जुम्ला कारागार, मो त गइकिन आइगें

साँधेको हिउँ कचौरामा टक्क ल्याएर मेरो अघि राखिदिए । बाहिर स्याँठ चलिराखेको छ, ज्यान ज्याकेटमा पनि सिउसिउ गर्दैछ । तैपनि कालोखैरो चटपटे हिउँले लोभ्याइरहेको छ । जे त पर्ला, एक चम्चा ग्वाम्म हालें । आहा ! स्वाद त आइसक्रिमभन्दा सानदार, भोगटेभन्दा मजेदार
शिवानीसिंह थारू

हिमाली जीवन हेरेर रोमाञ्चित हुनु छ भने मान्छे मनाङ जाओस्, नाम्चे जाओस् । पहाड उक्लिएको छु भनेर गर्व गर्न अन्नपूर्ण सर्किटको फेरि लगाओस् । सहरियाले यति सुविधा पाएपछि हिमाली जीवन हेर्न नै भनेर किन जाओस् जुम्ला, हुम्ला र डोल्पा !

ढुंगे पहाड हिँडेर कहाली छुटाउन किन जाओस् कालिकोट, जाजरकोट र बझाङ । दुखिया देशका सुसाइ कविता र उपन्यासमा पो ‘ब्लुज’ बन्न सुहाउँछ । ती देशका ‘मान्ठा जब डराउँछन्’ तब पो पढ्दा टेस पुग्छ ।


तर, म सहरियाले जुम्लै जान्छु भनेर सकार्‍यो । खुरुक्कन । उता कर्णाली प्रदेशका प्रहरी प्रमुख महेशविक्रम शाहले रेजा लगाए । ठ्याक्कन । योजना पक्का भयो ।

Citizen


सन्दर्भ हो ‘कारागारलाई किताब’ अझियानको । र, म जोडिएँ कथाकार महेशविक्रम शाहको सत्रियताले । यो अभियानको उद्देश्य कर्णाली प्रदेशको दसवटा जिल्लाका कारागारमा पुस्तकालय स्थापना गर्ने हो । त्यसो भए के यसभन्दा अघि कारागारमा पुस्तकालय नै थिएनन् ? थिए तर गलित र थलित अवस्थामा । पुस्तकालयको नाममा एउटा र्‍याकमा केही थान किताबहरू लडेका हुन्थे । ती पनि स्थानीयले बाँडेका किताबहरू ।


जुम्ला कारागारमा जब महेशविक्रम शाह प्रदेशका प्रहरी प्रमुखको रूपमा पुगे, तिनले कैदीहरूसित सोधेछन् त्यहाँका गार्‍हासार्‍हा । यही क्रममा एक जना कैदीले आफूले र्‍याकमा भएको किताब दस–दसचोटि पढिभ्याएको भनेछन् । डीआईजी सा’ब छक्क !

र्‍याकरूपी पुस्तकालयमा अरू किताब पनि थपियोस् भनेर भन्दा उनलाई घत परेछ । सुरक्षाकर्मी कम साहित्यकार बढी भएर सोच्दा उनलाई ‘हो त नि !’ भन्ने भएछ । व्यवस्थित पुस्तकालय जुम्ला कारागारमा मात्र किन ? कर्णाली प्रदेशका अन्य जिल्ला पनि हुनुपर्छ भनेर खट्केछ । ‘कारागारलाई किताब’ अभियान यसैबाट शुरु भयो। हाललाई ठूलाठूला परिणामतिर नसोची कैदीबन्दीहरूमा किताबी संसारको कौतूहलले सके कन्याउने, नत्र एक दिन भए पनि कारागारलाई साहित्यमय बनाउने । बास् !


यही उद्देश्यका साथ चैत २३ गते हामी लेखकहरू कारागार जाने भयौं । हामी अर्थात् कुमार नगरकोटी, सुबिन भट्टराई, अमर न्यौपाने, अर्चना थापा, युग पाठक, उमा सुवेदी, कुमारी लामा, शेखर खरेल, नयनराज पाण्डे, सनत रेग्मी, नवराज पराजुली । अनि म । दुई–दुई जनाको समूह नत्र एकै जना भए पनि जाने भयौं सुर्खेत, सल्यान, दैलेख, जुम्ला, जाजरकोट, डोल्पा, रुकुम र कालिकोट । त्यहाँ थपिएर चिरिच्याँट बनाइएका पुस्तकालय हेर्न पाउने भयौं । किताब, अध्ययन, साहित्यमाथि कैदीबन्दीहरूसित अन्तरक्रिया गर्ने भयौं ।
मलाई जब यो कार्यक्रमका लागि फोन आयो । आफू एक छिनका लागि कैदी भएर सोच्दा मनमा आयो– चार किल्लाभित्र जमेको समयलाई सलल बगाउन पढ्नुभन्दा उत्तम निकास के होला र ? बाहिरी संसारमै पर्याप्त पुस्तकालयको अभाव छ । यस्तोमा पुस्तकालय राख्नु त्यो पनि कारागारमा, सुन्दै बडो पुण्यको काम लाग्यो । मलाईचाहिँ दुर्गम नै पठाउनुस् । यही अनुरोध गरेकी थिएँ महेश दाइलाई । जतिसक्दो टाढा । र मेरो भागमा पर्‍यो जुम्ला । जतिसक्दो टाढा एक्लै यात्रा गर्नु भनेको दिशाभ्रममा पर्नु । हराउनु । अनि फेरि आफैंलाई पाउनु हो । यस्तो कसरत नगरी बस्नु भनेको एउटै दिनचर्यामा थपक्किनु हो । थपक्किनु अर्थात् छेउ लाग्नु । छेउ लाग्नु भनेको लेउ लाग्नु हो ।
...

२१ चैतको साढे एक बजे फिलफिले लुगा लगाएर जहाज चढें । भतभत पोल्ने नेपालगन्जको भुइँ छोडेको पन्ध्र मिनेटमात्र भएको थियो, मास्तिरको सिउसिउ बनाउने हिम युग आइपुग्यो । जहाजको झ्यालबाट मैले जे देखें, त्यो हेरिरहन सकिनँ । हतपत मोबाइल झिकें, क्यामेरा खोलें र खिच्न थालें । कतिसम्म भावविभोर भएँ भनें आफैंमा अटाउन सकिनँ । साथी भए कुहिनाले घुच्याएर सकार्न लाउनुहुन्थ्यो, ‘है, क्या गजब !’ त्यसैले छेउकालाई भने, ‘हिमाल क्या नजिक है ।’


‘कहाँ हुनु यो हिमाल,’ ऊ भन्छ, ‘डाँडा हुन् । हिउँले ढाकेका । अझसम्म नि पग्लेका छैनन् ।’ सहरिया गँवार हिस्स । पछि थाहा भयो जुम्लीहरूका अनुसार यस वर्ष पैंतीस वर्षसम्मकै सबैभन्दा धेरै हिमपात भएको रे । होला पनि ! मैले सम्झिएँ । काठमाडौंसम्म हिउँ परेर चन्द्रागिरि र शिवपुरी डाँडा त ट्विटरमा एकदिने सेलिब्रेटी भएका थिए । अनि किन नहोस् त जुम्लाका सुरेली डाँडा चिप्लेटी खेल्नेजस्ता स्विजरल्यान्डीय भूदृश्य ।


अबचाहिँ मेरो छेउको जुम्लेलीलाई थाहा भयो । उसको छेउमा जुम्लामा खुट्टै नटेकेको देशी जाँदै छ । अनि त सुरु भयो हवाई मार्गको कमेन्ट्री । यो कालिकोट, यो माबुङको लेक, ऊऽऽ त्यो ठाकुरज्यू र विष्टज्यू उक्लिने फेद । उः जुम्लाको एयरपोर्ट !


आइसक्यो ! मेरो ढाड सोझियो । ब्यागेज ट्याग स्टिचिएको बोर्डिङ पास च्यापेर झ्यालमा जोतिएँ । र, तल्तिर हेर्न लागें । चिलका आँखा पारेर मैले तिला कर्णालीको छेउछाउ फैलिएको खलंगाभरि नजर फैलाएँ ।


एक्कासि जहाज हल्लिन थाल्यो । हावाले पल्टाउलाझैं गरी कावा खान थाल्यो । यो के भएको ? पहाडमा नठोक्किएको ट्विनअटर हावाले फिरफिराउन थाल्यो । कतै धावनमार्गमा नाकको बलले बजारिएर बगंलादेशी विमान हुने त हैन । मेरो त आन्द्रा हुँडलिन थाल्यो, यात्रुहरू वाक्क–हुक्क ! गर्न थाले । तल र माथि निफन्दा कानबाट दिमाग उछिट्टिएलाझैं भयो । हे चन्दननाथ ! खलंगामा टेक्न नपाई बान्ता गराउँदै स्वर्ग लाने भयौ ।


यो थियो जुम्ली हावाको आतिथ्य । जुम्लाले यसैगरी स्वागत गर्छ यदि बाह्र बजेपछि तपाईं जहाजमा खलंगा पुग्नुभयो भने । हामी तलकाले थाहा पाइआएको पश्चिमी हावा हैन । यहाँ दक्षिणी हावाले जहाज बस्न नदिने उत्पात गर्छ । यताहुँदो फेरि हावा चल्ने हैन, बग्ने पनि हैन, हुइँहुइँती वेगिन्छ । जुम्लामा प्याराग्लाइडिङ गर्ने हो भने त दपेटिएर हुम्लै पुगिने रहेछ । त्यसैले धावनमार्गमा हामीले ‘अवतरण’ गरेनौं, थ्याच्च लाएर थचारियौं ।


जुम्ला ओर्लिने चुमचुम हावाले झुत्ती खेलाएर झार्‍यो । ककपिटबाट दुई पाइलट फुत्तफुत्त झरे पनि मेरो कान बजिरह्यो । दिमाग हल्लिएकोले होला जीउ पनि हल्लिरहेझैं लाग्यो । ओर्लनेबित्तिकै भेट भए जिल्ला प्रहरी प्रमुख सीताराम रिजाल । भेट्नेबित्तिकै सोधे, ‘जहाजले कत्तिको हल्लायो ?’


धन्न कसैले सोध्यो भन्दै जोर दिएर भनें, ‘निकै नि !’


‘यो केही पनि होइन,’ भन्छन् बा उनी त । पछि थाहा भयो । यो ‘हल्लाउने’ प्रकरण जुम्ला उडानको नियमित आकस्मिकता रहेछ । कतिसम्म भने जहाजबाट ओर्लिनेबित्तिकैको सोधनी बनिसकेछ, ‘हल्लायो ?’


१२ बजेपछि हुइँकिने जुम्ली हावामा आर्द्रता छैन । शुष्क हावाले मान्छेको छालाको रङ पहिला ताछ्छ । त्यो कलेजी रातो हुँदै फुस्रो–कालोमा परिणत हुन्छ । अझ दिउँसोतिर आँखा चिम्लेर हावाको वेग सुन्नुपर्छ । हुइँहुइँको ध्वनिले उराठ चल्छ । बीच बजार पनि एकलासे लाग्दै आउँछ । साथीबिना यात्रा गर्नुको फाइदा । एक्लो यात्रामा ठाउँ सुनिन थाल्छ ।


यहाँको फुस्रो हावाले मान्छेका अनुहार धुस्रो बनाए पनि, यही हावाले चामलमा रातोपन भर्छ । स्याउमा गुलियोपन ल्याउँछ । टिम्मुरमा परपराउने स्वाद भर्छ । सिमीको दालमा लेसाइलोपन थप्छ । जिम्मुमा खाऊँखाऊँ लाग्ने बास्ना हराहराउँछ । यहाँको हावाले प्रकृतिमा सञ्जीवनी भर्छ । जुम्ली मौसमले काकरेजी भएका रिजाल सरलाई हेरेर भन्न सकिन्थ्यो, उनी आएको एक वर्ष भएको छैन ।

नभए पनि उनले जुम्लाको जाडोचाहिँ खाइसकेका थिए । अर्थात् जुम्लाको कहर काटिसकेका थिए । म भने सहरी जिल्लाबाट आएको ‘जिल्लराम’ न परे । वरिपरि खलंगालाई घेरेको पहाडलाई हेर्दा, आफू पुड्किएको भान भयो । चिउँडो उचालेर हेर्नुपर्ने पहाड कति अजंगका होलान् । कल्पना गर्नुस् ।


सल्लाका रूखले ढाकेका पहाडका टुप्पामा हिउँ हेरेर म पुलकित भएँ । ‘आहा ! कति सुन्दर ।’


रिजाल सरचाहिँ उतापट्टि हेर्दै नहेरी भने, ‘हिउँ हेर्दा राम्रो । बेहोर्न बडा गार्‍हो ।’ जाडोका कहर बाँचिसकेका रिजाल सर हिउँको हिउँपन भन्न सक्ने भएका थिए । हिउँ पर्दा जति मोहक देखिन्छ, छुँदा जति भुवादार लाग्छ । पग्लिदा उत्तिकै दिक्क लगाउँछ ।

बिस्तारै पग्लिने भएकाले छानाबाट पानी तप्पतप्प चुहिरहन्छ । दिनभरि, रातभरि, हप्तौं दिनसम्म तप्पतप्प सुन्दै बस्दा कति उच्चाहट लाग्छ । तलको माटो पनि भिजिरहने भएकाले भुइँ सुक्न पाउँदैन । सुक्खा जमिन टेक्न नपाएर सिकसिको लागिरहन्छ । हिउँको बेहोरा सुनेर मलाई प्रसिद्ध चित्रकार पिकासोको याद आयो ।


दुई प्रेमिकालाई झगडामा भिडाएर आफू चित्रमा मग्न हुने पाब्लो पिकासो कुख्यात प्रेमी थिए । उनकी एक जना पूर्वप्रेमिकाको कथन– ‘विश्व प्रसिद्ध पिकासो टाढाबाट हेर्दा भव्य लाग्छन् । उनीसितै बाँच्न भने गार्‍हो ।’ सुन्दर चीज नपाउन्जेल सुनको मृग, पाएपछि रामायण !


महिनौं दिनसम्म हिउँ थुप्रिने भएकाले यहाँको घरको छानो एकपत्र माटोले छाइएको हुन्छ । घर चुहिनबाट बच्न छानोलाई माटोको गद्दा । उपाय नि बड्डा !


तिला कर्णाली सुसाएको सुन्दै हामी पुग्यौं होटल । विमानस्थलबाट ओरालो टुङ्गिने कुइनेटामा पर्छ ‘पौवा’ । गुल्मेली भण्डारी दाइले खोलेका । चिसो ठाउँमा न्यानो सत्कार दिन कसैले यिनैबाट सिकोस् । स्यानो होटलको विशेषता नै यही । ढोकाको पाले, तौलिया चप्पल दिने कारिन्दा र मालिकसम्म सबै चिनारु भइहाल्ने ।

अन्तिम दिन जहाज नआएर होटल फर्किंदा सबै कत्ति खुसी भएका । पहिलो दिन होटल छिर्नेबित्तिकै भोक लागेको थियो । नेपालगन्जमा तिर्खा मात्र लागिरहेको थियो । जुम्लाको चिसोले भोक जगायो । वा होटलको रिसेप्सन जिम्मुको खारले रगमगाएर आँत भोकायो । जे ले भए पनि भन्नचाहिँ लजाइन, ‘भोक लाग्यो ।’


भण्डारी दाइले होटलको मेनुको सट्टा आफैंले खर्रर्र लाएर खानाको परिकार भट्याए । त्यसमा उनले मोमो र चाउमिन भन्न छुटाएनन् । भन्छन् प्रायः अमेरिकीहरू विश्वमा जहाँ पुगे पनि अमेरिका खोजी हिँड्छन् । हुँदाहुँदा प्लेटमा पनि अमेरिका नै खोजिरहेका हुन्छन् । हामी काठमाडौंमा बस्नेहरू पनि जहाँ गए पनि मोमो खोजी हिंड्छौं भन्ठाने कि भण्डारी दाइले ? उही पुरानो स्वादले म फेरि काठमाडौं किन फर्कूं ? मलाई यहीको परिकारमा भिज्नु थियो । जुम्ली स्वाद थाहा पाउनु थियो ।


त्यसैले सिमीको दाल, मार्सी भात र भाङको अचार खाने भएँ । मार्सी श्रमजीवी जुम्लीको तागतिलो भर हो । तर, जब ओली र प्रचण्डको त्यो गोप्य ‘ज्युनार’ सेसन सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भयो, मार्सी, मार्सी रहेन । मेडिकल माफियाको कथामा मार्सीको पनि मुख्य रोल देखिएकाले रातारात ‘सेलिब्रेटी’ भयो । अहिले यहाँ मार्सीको भाउ सयबाट डेढ दुई सयसम्म पुगेछ ।


यहींको परिकार मात्र खाने मेरो रहर बुझेर भण्डारी दाइ चुकचुकाए । भने, अल्लि अघि आएको भए साँधेको हिउँ खुवाउने थिएँ । साँधेको हिउँ ! सुन्दै सर्दी लाग्लाजस्तो भयो । तर साँधेको हिउँ कस्तो होला ? जति कल्पना गर्न खोजे पनि स्वैरकाल्पनिकजस्तो सुनिने खान्कीको स्वादसम्म पुग्न सकिएन । मेरो उत्कट चाहना गमेर भण्डारी दाइले उपाय लगाए । अर्को दिन उनले रिसेप्सनको भाइलाई माथि पाखासम्म पठाए ।


चैतमा खानलाई सफा हिउँ खोस्रिन पाखामा मात्र पाइन्थ्यो । दिनभरि लगाएर त्यो भाइले ल्याइपुर्‍याए । भान्से भाइले हिउँमा पादेनुन, खुर्सानी, चिनी र अमिलो मोले । अनि साँझ सात बजेतिर कचौरामा टक्क ल्याएर मेरो अघि राखिदिए । बाहिर स्याँठ चलिराखेको छ, ज्यान ज्याकेटमा पनि सिउसिउ गर्दै छ । तैपनि कालोखैरो चटपटे हिउँले लोभ्याइरहेको छ । जे त पर्ला, एक चम्चा ग्वाम्म हाले । आहा ! स्वाद त आइसक्रिमभन्दा सानदार, भोगटेभन्दा मजेदार । (लेख्दै गर्दा फेरि घुटुक्क थुक निले !)


मान्छे प्रकृतिको प्रतिकूलतासित जुध्दा कि हार्छ कि जित्छ । तर जब मान्छेले प्रतिकूलतालाई नै माया गर्न थाल्छ, तब हिउँको चटपटे बनाउँछ । जुम्ली काइदा ! प्रतिकूलताले मान्छेलाई सिर्जनशील बनाएको पक्कै हो । अनि जुन कुरा दिमागले जित्न सकिन्न, मायाले हराउन सकिन्छ ।
....

२३ चैत शनिबार ‘कारागारलाई किताब’ अभियानको दिन । म, प्रजिअ दुर्गा बन्जाडे, जिल्ला प्रहरी प्रमुख रिजाल सर कार्यक्रमस्थल जुम्ला कारागारतिर लाग्यौं । त्यहाँ स्थानीय जनप्रतिनिधि, नागरिक समाजका अगुवा, पत्रकारहरूलाई पनि निम्त्याइएको थियो । जुम्ला कारागार नयाँ भवनमा सरेको रहेछ ।

‘५८ सालमा खलंगामा माओवादीले सीडीओ कार्यालय, जिल्ला प्रहरी कार्यालय र कारागारमा एकैचोटि हम्ला गरेको थियो । त्यतिबेला सबै ध्वस्त भएको रहेछ । त्यही आक्रमणमा परी सीडीओ, दुई डीएसपी र नेपाल प्रहरीका ४७ जवान मारिएका थिए । राधा पौडेलको आत्मसंस्मरण ‘खलंगामा हमला’ त्यही घटनाबारे लेखिएको छ ।


जुम्ला कारागारको नयाँ भवन बजारभन्दा तलतिरको अग्लो फाँटमा थियो । कारागारको ठीक तलबाट तिला कर्णाली बगेको थियो । खलंगा बजारको कुनै कोणबाट पनि नछेलिने कारागार टाढाबाट किल्लाजस्तो देखिन्थ्यो । खलंगा टेकेदेखि मेरो आँखा घरीघरी त्यही गएर ठोकिन्थ्यो । कार्यक्रम कस्तो हुने होला ? उत्साह र आशंका एकै पटक लाग्थ्यो । यसभन्दा अघि म जेल कहिले गएकी थिइनँ । त्यसैले उत्साह लागेको थियो । नयाँ कारागार फराकिलो थियो ।

मुख्य चोक पुग्न करिडोर पार गर्नुपर्ने रहेछ । यो करिडोर सायद दशगजा हुनुपर्छ, दुइटा भूयथार्थ छुट्याउने सीमा । कसका लागि को ‘आउटसाइडर’ हो, तपाईं दशगजाको कतापट्टि उभिनुभएको छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । हामी मुख्य चोकमा पुग्यौं । कैदी बस्ने दुईवटा लङजस्तो भवन लाम्चिएको थियो ।

बीचको आँगन फराकिलो गल्लीजस्तो थियो । त्यही आँगनको एकछेउ अतिथि र अर्को छेउमा कैदीबन्दीहरूलाई बसाइएको थियो । बीचमा टेबल राखेर मञ्च बनाइएको थियो । उद्घोषण गर्न प्रहरी निरीक्षक नवीन ओली ठिक्क परेकी थिइन् ।


‘यो ठाउँ मैले आफैंले छानेर आ’की हुँ,’ एक दिनअघि नवीनले भनेकी थिइन् । जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा अघिल्लो साँझ भेट भएकी थिइन् उनी । महिला हिंसाको घटना अत्यधिक रहेको जिल्लाको अनुभूति उनको रोचक थियो ।

यहाँ घटनास्थलमा पुग्दा उनलाई हेरेर पनि स्थानीय ‘खोइ पुलिस ?’ भन्दा रहेछन् । इन्सपेक्टर उनी नै हुन् भन्दा अचम्म मान्दा रहेछन् । लोग्ने–स्वास्नीका झगडामा प्रायः महिलाकै दोष देखाउने समाजमा महिला इन्सपेक्टर हुनुले फरक पर्दोरहेछ । यो कुरा नवीनले स्पष्ट नभने पनि मैलेचाहिँ स्पष्टै महसुस गरें ।

त्यति माक्र कहाँ हो र कार्यत्रमकी अर्की अतिथि प्रजिअ दुर्गा बन्जाडेलाई जुम्लामा ‘सीडीओ सा’ब’ को रूपमा देख्दा स्थानीयहरू तीनछक परेका छन् । संघीय व्यवस्थामा कर्मचारी समायोजनको प्रक्रिया चलिरहेको खबर पत्रिकामा आइरहेको छ । तर प्रायःले कर्णाली प्रदेश नरोजेको समाचार हामीले पढ्नुपरेको छ । यस्तोमा नवीन ओली र दुर्गा बन्जाडेजस्ता कर्मशीललाई भेट्दा आफूले राज्यलाई तिरेको करमा गर्व लाग्दो रहेछ ।


जुम्लामा अर्को नौलो के भएको छ भने यहाँ अहिले सीडीओ, मेयर, उपमेयर, इन्सपेक्टर सबै महिला छन् । यो ‘रिप्लिज बिलिभ इट अर नट’ संयोगले पक्कै प्रतीकात्मक अर्थ राख्छ । महिला अधिकारीको निर्णय वा उसको हस्ताक्षरलाई प्राधिकार मान्नुपरेपछि समाजले छोरीमा भविष्य खोज्न थाल्छ । छोरीमा भविष्य देख्ने समाजमा महिला हिसा हुँदैन । गाँठी कुरा ।


मञ्चको माइकमा नवीनले पुस्ताकालय उद्घाटनका लागि बोलाइन् । प्रजिअ दुर्गा र म पुस्तकालयतिर लाग्यौं । आँगनको अन्तिम कोठामा राखिएको रहेछ । न स्यानो न ठूलो, ठिक्कको रहेछ पुस्तकालय । र्‍याकमा पुस्तकहरू टम्म मिलेका थिए । मेरा आँखा आफ्नै उपन्यास पहिल्याउनतर्फ लाग्यो ।

‘उपन्यास’ लेखिएको र्‍याकमा नभेटिएपछि म त ‘राजनीति’ र ‘यात्रा’ तिर पो खोज्न थालें । एउटाले पछाडिबाट प्याच्चै भनिहाल्यो, ‘खोइ ‘काठमाडौंमा एक दिन’ ? लौ आजको अतिथि लेखककै किताब रहेनछ !’ यस्तोमा मलाई चार्ली च्याप्लिनको याद आइहाल्छ । म ङिच्च हाँसे । उनको स्केचहरू हेर्नुभएको छ भने थाहा पाइहाल्नुहुन्छ । मैले के भन्न खोजेको । भित्र खिस्रिक्क परे पनि बाहिर विनम्रतापूर्वक ‘बाउलर’ टोप निकालेर हल्का शिर निहुराउने । मेरो हाँसो मैलाई व्यङ्ग्य गरिरहेकै थियो भीडबाट कसैले भन्यो । ‘कैदीहरूसितै छ । पढ्न लग्या छन् । त्यसबारे सोध्छन् रे !’ म फेरि ङिच्च !


मन्तव्यबाट कार्यक्रम शुरु भयो। सीताराम रिजाल, प्रजिअ दुर्गा र नागरिक समाजका तोरण कठायतले मन्तव्य दिइरहँदा मेरो ध्यान कैदीहरूमा थियो । मन्तव्यले उनीहरूमा के कुरा खेलिरहेको होला भनेर मलाई खुल्दुली लाग्यो । उनीहरूको अनुहार पढ्न म एकेकलाई केलाउन थाले ।


त्यसपछि पालो आयो कैदीहरूको । अर्थात् ८२ पुरुष र ४ महिला कैदीका तर्फबाट मन्तव्य दिने पालो । वक्ता थिए सुर्खेतबाट सरुवा भएर आएका कैदी । भीडबाट तिनी सरक्क छुट्टिन्थे । गठिलो ज्यानमा कालो कमिज, कालो पाइन्ट, जेलले सपक्क मिलाएको केश । कद पाँच फुट एघार इन्च । उज्यालो आकर्षक अनुहार । हेर्दै अनमोल केसी मार्काका ‘हिरो’ जस्ता । ‘यिनी मोडल हुन्,’ रिजाल सरले खुसुक्क लाएर भने । मेरा आँखा झनै फारिए । र ध्यान तिनका हाउभाउतर्फ खिचिए ।


तिनले आफ्नो डायरी पल्टाए, हातमा लिए र माइकमा बोल्न थाले । तिनको मन्तव्य अंग्रेजीमा थियो । अंग्रेजीको उच्चारण र शब्द छनोटले थाहा हुन्थ्यो तिनको पठनपाठन बोर्डिङ स्कुलमा भएको हो । नेपालीमा भन्दा अंग्रेजीमा मनबोली खुल्दो हो । उनको मन्तव्यको सार जेलको नीरस जिन्दगी, परिवारबिनाको न्यास्रोपन र पुस्तकालयप्रतिको कृतज्ञता थियो । तिनका बारे जान्न मलाई अझ खसखस लाग्यो । मेरो छेउमा बसेकी दुर्गा बन्जाडेले भनिन् ।

तिनी मोडलिङ दुनियाँका मोडल मात्र हैनन्, जेलभरिमै ‘मोडल’ कैदी हुन् । तिनको असल आचरणले सजाय पनि केही माफ हुन्छ रे । उनको अभियोग के हो ? मैले सोध्न नहुने सोधे । दुर्गा बन्जाडेले ‘कर्तव्य ज्यान’ भनिन् । ग्याङ फाइटमा मान्छे मारेर आफैं थानामा आत्मसमर्पण गरेका रे । त्यसपछि मैले कार्यक्रममा सहभागी कुनै कैदीको अभियोगबारे सोधिनँ ।
....

कार्यक्रमको दोस्रो चरणमा कैदी र मेरो अन्तरसंवाद थियो । म कैदीहरुका प्रश्नले अचम्भित भएँ । एकजना कैदीले उपन्यास जसरी अन्त्य गरिएको छ त्यसबारे सोधे । अर्को कैदी अझ बौद्धिक निस्किए । उनले सोधे– उपन्यासको नायक घुर्ना सशस्त्र समूहमा लागेको छ । हिंसालाई तार्किक बनाउन ऊसित पर्याप्त कारण छन् । त्यसो भए लेखकको नाताले के तपाईं पनि हिंसामा विश्वास गर्नुहुन्छ ? उहिल्यै कुनै साहित्यिक बहसमा सोधिनुपर्ने प्रश्न मलाई यहाँ पो सोधिंदै थियो ।


अर्को एकजना कैदीले मार्मिक गुनासो गर्दै थिए । ‘जसरी विधवाको अनुहार एक बिहान हेर्नु हुँदैन भनेर भन्छन्,’ उनले भने, ‘त्यसरी नै कैदीलाई बिहानबिहान भेट्न गए भने दिन बिग्रिन्छ भन्छन् । र, हामीलाई बिहान कोही भेट्न आउँदैन । यस्ता अमानवीय व्यवहारलाई कसरी हटाउन सकिन्छ ?’


मलाई चस्स बिझायो । एकै पटक सबै कैदीको माया लागेर आयो । चारवटा कुर्सीमा अलग्ग बसेका महिला कैदीको झनै माया लागेर आयो । तिनका लत्रिएका शिर गएर उठाइदिन मन लाग्यो । यसको छुमन्तर उत्तर मसित थिएन । म आफूले जे गर्ने गरेको छु, त्यही भनिदिए । अन्याय चाहे मायाको रूपमा होस्, चाहे हेलाको रूपमा । आफूप्रति पूर्वाग्रह चाहे अन्जानमा होस्, चाहे जानाजान । त्यसविरुद्ध लड्ने । भद्रजनसित विनम्रतापूर्वक लड्ने । आक्रामकसित चोरीऔंला उठाएर लड्ने । बाँकीको चेतना फैलाउने काम तपाईं हामीले गर्ने त छँदैछ ।


यसरी ‘कारागारलाई किताब’ अभियान डेढ घण्टामा सकिनुपर्ने, तीन घण्टा लम्बियो । जेलबाट फर्कंदा मलाई लाग्यो म कुनै साहित्यिक भेलाबाट फर्किराखेको छु । सन्तुष्टि मिल्यो । चिन्ता एउटै हो । ‘कारागारलाई किताब’ अभियान नेपाल प्रहरीमा एउटा साहित्यकार फ्रहरी अधिकारी सक्रिय हुन्जेलसम्म मात्र हो ? वा सुधारगृह कार्यत्रमको अभिन्न पाटोको रूपमा स्थापित हुने हो ?

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ १०:०१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पारियात्र र महामेरु

बंगालका राधानाथ सिकदरले 'माउन्ट फिफ्टिन’ भनेर जर्ज एभरेस्टभन्दा अघि नै तोकेका विश्वको सर्वोच्च पहाडलाई कृष्ण द्वैपायन व्यासले महाभारत लेख्दा नै पहिल्याइसकेका थिए 
सौरभ

स्थानविशेष हो पारियात्र । कहाँ पर्छ ? माथिको चर्चा हो यो । सुरु गरौं यसरी– गण्डकीमाथिका दुई प्रचलित पुस्तकहरू हातमा आइपुगे । तर तिनमा गण्डकी नदीको नाम–परिचयमाथि समेत ध्यान गएको लागेन । यसैले पहिला गण्डकीको नामसूची दिइन्छ ।

कोण्डोसटेस : यस्तो नाम दिएका हुन् गण्डकीलाई ग्रीक मूलका एरियनले, इस्वीको दोस्रो शताब्दीमा । जति बेला उनी उत्तर भारतमा मेसेडोनियनहरूका राजदूत थिए । यो अनौठो सुनिए पनि गण्डकीकै रूपान्तरण हो ।

चक्रनदी : गण्डकीलाई यो नाम दिने भागवत्को पाँचौं स्कन्ध हो । भागवत् २५ सय वर्षअघि लेखिएको मानिन्छ ।


गण्डकी : यो नाम महाभारतका धेरै ठाउँमा आउँछ । आदिपर्व, सभापर्व, वनपर्व आदि । गण्डकीको उल्लेख गर्ने महाभारत लेखिएको समय इसापूर्व ६०० लाई मानिएको छ । तर गण्ड ऋषिबाट गण्डकी बनेको जानकारी दिने सुरुमा हिमवत् खण्ड हो । त्यसलाई अरूले पछ्याएका छन् ।


गण्डसह्वाया : यो नाम गण्डकीकै निम्ति हो भन्ने भारतीय विज्ञहरूको ठहर छ । महाभारतको वनपर्वमा यो नाम आउँछ । उक्त विचार पीबी काणेको हो । शिवराम आप्टेले पनि सोही जनाएका छन् ।


चिगचौडी : अघि यहाँ मगर भाषाको प्रभाव हुँदा कालीगण्डकीलाई चिगचौडी भन्दथे । (पृ. ४४ कालीको छाल– कालीभक्त पन्त)
गल्लिका : यो नाम पद्म पुराणमा आउँछ । भारतीयहरूले गल्लिकालाई गण्डकी नै मानेका छन् । पद्म पुराण २४ सय वर्षअघि लेखिएको मानिन्छ ।


तमसा : कालो भन्नाले तमस अर्थात् कालीगण्डकीकै नाम तमसा हो भन्ने बुझिन्छ । जसको किनारमा चित्रवन अर्थात् चितवन र वाल्मीकि आश्रम छ पनि । यद्यपि अहिले एउटा सानो नदीलाई मात्र तमसा भन्ने चलन छ ।


सदानीरा : यो नाम सतपथ ब्राह्मणमा सर्वप्रथम उल्लेखित छ गण्डकीका निम्ति । संस्कृत अर्थ हो, सधैं पानीले भरिभराउ हुने । तर लाटो अर्थमा सदासर्वदा नीलो देखिन्छ । किनभने यसमा पोखरीमा जस्तो काई र लेउ बन्नै पाउँदैन । यसैले मगर भाषाको हरियोबोधक गन शब्दमा खोलाबोधक डी मिलेर गण्डकी बनेको हो भन्ने निर्क्योल (गुरुङ, २०६१) सही लाग्दैन ।


शालग्रामी : यस शब्दको स्रोत बराह पुराणमा आधारित छ । त्यो भनाइ हो, जसमा विष्णुले शालिग्रामलाई ग्रामप्रस्तरको रूपमा तिमीमा सधैं रहन्छु भनी वरदान दिए ।


गण्डिका : अपर गण्डिका र अपूर्व गण्डिका ब्रह्माण्ड पुराणले पनि नाम लिएको छ । माल्यवान पर्वतको पूर्वी शिखरबाट पूर्व गण्डिकाको प्रादुर्भाव भएको छ भनेर अर्को पुराणले भनेको छ । त्यहाँ अपर गण्डिकाको उल्लेख पनि छ । रूखकटहर र काली आँपको उल्लेख पनि भएको छ । काली आँपलाई नेपालको रैथाने भन्ने चलन छ । यद्यपि रूखकटहर भने मलेसियाको रैथाने मानिन्छ ।


वेणु : गंगामाथि अन्य पवित्र नदीका साथ त्रिपुरारीका रथमा गण्डकी वेणु नामले रहे । यसरी गण्डकीले वेणु नाम पाएको छ मत्स्य पुराणबाट ।


चक्षु : हिमालयको एक नदीको नाम हो ब्रह्माण्ड पुराणले भन्यो । आँखाजस्तो देखिने शालिग्राम चक्रबाट यस्तो नाम बनेको बुझिन्छ । नील पर्वतको दक्षिणतिर बग्दै पश्चिम लाग्ने नदीलाई चक्षु नाम दिएको छ । अर्को पुराणले । जोमसोमको पूर्वपट्टिको भागलाई नीलपर्वत नै भनिन्छ । पारट र खस देश भएर बग्छ भनेपछि चक्षु कुन नदी हो भन्ने अरू टड्कारो छ । चक्षु नदी सुरुमा रामायणमा आउँछ ।


बस्वोकसारा : महाभारतका सप्तसिन्धु अर्थात् गंगा, यमुना, प्लक्षगा, रथस्था, सरयु, गोमती र गण्डक वा बस्वोकसारा भनी यसरी गण्डकीले नयाँ नाम पाएको छ । यो नाम भारतीयहरूले दिएका हुन् ।


लमजुङको याङ्जाकोट नजिकैको बाक्स्वारासँग यो मिल्न गएको छ । स्वाराको अर्थ पाखो जमिन खारेर बनाइएको कान्ला हो । तर बाक्स्वारामा परेको स्वारा अब त्यस्तो देखिएन ।


सप्तधारा : कोसी र गण्डकीको नाम पहिले सप्तधारा थियो (पेज १२, नेपाल र नेपाली– गोविन्दप्रसाद भट्टराई)

नगमालिका : १६–१७ सय वर्षअघि पनि गण्डकी नगमालिका भनिन्थ्यो । यसो भनेका छन् योगी नरहरिनाथले ‘हाम्रो मौलिकता’ भन्ने पुस्तिकाको पेज १९ मा ।


ठ्याक्कै चौथो शताब्दीमा कालिदासले लेखेका छन् :


हिमालयो नामः नगाधिराज ।
सम्भवतः यही देखेर योगीले त्यसो भनेका हुन् । नगको अर्थ पहाड हो ।


तर गण्डशैल शोभा अर्थात् गण्डकी किनारका पहाड लेखेका छन्, केशरबहादुर केसीले उनको पुस्तक ‘द जुडिसियल कस्टम्स अफ नेपाल’ को भूमिकाको पृष्ठ ७ मा ।


हिरण्यवती : ‘साकर्ड बुक अफ द इस्ट’ सम्पादन गर्दा पेज ८५ र पेज ४५३ मा म्याक्समुलरले उल्लेख गरेका हिरण्यवती गण्डकीका निम्ति हो भन्ने ठनाइ भारतीयहरूको छ ।


एक लेखकको लेखाइ छ— गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका घाट र टारहरूमा बोटे, दरै र कुमालहरूको बसोबास पाइन्छ । घाटमा डुंगा चलाएर जीविका निर्वाह गर्नेलाई पानीबोटे र नदीको बालुवा चालेर सुन निकाल्नेलाई सुनाबोटे भनिन्छ (पेज ३०, गुरुङ २०६१) यसैले हिरण्यवतीबारेको मन्तव्य सही नै देखिन्छ ।


यमुना : घाटु नृत्य नाटिकामा सप्तगण्डकीलाई सात यमुना भनेको छ । –पेज १८४, गुरुङ २०६१) यसबाट गण्डकीको एक अर्को नाम थाहा हुन्छ ।


‘वारि जमुना पारि जमुना’ भन्ने एक गुरुङकै लोकगीतले जगमान गुरुङको लेखोटलाई समर्थन गरेको छ । त्यति मात्रै होइन, तनहुँको याम्पाफाँट नामले यो फाँटको प्राचीन स्थिति, नृवंशशास्त्रीय खोजको एउटा बलियो केन्द्र हुन सक्ने सम्भावनालाई पनि देखाएको छ । सम्भवतः नेपालको एउटा प्राचीन नाम यम्बु भएबाट गण्डकीको प्राचीन नाम पनि यमुना थियो, जसलाई कालान्तरमा वेदले नै र त्यसपछि भारतीयहरूले कथित गंगाको सहायक बनाइदिए भन्ने देखिन्छ ।


आज पारिपट्टि कथित यमुना नदीको किनारमा ताजमहल छ र गोमतीको किनारमा लखनऊ छ । त्यो देखिरहेकाहरूलाई भन्न खोजेको कुरा मान्न गाह्रै हुन्छ । पंक्तिकारको आशय वागलुङ जिल्लाको ३१६१ मिटर अग्लाइको घुम्ती पहाडको कुनै खोलालाई गोमती बनाइयो भन्ने हो । वाल्टर हेमिल्टनले पनि ऋग्वेदको गोमतीको कुरालाई छाडेर पौराणिक गोमती घुम्तीबाटै बन्न पुगेको संकेत गरेका छन् ।
च्युमिङग्यात्सा : यो नाम तिब्बती बौद्धमार्गीहरूले गण्डकीलाई दिएका हुन् । अर्थ हो– सय खोला । तर खासमा यो नाम मुक्तिनाथका १०८ धाराका निम्ति हो । अर्थ हो— सय मूल । जहाँको पानी गण्डकीमा आइपुग्छ । ह्युबर्ट डिक्लियरको ‘अतिसाको नेपाल आगमन’ भन्ने लेखोटमा जाने हो भने यो नाम एघारौं शताब्दीमै थियो ।


नारायणी : हामीले मानेको गण्डकीको पुछार भागलाई मात्र नारायणी भनिन्छ सीमावारि । तर अहिले भारतीयहरू उनीहरूमा बग्नेलाई गण्डक र हाम्रोमा बग्नेलाई नारायणी ठान्दछन्, सीमामा गण्डक परियोजना रहे पनि ।


काली गंगा : यस्तो नाम दिएका छन् गण्डकीलाई मुरलिधर भट्टराईले ‘नेपाल द बर्थ प्लेस अफ कालिदास’ भन्ने उनको पुस्तिकाको पेज २० मा । भट्टराई राहुल सांकृत्यायनलाई शास्त्रार्थका निम्ति चुनौती दिने पात्रका रूपमा आज पनि सम्झिइन्छन् ।


कैलाशलाई भनिन्छ गांगरी । यसैबाट बगेर आउने नदी कर्णालीलाई पश्चिम नेपालका मगरहरूले भन्छन्, घोङ्गजु । पानीको फोकाबोधक संस्कृत शब्द गण्डसमेत यसैबाट बनेको देखिन्छ, यद्यपि गण्डका अरू धेरै अर्थ छन् । यही गाङमा खोलाबोधक दी जोडिएर गण्ड र फेरि पानीबोधक क्यु मिलेर गण्डकी अर्थात् ‘पानी, पानी र पानी’ हुन पुगेको छ बाइरोडको बाटो भनेजस्तो ।
एतरेय ब्राह्मण (४००० इसापूर्व) को सदानीरा अब महाभारतकाल (इसापूर्व ६००) मा आइपुग्दा गण्डकी भन्ने नयाँ नामले न्वारन भयो । यसर्थ भट्टराईले काली गंगा लेख्नु गलत छैन ।


गंगा शब्द गण्डकीका निम्ति धर्मराज थापाले पनि धेरै ठाउँमा प्रयोग गरेका छन् तर गलत छैनन् । किनभने कृष्णाभा (कालीगण्डकी) को जलदेवी गंगा हुन्, हिमवत् खण्डले भनेपछि पूरै गण्डकीको नाम गंगा भयो नै ।


सरयु : यस्तो नाम पनि दिएका छन् गण्डकीका निम्ति भट्टराईले पेज ३७ मा । कुण्ड, पोखरी, ताललाई संस्कृतमा भनिन्छ सर । दामोदर कुण्ड अर्थात् कालीगण्डकीको मुहान भयो सर । त्यही सरबाट बगेर आएकाले भयो सरयु, यसैबाट अर्को नाम बन्छ सरस्वती । सरस्वतीको अर्को नाम पारावतघ्नि अर्थात् पर्वतलाई खियाएर, चिरेर, घात गरेर बग्ने नदी भएपछि त्यो मैदानी नदी हुने कुरा पनि भएन ।


भारतीय लेखकहरूले सीमापारि पुगेपछि कर्णालीको तल्लो भागलाई पनि सरयु भनेर लेखेका छन्, सम्भवतः मानसरोवरबाट आउने भएकाले । संस्कृतका विज्ञ अंग्रेजहरूले सरस्वती शब्द जुनसुकै नदीलाई पनि लाग्छ भनेर लेखेका छन् । यसैले भारतको राजपूतानाको सरस्वती र रामायणका सरयु अरू उस्तै नाम गरेका नदी हुन् भन्ने हामीले बुझ्नुपर्छ ।


देविका नदी म्याग्दी जिल्लामा बग्ने सानो खोला हो (पेज ४५०, मुस्ताङ दिग्दर्शन– क्षत्री) । ब्रह्माण्ड पुराण (इस्वीको चौथो शताब्दी) अनुसार देविका गण्डकीमा मिल्दछ पनि । त्योभन्दा धेरै पछिको कालिका पुराणले देविकालाई सरयुको सहायक भनेपछि भट्टराई फेरि पनि गलत छैनन् ।


ओम्दोक्यु : माइकल भिन्डिगले कालीगण्डकीका निम्ति यो नाम उल्लेख गरेका छन् ‘द थकाली ः अ हिमालयन एथ्नोग्राफी’ को पेज ४३८ मा ।
गण्डकवती : यो नाम गण्डकीलाई भारतीय संस्कृतज्ञ वामन शिवराम आप्टेले दिएका हुन् ।
रडी : रडीको अर्थ हो चिप्लनु । यो शब्द ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्रसंग्रह’ मा योगी नरहरिनाथले उल्लेख गरेका छन् । रडिखेल्ला भन्ने ठाउँ नै छ जुम्ला खलंगाबाट एक घण्टा पर । यसको ठेट अंग्रेजी अनुवाद हो— स्किइङ स्पट । यद्यपि स्किइङ नेपालमा सन् १९७० मा जापानीहरूले पहिलोपल्ट खुम्बु हिमनदीमा सुरु गरेको कुरा ‘भिनेटस अफ नेपाल’ मा हर्क गुरुङले दिएका छन् (पेज ३१६) ।
आज जुन नदीहरूको संगमको रूपमा रिडी छ त्यो रडीको रूपान्तरण त देखिन्छ नै, साठी किलोमिटर लामो भएपछि यो संस्कृत शब्द अपगा अर्थात् गोडा नभएको भन्नाले रड्किनु शब्दको समानान्तर भयो । रिडी ठेट नेपाली शब्द हो ।
लदी : लदी पूजा माझीहरूको सबैभन्दा ठूलो पूजा वा चाड हो, थारूहरूको माघी भनेजस्तै । यो पूजा कोसी र त्यसका सहायक नदीहरूको पूजा हो । अर्थात् लदी कोसीकै अर्को नाम हो ।
तर लदी खोला छ गोरखामा १५ किलोमिटर लामो र अर्को लदी खोला छ तनहुँमा चुँदी नदीको सहायकको रूपमा । नभन्दै यो वाक्य उपलब्ध छ– माझीको पुर्ख्यौली थलोबारेको अर्को भनाइअनुसार कालीगण्डकी र नारायणी नदी किनारमा पनि प्राचीनकालदेखि उनीहरू बस्दै आएका हुन् (पेज १३, माझी जातिको चिनारी– घर्तीमगर र माझी) । यसले लदी नाम गण्डकी र त्यसका सहायकहरूका निम्ति हुनुपर्नेमा बसाइँ सरेर जाँदा कोसीका निम्ति बन्न पुगेको देखिन्छ ।

अब पारियात्र
पारियात्र पर्वत हिन्दकुश पर्वतको अर्को नाम हो भनेर एस.एम. अलीले ‘पौराणिक जोग्राफी अफ इन्डिया’ मा लेखेका छन् । हिन्दकुश मध्यअफगानिस्तानदेखि उत्तरी पाकिस्तानसम्म विस्तारित छ ।


पारियात्र इन्डियास्थित बिन्ध्य पर्वतको उत्तर–पश्चिमी भागलाई मानिन्छ (नेट.) पारियात्र नर्मदावरिपरिका शृंखलाहरू हुन् । यो चम्बल नदी र बेत्वा नदीको स्रोत हो । अझ भन्नुपर्दा पश्चिम बिन्ध्य हो । (पेज २९३, वायु पुराणको अंग्रेजी अनुवादमा जी.पी. भट्ट, युनेस्को) यद्यपि यस धारणाको सर्वप्रथम उत्पादनकर्ता संस्कृतविज्ञ पश्चिमा ब्युहलर देखिन्छन् । यस धारणामा शतप्रतिशत विज्ञहरू सहमत छन् । उनीहरूका भनाइमा पारियात्र गंगा र यमुनाबीचको भाग हो ।


इसापूर्व चौथो शताब्दीको मानिएको ब्रह्माण्ड पुराणले पारियात्रबाट बग्ने नदीहरू भनेर दिइएका ११ नाम यी हुन्— कर्णासा, नन्दना, सदानीरा, महानदी, पारा, चर्मण्वती, नुपा, विदिशा, वेत्रवती, सिप्रा, अवन्ती । सदानीरा गण्डकीको अर्को नाम हो भनेर माथि लेखिसकियो । पाराका बारे तल छुट्टै उपशीर्षक छ । चर्मण्वती आजको चरौंदी हो ।


हिजोको मनाङ भोटस्थित लार्के भन्ज्याङबाट बुढीगण्डकी निस्कन्छ, १ सय ४३ किलोमिटरको लक्ष्य राखेर । बोदबाट भोट हुने हो । यसर्थ विदिशा आजको बुढीगण्डकी नै देखिन्छ । वेत्रावती त्रिशूली नदी प्रणालीमा पर्छ । सिप्रा नदीको किनारमा सीमापारिको उज्ज्यनीनगर छ भन्ने आजको मान्यता हो । तर यो गोरखा–लमजुङको ४६ किलोमिटर लामो चेपे नदीको नाम देखिन्छ । यद्यपि हाम्रा संस्कृतज्ञहरू च्यवन ऋषिसँग त्यसलाई जोडेर थाक्दैनन् । गण्डकी नदी प्रणालीमा नपरे पनि सुनकोसीमा नपु घाट छ ।


सोही समयको मानिने वायु पुराणले भने सतीरा थपेकोमा त्यो सदानीरा हुनुपर्छ भनेका छन् भट्टले । ११ का ठाउँमा १४ नदी बनाउँदा वेदस्मृति, वृतघ्नी आदि थपिएको छ । वेत्रवती, वेदवती, महानदी महती र कर्णासा वर्णासा भएको छ । तर वृतघ्नी गुल्मीको चार किलोमिटर लामो बेतिनी र वेदस्मृति गुल्मीकै ६ किलोमिटर लामो बेदिनी देखापर्छ ।


इसाको तेस्रो शताब्दीको मानिने मार्कण्डेय पुराणले १३ वटाको मात्रै नाम लिएको छ । महानदी अब मही र कर्णासा अब वेणा भएको छ । गण्डकीको अर्को नाम वेणु हो माथि लेखिसकियो । त्यसको एक शताब्दीपछि लेखिएको मानिने मत्स्य पुराणले १५ वटा नाम दिएको छ । तर अब महानदीलाई महती नै लेखे पनि कर्णासा पर्णासा भएको छ । वेत्रवती वेणुमती भएको छ ।

धवन्तीरुपा र कुन्ती नाम थपिएका छन् । महानदी वा महती आजको मादी लाग्छ, दी मगरहरूको खोलाबोधक भए पनि । नभन्दै मदी लेखेका छन् डी.सी. सरकारले त्यसलाई (पेज ५३ स्टडिज अन द ज्योग्राफी अफ एन्सियन्ट एन्ड मिडिभल इन्डिया) । स्याङ्जाको ६२ किलोमिटर लामो आँधिखोला अब अवन्ती हुन पुगेको हुनुपर्छ भन्दा पाठकहरूलाई हास्यास्पद लाग्नेछ । तर स्थानीय नामहरूको संस्कृतकरण गर्नु पौराणिक समस्या नै हो ।


अब जाऊँ जरोतिर । पारियात्र पहिलो पटक पारिपात्र नामले इसापूर्व छैटौं शताब्दीको मानिने तर पी.बी. वार्ताकले इसापूर्व ५५६१ मा घटेको घटना भनेको महाभारतमा आएको छ । यसले वनपर्वमा भनेको छ— महामेरुको पश्चिम छेउमा पर्दछ ।


पौराणिक सुमेरुलाई महामेरु मान्न पुग्दा एस.एम. अलीले पारियात्रलाई अफगानिस्तानमा धकेल्न पुगेको अब स्पष्टै छ । महामेरु भनेको आजको महालंगुर अथात् हिमालयको उत्तरपूर्व भाग जसमा सगरमाथा, लोहोत्से, मकालु र चो ओयु पर्ने इलाकालाई हेरेपछि पारियात्र टड्कारो हुन्छ । महाअलंघ्य अर्थात् पार गर्न नसकिने, पुग्न नसकिने भन्ने नाम महालंगुर हुन पुगेको छ ।


अर्थात् बंगालका राधानाथ सिकदरले ‘माउन्ट फिफ्टिन’ भनेर जर्ज एभरेस्टभन्दा अघि नै तोकेका विश्वको सर्वोच्च पहाडलाई कृष्ण द्वैपायन व्यासले महाभारत लेख्दा नै पहिल्याइसकेका थिए ।


रामायणको बालकाण्ड लेखिने बित्तिकै पश्चिमाहरूले समेत पढिसकेको प्रमाण पाइएको छ भने २९ हजार २९ फिट अग्लो पहाडलाई बिर्सेर २४६७ फिट मात्र अग्लाइको ठुटे ढिस्को बिन्ध्य पर्वतलाई त्यही कालमै कसैले पनि महामेरु लेख्ने कुरै आउँदैन ।


बिन्ध्य र पारियात्र भनेर ब्रह्माण्ड, वायु र मत्स्य तीनवटैले शृंखला नै भिन्न गरिसकेपछि, हरिवंशसमेतले हिमवान मेरु र हिमवान पारियात्र लेखिसकेपछि, हरिवंशमै पारियात्रमा बग्ने गंगालाई ‘अबिन्ध्या’ भनिन्छ उल्लेख आइसकेपछि अरू थपिरहनु परेन ।


राय चौधरीले खासगरी ऋग्वेदका नदीहरू अघि सारेका छन्, जसमा त्यो समयका ९९ नदी पर्छन् । महाभारतमा ६७ नदीको नाम आउँछ, हरिवंश पुराणमा ६१ र मार्कण्डेय पुराणमा ९० नाम आउँछ । मेगास्थनिजले करिब ३६ नदीका बारे लेखेका छन् । र टोलेमीलाई ४४ नदीको नाम थाहा थियो— एक जनाले लेखेका छन् (पेज १२८, प्रफेसर एच.सी. राय चौधरी एज अ हिस्टरियन– हरिहर पाण्डा) तर गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका नदीनाला, खोल्साखोल्सी सर्सर्ती पंक्तिकारले गन्दा पनि ४ सय २२ पुगेको छ ।

हजार पच्चीस हिमनदी र ३ सय ३८ ताल छन् भनेर त नेटले नै दिएको छ । भन्नाले पुराणहरूले कैयौं नामको हिज्जे आफूखुसी हालेको देखिन्छ । इसापूर्व पाँचौं शताब्दीको मानिने भागवत्को पाँचौं स्कन्धमा शालग्राम क्षेत्र (दामोदरकुण्ड) मा सिंह भएको कुरा आउँछ । सो ठाउँमा पुग्दै नपुगी पहिलेका रचयिताहरू कल्पनाका भरमा लेखिदिन्थे भन्ने कुराको यसरी पुष्टि हुन्छ ।


भारतको कथित गंगाकै १५ वटा नाम पाइँदैन भने साह्रै पुरानो र महत्वपूर्ण नमानी गण्डकीका त्यति धेरै नामहरू बन्दैनन् । अर्थात् उतिबेला तोकिएको पारियात्रलाई पछिल्ला पुराण रचयिताहरूले मध्यभारतको उत्तर पश्चिमी बिन्ध्यतर्फ सारे ।


पारियात्रको नदी सञ्जालको मन्त्र नै बिर्सेर वेदवतीलाई अब आर्यवर्तबाट उति पर मैसुरमा देखाउने पनि छन् । यसरी वेदवती नै सरेको छ । मार्कण्डेयले त अलखनन्दा बगेर गएर मानसरोवर भरिएको समेत कुरा गर्छ । भूगोल यसरी खजमजिएको छ । पारियात्र मानौं तैरिरहेको जमिन ठानिन्छ भने अनौठो के भयो ?

पारविशेष
पार खोलाहरू हुन् गण्डकी प्रदेशका । एउटा पार खोला तीन किलोमिटर लामो छ । यो म्याग्दीमा २८.३२ अक्षांश र ८३.४४ देशान्तरमा पर्दछ । अर्को पार खोला कास्कीमा पर्दछ । सात किलोमिटर लामो छ र २८.१२ अक्षांश एवं ८४.५८ देशान्तरमा पर्दछ । पूर्वकालमा यिनको लम्बाइ, बेसिन र कमान्ड एरिया कस्तो थियो ? भन्नेबारे सेडिमेन्टलजिस्टहरूले भन्न सक्लान् । त्रिविको भूगर्भ विभागसँग टेत्सुई साकाई र हिडेओ टाबाटासँग मिलेर काम गरेको लामो अनुभव पनि छ ।


तर के निश्चित छ भने आजको पर्वत जिल्ला यिनै २ खोलाका बीचमा पर्दछ । यसैले पार्वत गुरुङ शुद्ध नाम भयो, पार्वती म्याग्दीको पाङगाउँमा जन्मेकी हुन् (श्रेष्ठ) भन्ने कुरा लोकोक्ति भए पनि यो नाम बनोट त्यसै जन्मिएको होइन भन्ने स्पष्ट छ । थप कुरा, मूल पारकोट आजको पर्वत नै देखिन्छ ।


(यसर्थ इसापूर्व पाँचौं शताब्दीको विष्णु पुराणको एक पात्र पारको नाम टिपेर १८औं शताब्दीमा मात्रै काशीराम काश्यपले लेखेको गण्डकी महात्म्यको भनाइ उतार्दै ‘पार नामका राजाले शासन गर्दा बनाएको कोट–किल्लाको कारण त्रिशूली र कालीगण्डकीबीचको क्षेत्र पारकोट कहलाएको थियो ।’ (नेपाल निरुक्त–ज्ञानमणि नेपाल) भन्ने तर्क सही लाग्दैन ।)


पारको एउटा अर्थ नदीको पल्लो किनार पनि हो । तर नजिकैको लमजुङलाई नेपालमै पारा (माइका, अरेबिक शब्द अभ्रख) को ठूलो भण्डार भूगर्भविद्हरूले मानेबाट यी खोलाहरूको पिँधमा टल्कने पाराबाट पार भएको बुझिन्छ । पारदर्शी शब्द यही पाराबाट आउने हो । नेवारहरूले सिठीनखमा इनार सफा गरेपछि पिँधमा पाराको ढिक्का राख्ने कारण नै पानी पारदर्शी रहुन्जेल इनार फोहोर भएको छैन भनेर बुझ्नलाई हो ।


किनभने यही अर्को पारियात्र, पारावत हुँदै आज पर्वत र पारकोट हुन पुगेको स्पष्टै देखिन्छ । कालीगण्डकी र त्रिशूलीबीचको भूभागलाई आज पनि पारकोटटार भनिन्छ (पेज १०६, नेपालको राष्ट्रिय समीकरणको परिप्रेक्ष्यमा गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका तीर्थस्थलहरूको विश्लेषणात्मक अध्ययन– गुरुङ २०६१) ।


पारोको अर्को नाम मकर, यसैबाट मर्करी भएकाले पाराको नाम पनि माइका हुन पुगेको छ । किनभने दुइटैले उस्तै चहक दिन्छन् तर पारोलाई परम्पराले शिवको शुक्रकीट मान्दछ । यसैबाट स्पष्ट हुन्छ किन पारखोला बग्ने म्याग्दीको पाङलाई पार्वतीको जन्मस्थल भनियो ?

पुछारमा
सुरुमा अवशेष खाने काग (कर्भस कर्‍याक्स) र त्यसपछि फेला परेको शालिग्राम (एमोनाइट) बीचको द्वन्द्वमा गण्डकी प्रदेशका जुन सांस्कृतिक रूपान्तरणहरू भए त्यो फुकाउनु सजिलो छैन ।


अझ दामोदरकुण्डमा शालिग्राम फेला नपरेको भए, गण्डकी क्षेत्रको आधुनिक, सांस्कृतिक स्वरूप अर्कै हुने थियो । त्यो आजकोबाट धेरै भिन्न हुन्थ्यो । वाल्टर हेमिल्टनले सन् १८२८ अर्थात् करिब २०० वर्षअघि नै भनिसकेका हुन्— गण्डकी उपत्यकाको अन्वेषण नहुनु दुःखको कुरा हो (इस्ट इन्डिया गजेटियर) ।


पैसा छाप्ने यन्त्र बनाउने कुराको पहिलो सर्त यता नेपालपट्टिबाटै वाल्मीकि आश्रमसम्म पुग्ने पुल हो । यताबाट मानिसहरू पुर्‍याउन होइन, उताबाट भित्र्याउन । जबसम्म बन्दैन कुनै स्थानीय नेताले, कुनै पर्यटन अभियानकर्ताले गण्डकीको विकासको कुरा नगरेकै राम्रो । हिमालयभन्दा पुरानो मानेको छ, गण्डकी नदीलाई विज्ञानले भने त्यसलाई नचिन्नेले थप कुरा नगरेकै बेस ।

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ १२:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT