाल पुगेको थिएँ । ‘दाइया नं जंको को चाल का...’ अर्थात् ‘दाइको पनि बूढो पास्नी सम्पन्न भएछ’ भन्दा उत्तरमा भन्नुभयो, ‘न्ही वों चाः दँ बोंगु मचाखनिका’ अर्थात् ‘दिन बितेको चाल पाइयो तर वर्ष बितेको चाल पाइएन’ ।


हामी दुईको वार्ता सधैं नेपालभाषामा चल्छ । त्यत्तिकैमा उहाँले भन्नुभयो कि यो मेरो दोस्रो पास्नी हो । पहिलो पास्नी आमाको काखमा बसेर अन्नप्रासनका थियो । अहिले पनि आमाकै काखमा बसेर पास्नी गरियो । उहाँकी आमा त्यतिखेर हामीमाझमा प्रसन्न हुनुहुन्थ्यो ।

विसं २०७२ साल वैशाख १४ गते मैले पनि आमाकै काखमा बसेर आफ्नो बूढो पास्नी ‘भीमरथारोहण’ कार्य सम्पन्न गरें । वैशाख १२ को विनाशकारी भूकम्पले बिथोलेको सम्पूर्ण कार्यक्रमलाई बिर्सिएर आमाको काखले न्यानो दियो । सत्यमोहन दाइको त्यो आमाउद्गार भूकम्पका परकम्पनहरूसँगसँगै कानमा गुन्जँदै थियो ।


मदन पुरस्कार गुठी परिवारमा सत्यमोहन जोशी स्वभावतः सम्मानित व्यक्तित्व रहिआउनुभएको छ । उक्त गुठीले २०६३ सालको जगदम्बा श्री पुरस्कार मलाई दिने निधो गरेको थियो । सो पुरस्कार ग्रहण गर्न जाने सिलसिलामा २०६४ साल असोज २६ गते समारोहस्थलको मञ्चमा मलाई हात समातेर डोर्‍याई लगिदिने अर्थात् गुठीको भाषामा ओल्काउने व्यक्ति सत्यमोहन जोशी हुनुहुन्थ्यो । तीनपल्टसम्म मदन पुरस्कार थापेका हातको स्पर्श मेरा लागि पुरस्कारको अर्को महत्त्वपूर्ण थैली थियो ।


सत्यमोहन जोशी के कति संघ, संस्था, प्रतिष्ठान एवं विद्यालय र महाविद्यालयहरूसँग आबद्ध हुनुहुन्छ भन्ने कुराको छुट्टै अभिलेख बन्नुपर्छ । तर, म र मेरा परिवार आबद्ध शेष–हीरा प्रतिष्ठानको स्थापनाकाल २०५२ सालदेखि उहाँले हामीलाई पुर्‍याउनृुभएको सहयोग अविस्मरणीय छ । उक्त संस्थाले उहाँलाई निकैपल्ट विशेष सम्मान गरेको छ । हरेक कार्यक्रममा नयाँ दृष्टि, नयाँ जाँगर र नवीन विचारहरू उहाँबाट सुन्न पाइन्छ ।

तिनलाई आज समग्रमा विचार्दा मलाई विश्वास हुन्छ कि विस्मृतिको स्मृतिमा ब्युँताएर वर्तमानको विश्लेषणलाई भविष्यको काँधमा थमाइदिन सक्ने निपुण विद्वान हुनुहुन्छ सत्यमोहन जोशी । वर्तमानलाई बुझ्ने, त्यसलाई विश्लेषण गर्ने निपुणताको उदाहरण हालको हाम्रो राष्ट्रिय गानको चयन पनि हो । यो राष्ट्रिय गान ‘सयौं थुंगा फूलका हामी’ छनोट समितिको संयोजक पनि सत्यमोहन हुनुहुन्थ्यो ।


यही वैशाख ३० गते उहाँको सयौं शुभजन्मोत्सव उहाँ जन्मेकै आँगनमा सम्पन्न हुने छ होला । त्यस पवित्र स्थललाई नमन गर्दै वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीको चिरायु कामना गर्दछु । यस अवसरमा ललितपुर महानगरपालिकाले एक वर्षभरि जोशी शताब्दी जन्मोत्सव मनाउने तय गरेको छ । त्यस अवसरमा बकुँबहालको जोशी जन्मस्थलको यथोचित मर्मत सुधार तथा मुहार परिवर्तन ‘फेस लिफ्ट’ हुनेछ भन्ने मनोकामना व्यक्त गर्न चाहन्छु ।

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ १२:१४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

अपमान स्विकार्नुपर्थ्यो ?

शिवहरि ज्ञवाली

जुन उपन्यासले मानिसहरूलाई रङको आधारमा अमानवीयकरण र वस्तुका रूपमा प्रस्तुत गरेकामा गर्व गर्छ, त्यसलाई पनि कलाको महान् कार्य भनिनेछ । अहँ ! यो हुनै सक्दैन ।’ –चिनुवा अचिबे, नाइजेरियाली उपन्यासकार ।

गत वैशाख ७ को कोसेलीमा प्रकाशित गुरुङ सुशान्तको ‘कठघरामा कला’ आलेखको आशय थियो ‘बादी समुदायले एक सर्जकलाई अदालतमा उभ्याउनु गलत हो ।’ केही वर्षअघि अन्नपूर्ण पोस्टमा लेख लेखेर आफैंले आफैंलाई ‘प्रगतिशील लेखक’ घोषणा गरेका सुशान्तले आफ्नो यो तर्कलाई प्रमाणित गर्न आहुति र राजन मुकारुङको तर्कलाई उभ्याएका छन् । आहुतिको तर्क छ ‘...कला...आफैंले भौतिक रूपमा प्रहार गर्दैन ।’


बादी समुदायमा आधारित रहेर लेखिएको भनिएका उपन्यास ‘नथिया’ र ‘ऐलानी’ एवं चलचित्र ‘पण्डितबाजेको लौरी’ विरुद्ध बादी समुदायका युवाहरू अदालतको ढोका ढक्ढकाउन पुगे । यसमा सर्वोच्चको १५ फागुनको निर्देशनात्मक आदेशपछि लेखक, प्रकाशक र निर्माताहरूको एक समूहले कला र लेखकीय स्वतन्त्रता कुण्ठित पार्ने काम भएको जिकिर मात्र गरेन वादी अभियन्ताहरूलाई एनजीओको पैसामा चलखेल गरेको आरोपसमेत लगाए । यसअघि चैत ८ गतेको नेपाल साप्ताहिकमा भाष्कर गौतमले साहित्य, सिनेमा र स्वतन्त्रता शीर्षकको आलेखमा भनेका छन्, ‘कानुनी आडमा बादीमाथि शोषण भएको हो । ...आज फेरि कानुनको सहारामा मुक्ति खोज्दा अभिव्यक्ति नियन्त्रित मात्र हुने हो, निर्बन्ध हुने होइन ।’ उनको ठहर छ, ‘बादी अभियन्ताको अपेक्षा नथिया र ऐलानी बादीका राजनीतिक र सामाजिक मुक्तिलाई सघाउनुपर्थ्यो भन्ने हो ।’


विसं २०६४ सालमा मात्र राज्यले पहिचान गरेको बादी समुदायले वर्णवादी नेपाली राज्यसंरचना र ज्ञान उत्पादनको एकाधिकारमाथि प्रश्न गर्नु गलत थियो ? आमाको नाममा ‘पातर’ जोडिएका रञ्जिताहरू आफ्नो समुदायको आत्मसम्मानमाथि गरिएको प्रहार सहेरै बराजुहरूको भजन गाउनुपर्ने थियो ? बराजुको शोषणसँग पौठेजोरी खेल्दै विद्यावारिधि गर्ने आँट बोकेका गोपाल बादीहरू कानुनी आडमा बादीमाथि शोषण भएको हो । र, कानुनको सहारामा मुक्ति खोज्दा अभिव्यक्ति नियन्त्रित हुन्छ भन्ने ‘अर्ग्यानिक बौद्धिकहरू’ को तर्कलाई स्वीकार गर्नुपर्ने थियो ?


राणाकालमा राणाहरूले, पञ्चायतमा महेन्द्रले, संकटकालमा ज्ञानेन्द्रले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि बन्देज लगाए । तर, लोकतन्त्रमा सबैभन्दा उपयुक्त सार्वजनिक बहस र कानुनी बहसको बाटो खोजेका बादी युवाहरूको प्रतिरोधलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतासँग जोडियो । यो आम बुद्धिजीवीहरूमा देखिएको बौद्धिक शून्यता मात्र होइन वर्ण/जात, पितृ र वर्गको सत्ताले स्थापना गरेका संकथनहरूलाई कुनै सन्देह, अविश्वास र प्रश्नबिना स्विकार्नु पनि हो । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता सत्ता र शासकहरूको कुकृत्यको विरोधका लागि होइन, सीमान्तीकृत समुदायलाई अपमानित र अमानवीयकरण गर्नका लागि मात्र हो भन्ने वर्णवादी बुझाइविरुद्ध बादी युवाहरूले जे गरे त्यो ‘साहित्यरूपी माल’ उत्पादनसँग गठजोठ भएका साझेदारहरूका निम्ति पाच्य हुने कुरै थिएन ।

अमानवीयकरणको निरन्तरता
अधिकांश हिन्दु धर्मशास्त्र अवर्णहरू (दलितहरू) को दासता र दासत्वपूर्ण शोषण–उत्पीडनको उत्पादन र पुनः उत्पादनका हतियार हुन् । यस्ता शास्त्रहरूले ज्ञानका सबै क्षेत्रबाट अवर्णहरूलाई वञ्चित गर्दै बौद्धिक र सांस्कृतिक अधिकार र ज्ञानमा एकल प्रभुत्व कायम राखेका छन् । यस्तो प्रभुत्व हिंसा र दमनबाट मात्रै सम्भव नहुने भएकाले उनीहरूको छविलाई अमानवीयकरण गर्नु आवश्यक हुन्छ । त्यससँगै पुराना विश्वास र मूल्यमान्यतामाथि सन्देह, प्रश्न र विमर्श गर्ने स्वतन्त्र चिन्तनको अन्त्य गर्नुपर्ने हुन्छ । यस्तो चिन्तनको अन्त्य पहिले हिन्दु धर्मशास्त्र मार्फत गरिएको थियो भने अहिले साहित्यिक लेखन मार्फत ।


समाजशास्क्री मान्हेमले कुनै व्यत्ति र समूहको ज्ञानलाई उसको सामाजिक अवस्थितिले कसरी निर्धारण गर्छ भन्ने कुरामा जोड दिएका छन् । उनको ज्ञानको समाजशास्त्रसम्बन्धी यो अध्ययन राजनीतिशास्त्र र वैचारिक अनुसन्धानको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ । समकालीन ज्ञानको समाजशास्क्र गहिरोसँग शत्ति संरचनासँग जोडिएको छ । मिसेल फुकोको योगदान प्रमुख गरी शक्ति (पावर) को व्याख्यामा घुमेको छ । उनले सामान्य जीवनमा शक्तिले कसरी काम गर्छ, त्यसले ज्ञान (नलेज) र संकथन (डिस्कोर्स) लाई कसरी प्रभाव पारिरहेको हुन्छ, त्यसले सत्य कसरी निर्माण गर्छ र सामाजिक नियन्त्रण कसरी स्थापित हुन्छ भन्ने व्याख्या गरेका छन् ।


फुकोले गरेको शक्ति सम्बन्धको व्याख्या नेपाली साहित्यमा देख्न सकिन्छ । राजनीतिले ‘शक्ति’, प्रशासनले ‘प्रणाली’, कर्पोरेट हाउसले ‘धन’, प्रज्ञा प्रतिष्ठानहरूले ‘ज्ञान’ र ग्ल्यामरले ‘सेलिब्रेटी’ माथि वर्चस्व निर्माण गरेका छन् । लेखक सेलिब्रेटी बन्छ र उसलाई समग्र संरचनाले नै सहयोग पुर्‍याउँछ । यी पाँच तत्त्वमाथि प्रभाव जमाउने, आफूलाई ‘हामी’ र सर्वसाधारणलाई ‘तिनीहरू’ ठान्ने मनोसंचरना भएकाको घेरा नै शक्ति–सम्भ्रान्तको घेरा हो ।


बादी समुदायको अदालती प्रक्रियाको सन्दर्भमा पनि उपन्यास र चलचित्रका सेलिब्रेटीहरूलाई यहाँको सम्पूर्ण राज्य संरचनाले मात्र सहयोग गरेन, सिंगो बौद्धिक समुदाय पनि बादी समुदायको पहलको विरुद्ध उभियो । यसको सीधा कारण नेपालको सन्दर्भमा अहिलेसम्म शक्ति, स्रोत र सत्ता शासक जाति र समूहमा रहँदै आएको छ । सोही समुदायको साहित्यमा पनि लामो समयदेखि सोही किसिमको शक्ति–सम्बन्धको प्रभाव रहनु हो । साहित्य लेखनमा निश्चित जात–जाति वा समूहको मात्रै वर्चस्व रहँदा त्यस्तो साहित्य पनि सोही जाति, वर्ग वा समुदायको स्वार्थपूर्तिमा प्रयोग हुन सक्ने खतरा रहन्छ । यस्तो साहित्यले कुनै व्यक्ति र समुदायलाई कमजोर र बहिष्कृतका रूपमा लिन्छ । र, तिमी र तिम्रो समुदाय अझै पनि मूलधारमा आएको छैन भन्ने सन्देश दिन्छ ।


यसलाई सैद्धान्तीकरण गर्दै समता फउन्डेसनले प्रकाशित गरेको ‘दलित सौन्दर्यबोध’ पुस्तकमा राजेन्द्र महर्जनले भनेका छन्, ‘कुनै पनि समाज र राज्य कुन वर्ण, वर्ग, क्षेत्र, लिङ्ग र समुदायको प्रभुत्वभित्र रहेका छन् भन्ने तथ्य सौन्दर्यशास्त्रभित्र झल्किन्छ । दलित विषयका साहित्यमा पनि दलितलाई नै होच्याउने, उनीहरूका श्रम, सीप, कलालाई अपमानित गर्ने तथा उनीहरूका सङ्घर्ष र जिजीविषालाई भुत्ते बनाउने तथा सवर्ण सौन्दर्यशास्त्रको वर्चस्व रहेको तथ्य जगजाहेर नै छ ।’


दलित समुदायको आत्मसम्मानमा ठेस पुग्ने गरी साहित्य र पर्दामा उनीहरूलाई प्रस्तुत गर्ने क्रमको पछिल्लो संस्करण हुन् माथि उल्लेख गरिएका कृति । यो परम्परा नेपाली खस साहित्यमा नौलो होइन । दलित चित्रणको सन्दर्भमा यिनका साथै शरद पौडेलको ‘लिखे’, खगेन्द्र संग्रौलाको ‘जूनकीरीको संगीत’ र केपी ढकालको ‘जुठेको नयाँघर’ मा दलित समुदायलाई जसरी चित्रण गरिएको छ, त्यसले उनीहरूलाई जातव्यवस्थाविरुद्ध लड्न र बोल्न प्रेरित गर्दैन । यद्यपि, ‘जूनकीरीको संगीत’ मा दलित समुदायलाई ‘कुहेको सिनो झिकेर खाने’ समुदायको रूपमा चित्रण गरेका संग्रौलाले यसमा आफ्नो वैचारिक पक्ष कमजोर भएको र बढी भावनामा बहकिएको सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गरेर आफूलाई सच्याउने प्रयास गरेका छन् । जुन सकारात्मक हो ।


भ्रमपूर्ण प्रचार
‘विचारधारा’ लाई विश्लेषण गर्दै मार्क्स–एंगेल्सले ‘शासक वर्गले वैचारिक अवधारणालाई आफ्नो जीविकोपार्जनका लागि वैचारिक भ्रम सिर्जना गर्छन्’ भनेका छन् । ‘कठघरामा कला’ आलेखको लिंक ट्विट गर्दै बुकहिल पब्लिकेसनका सञ्चालक अर्थात् ‘नथिया’ का प्रकाशक भुपेन्द्र खड्काले लेखे ‘कहिलेकाहीं काला अनुहारहरू सेता हुन खोज्छन् । जब सेता मुखौटा उतारिन्छन्, ती अनुहार फेरि कालै हुन्छन् ।’
एक प्रकाशकको यो अभिव्यक्ति नेपालमा ज्ञान उत्पादनका क्षेक्रमा त्रियाशीलहरूको दलित मुद्दाप्रतिको संवेदनशीलता बुझ्न काफी छ । त्यसमाथि बादी समुदाय अदालत गएको विषयमा जसरी भ्रमपूर्ण प्रचार गरिएको छ, त्यसले ज्ञान उत्पादनमा जातव्यवस्थाको प्रभावलाई स्पष्ट देखाउँछ ।


वैशाख ८ को कान्तिपुरमा वामपन्थी चिन्तक आहुति लेख्छन्, ‘नेपालमा वर्ग निर्माणको मुख्य एवं निर्णायक तत्त्व जात व्यवस्था नै हो ।’ अब प्रश्न उठ्छ, भौतिक रूपमा प्रहार नगर्ने ‘वर्गविरोधि साहित्य’ विरुद्ध आवाज उठाउने विधि र प्रक्रिया के हो ? मौन बस्ने ? सहने वा शान्तिपूर्ण वैचारिक तथा अदालती बहसको बाटो समात्ने ? ‘द पावर एलिट, १९५६’ मा सी. डब्लू मिल्स भन्छन्, ‘पावर एलिट एक अनौपचारिक, अघोषित तर निकटस्थ शक्ति सम्बन्धको गाँठो हो । उनीहरू एकअर्कालाई राम्ररी बुझ्छन् । एकअर्कासँग व्यवहार गर्न सजिलो मान्छन् । सर्वसाधारणका लागि कानुन भनिने बाध्यकारी प्रावधान निष्क्रिय राख्न एकअर्काको सहजताका लागि आँखा चिम्लिन वा सम्झौता गर्न अभ्यस्त हुन्छन् । अप्ठ्यारामा एकअर्कालाई जोगाउन प्रतिबद्ध हुन्छन् ।


हो ‘नथिया’ फिक्सन हो, कल्पना हो । तर, लेखकले यति लामो यात्रा गरे यहाँ पुगें, यसरी महान् दुःख गरेर फल्ना फल्नालाई भेटेर लेखें भन्ने । यथार्थ र अन्तिम सत्य हो जसरी वार्ता र प्रस्तुति दिने अनि कल्पना हो भनेर पन्छिने ? ‘यो काल्पनिक लेखनी हो, मिल्न गएमा संयोग मात्र हुनेछ’ भनेको भए, कुरा अलिकति छुट्टै पनि हुन सक्थ्यो । लेखक र निर्देशकभन्दा पनि बढी तिनको ब्रान्ड एम्बास्डर भएर वकालतमा लागेका प्रगतिशीलहरूको चिन्तन देखेर अचम्म लाग्छ । बादी अभियन्ताको अपेक्षा न त ‘नथिया’ र ‘ऐलानी’ ले बादीका राजनीतिक र सामाजिक मुक्तिलाई सघाउनुपर्थ्यो भन्ने हो न त कलालाई कठघरामा उभ्याउनु नै । उनीहरूको मुख्य उद्देश्य साहित्य र कलाको नाममा निश्चित समुदायको आत्मसम्मानमा प्रत्यक्ष रूपमा नकारात्मक प्रभाव पर्ने कार्य नगर्न–नगराउन अदालतको मद्दत लिनु थियो । किताब जलाउनुको विकल्प खोज्ने बादी युवाहरूलाई जति ‘अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको’ बोध सायदै अरूलाई हुन सक्छ ।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको फन्डा
राजनीतिक रूपमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र प्राप्त भए पनि साहित्यिक क्षेत्र जातव्यवस्थाबारे आलोचनात्मक हुन सकेको छैन । सवर्ण साहित्यकारहरूको दलित समुदायप्रतिको हेराइमा खासै भिन्नता आउन सकेको छैन । अहिले बादी युवाहरूको अदालती कदमविरुद्ध ‘अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको फन्डा’ केवल कर्पोरेट ज्ञान उत्पादन कार्यमा सक्रिय व्यापारीहरूलाई परेको अप्ठ्यारोबाट जोगाउन गरिएको फन्डा माक्र हो ।


बादी समुदायको आत्रोश र प्रतिवादलाई सेन्सरसिप भनेर बुझ्ने लेखक सरस्वती प्रतीक्षा, नयनराज पाण्डे, महेशविक्रम शाहको बहस पोखरामा चार महिनाअघि चलेको सुन्न पाइयो । बादी समुदायलाई फेवा तालको पानीसित तुलना गर्दै मदन पुरस्कार प्राप्त लेखकले भनेका छन्, ‘फेवा तालबारे लेख्न पानीलाई सोध्नु पर्दैन नि, त्यस्तै हो ।’ अरू वक्ता–लेखकले मात्र होइन, दर्शकदीर्घाबाट कसैले असहमति जनाएको देखिएन । सीमान्तीकृत समुदायको आवाजलाई निरंकुश शासकको दमनसित तुलना गरेर सेन्सरसिप–सेल्फ सेन्सरसिप भन्नु ‘बौद्धिक निरक्षरता’ बाहेक के हुन्छ ?


७९.१५ प्रतिशत खस–आर्य बाहुल्य अदालत संरचनाले बादी युवाहरूले आत्मसम्मानको खोजीका खातिर उठाएको आवाजलाई न्याय दिने कल्पनासम्म गर्न सकिँदैनथ्यो । सर्वोच्चको निर्देशनात्मक आदेशमा पनि अदालती संरचनामा विद्यमान वर्चस्वको प्रतिविम्बन हो । यसले कुनै पनि हालतमा बादी समुदायलाई न्याय दिँदैन । यसबाट नेपाली राज्य, त्यसको संरचनामा रहेको एकल जातीय प्रभुत्व बिस्तारै कर्पोरेट साहित्य र मिडियातर्फ फैलिँदै जाने र सीमान्तीकृत समुदायलाई अझ अमानवीयकरण गर्ने खतरा बढेको छ । २०७३ कात्तिक २३ गतेको कान्तिपुरको पेज १८ मा बादी समुदायकी एक ३४ वर्षकी युवती सडकमा टोकरीमा सामान बेच्न राखेको फोटो, नाम, ठेगाना र उनका छोराछोरीको नाम र उनीहरूले पढ्ने विद्यालय र कक्षासमेत उल्लेख गरिएको थियो । र, उनको आधा उमेर यौनकर्मीको रूपमा देह व्यापारमै बितेको उल्लेख गरिनु यसको एउटा उदाहरण हो ।


पक्कै पनि गैरदलितहरूको दलित लेखनमा उपस्थिति बढ्नु सुखद अवस्था हो । यद्यपि, अल्पसंख्यक, सीमान्तीकृत समुदायका विपक्षमा बोल्नेहरू नै प्रगतिशील हुनुपर्ने उत्तरआधुनिक समयमा छौं हामी । यो हाम्रो शताब्दीको ठूलो ‘आदित्याइँ’ हो । बादीको विपक्षको यो कस्तो वाद ? वर्णवादी सत्ता–साहित्यको प्रतिवाद गर्नु प्रगतिवाद कि कर्पोरेट साहु–साहित्यको ‘उस्उस्’ गर्नु प्रगतिवाद ?
Twitter@Bankaila

प्रकाशित : वैशाख २१, २०७६ १०:१२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT