हरिबहादुरको आक्रोश

खेलाडीलाई डाइट जुटाउन हरिबहादुर रोकायले धान कुट्ने र पिठो पिस्ने मिल खोलेका छन् । 'ट्रेनिङ गरेर मात्र हुँदैन डाइट खानुपर्‍यो,' रोकायले भने, 'म चाहन्छु मैले जस्तै अहिलेका खेलाडीले दुःख भोग्नु नपरोस् ।'
ध्रुव तुलाधर

जुम्लाका पूर्वधावक हरिबहादुर रोकाय बम्किँदै थिए, ‘हामी जहिल्यै विभेदमा पर्छौं । हरेकपल्ट यातायात भाडाबारे यस्तै समस्या भोग्नुपर्छ । यो सरकारले दिने हो । कसैको खल्तीबाट दिनुपर्दैन । बरु सक्दैनन् भने दिन्न भनोस् । मेरा खेलाडीलाई म आफैं भाडा तिरेर लैजान्छु ।’

आठौं राष्ट्रिय खेलकुदअन्तर्गत एथलेटिक्समा भाग लिन दाङको तुलसीपुर आइपुगेको कर्णाली प्रदेश टोलीका लागि रोकाय आवाज उठाउँदै थिए । बेलझुन्डीस्थित नवर्निमित ट्र्याकमा प्रतियोगिता सकिनु अघिल्लो दिन राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले बाँडेको यातायात भाडाप्रति उनको पूरै असन्तुष्टि थियो । कर्णाली प्रदेश टोलीमा जुम्ला, कालिकोट, जाजरकोट, रुकुम, सल्यान, सुर्खेतका खेलाडीसम्मिलित थिए ।


‘आ–आफ्नो जिल्लाबाट आउँदा कति भाडा लागेको त्यहीअनुसार लिने हो । त्यति दिँदैनन् भने भाडा लिस्टमा हस्ताक्षर गर्ने हैन खेलाडी हो’ भन्दै रोकाय उर्दी लगाइरहेका थिए । ‘हामीले प्लेन भाडा त मागेका छैनौं नि । आउँदा जाँदा नियमअनुसार पाउनुपर्ने गाडी भाडा पनि पूरा दिन्नन् । कति विकट ठाउँका खेलाडी आएका छन् । बस चढ्ने ठाउँसम्म आउन पनि घण्टौं हिँडेका छन् । त्यसको लेखाजोखा छैन । भाडाका लागि त संघर्ष गर्नुपर्छ, अरू त के कुरा गर्नु ?’ उनले गुनासो गरे ।

Citizen


जुम्लाबाट सुर्खेत हुँदै दाङ आइपुग्दा एकतर्फी १८ सय रुपैयाँ बस भाडा तिरेकामा परिषद्ले साढे १५ सयमात्र उपलब्ध गराउने भएपछि प्रशिक्षक रोकायलगायत खेलाडीहरू आक्रोशित बनेका थिए । अन्य स्थानको भाडामा पनि त्यस्तै अन्तर थियो । एभरेस्ट म्याराथनका कीर्तिमानी धावक रोकायले स्मरण गराए, ‘विगतदेखि हामीले भोग्दै आएको समस्या हो यो । प्रतियोगिताको एक दिनअघि र पछि भत्तासहित आतेजाते खर्च दिनुपर्ने नियम छ । उस्तै परे त्यही दिन आएर खेल्दिए हुन्थ्योजस्तो गर्छन् खेलकुदका कर्मचारी ।’


राष्ट्रिय खेलकुदजस्तो महोत्सवमा भाग लिनु खेलाडीको ठूलो सपना हुनेगर्छ ।


आफ्नो वर्षौंदेखिको मिहिनेत प्रदर्शन गर्न उत्साही हुन्छन् । यस्ता झिनामसिना समस्यासँग जुध्नुपर्दा बिस्तारै उनीहरूको खेलभावना मर्दै जाने रोकायको तर्क छ । उनीहरूले आफ्नो खेलप्रति निश्चिन्त भएर खेल्न पाउनुपर्ने हो तर नेपालमा त्यो अवस्था छैन ।

त्यसमाथि विकट क्षेत्रबाट आउने खेलाडीको कुनै कदर नहुने उनको भोगाइ पनि हो । ‘खेलाडी छ त प्रशिक्षक हुन पाउँछन्, निर्णायक हुन्छन् अनि खेलकुद पदाधिकारी भनेर चिनिन्छन् । खेलाडी नै छैनन् भने हामी कहाँ हुन्छौं अनि तिनै खेलाडीप्रति विभेद ?’ खेलाडीको सम्मान हुनुपर्ने आवाज थियो उनको । खेलाडी उत्पादनमा कति मिहिनेत पर्छ त त्यो उनीभन्दा अरू कसलाई थाहा होला ।


हो, यस राष्ट्रिय खेलकुदमा कसैले लाग्दो बसभाडाका लागि संघर्ष गर्नुपर्‍यो, कसैले खेलेर घर फर्कंदासमेत राष्ट्रिय खेलकुदको किट्स (ट्र्याकसुट, ब्याग, जुत्ता) समेत भेटेनन् । कति खेलाडी प्रतिस्पर्धा गर्दा आफ्नो प्रदेशको जर्सीमा उत्रन पाएनन् ।

प्रदेश ५ का विभिन्न जिल्लामा छरिएर खेल आयोजना गर्दा धेरै खेलाडीले राष्ट्रिय खेलकुदको उद्घाटन र समापनजस्तो महत्त्वपूर्ण समारोहको अनुभव गुमाए । आफ्नो प्रदेशको झन्डामुनि रहेर मार्चपास गर्न पाएनन् । फरक खेलका साथीसँग चिनापर्चीको अवसरबाट वञ्चित भए । खाली आफ्नो खेल खेले, घर फर्के । बृहत् राष्ट्रिय खेलकुदको अवधारणा त्यो होइन । एउटै स्थानमा विभिन्न जिल्लाका खेलाडीको उपस्थिति हुँदा सबै समान रहेको अनुभूति र गौरव महसुस गर्नसक्नु राष्ट्रिय खेलकुदको मूलमर्म हो ।


जातजाति, भाषाभाषी, को धनी को गरिब, सहरिया होस् कि गाउँले । सबैलाई एउटै मालामा उनेर राष्ट्रभावमा ओतप्रोत पार्नका लागि नै बृहत् राष्ट्रिय खेलकुदको अवधारणा ल्याइएको जानकारहरू बताउँछन् । तर पछिल्लो राष्ट्रिय खेलकुद च्याम्पियनसिपको अवधारणामा भएको छ ।

फरक–फरक ठाउँमा भएको पूर्वाधारले खेलाडीहरू विभाजित भएका छन् । एउटै थलोमा उनीहरूको उपस्थिति रहेन । एउटा खेलाडीले अर्को खेलको खेलाडीबारे कुनै भेउ पाएनन् । जसले गर्दा विभेद महसुस गर्न बाध्य छन् विकटबाट आएका खेलाडीहरू ।


राष्ट्रिय र क्षेत्रीय स्तरमा प्रतियोगिता हुँदा खेलाडी खोजेर उतार्नुपर्ने बाध्यता सबै प्रदेश टिमलाई छ । प्रतियोगिता खेलेर गएपछि एकले अर्कोलाई भेट्न मुस्किल हुन्छ । सँगै ट्रेनिङ गर्ने त अवसरै पाउँदैनन् । गेम हुँदा मात्र खेलाडी भेला पार्नुपर्छ । एकेडेमिक संरचनामा जिल्लाका खेलाडी रहन पाउँदैनन् । त्यो अवस्थालाई चिर्दै रोकायले भने जुम्लामा आफ्नै नाममा एकेडेमी खोलेका छन् ।

त्यो पनि आफ्नै विधामा । लामो दूरीमा दौड्ने खेलाडी तयार पार्दै छन् । उनले तयार पारेका खेलाडीले सफलता पनि भेट्टाइरहेका छन् ।
आठौं राष्ट्रिय खेलकुदमा एथलेटिक्सबाट कर्णालीले चार पदक जित्यो । त्यसमा रोकायले उत्पादन गरेका धावक दुर्गा बूढाले एक स्वर्ण र दुई रजत जिते । अर्को एक रजत जाजरकोटका यामसाजन सुनारले दिलाए । रोकायकै उत्पादन विश्वरूपा बूढा, राजपुरा पछाई दुवैले पदक जिते ।

आर्मीमा रहेकी विश्वरूपाले १० हजार मिटर दौडमा स्वर्ण र ५ हजार मिटरमा रजत जितेकी हुन् । पुलिसमा रहेकी राजपुरा म्याराथनमा स्वर्ण र १० हजार मिटरमा रजत जित्न सफल भइन् । त्यस्तै म्याराथन दौडेकी आर्मीकी पूर्णलक्ष्मी न्यौपानेले पाँचौं स्थानमा दौड पूरा गरिन् । उनी पनि रोकायकी चेली हुन् । दुर्गाले पनि विभागीय धावकको वर्चस्व तोड्दै १० हजार मिटरमा स्वर्ण, ५ हजार मिटर र म्याराथनमा रजत जितेका थिए ।


माटो ट्र्याकमा प्रशिक्षण गरेर सिन्थेटिक ट्र्याकमा दौड्न गाह्रो हुने रोकायको अनुभव छ । सुनाए, ‘हामीलाई फिल्डको समस्या छ । माटोमा प्रशिक्षण गरेर आउँछौं । यहाँ सिन्थेटिक ट्र्याकमा दौडनुपर्छ । यस्तोमा सुरुको दौड तीव्र हुन्छ । पछि मसल्स कसिलो हुँदै आएपछि गाह्रो हुन्छ । फिनिसिङ स्लो बन्छ ।’

विभागीय खेलाडीको ट्रेनिङ नियमित र सिन्थेटिकमा हुनाले उनीहरूले फिनिसिङ राम्रो गर्ने उनको बुझाइ छ । एउटा २०० मिटर मात्र सिन्थेटिक ट्र्याक भए आफूहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै राम्रो नतिजा ल्याउने रोकायको दाबी छ । माटोको ट्र्याक पानी पर्‍यो हिलो हुन्छ, दौड्न पाइँदैन । रबरको ट्र्याक बिछ्याइयो भने त त्यो अवस्था रहँदैन । बाह्रै महिना ट्रेनिङ गर्न पाइन्छ । अन्य खेलका लागि पनि हावापानी त्यत्तिकै राम्रो छ । त्यसका लागि जुम्लामा हाई अल्टिच्युट ट्रेनिङ सेन्टर बनाउन ढिलाइ गर्न नहुने उनको सुझाव छ ।


एउटा राम्रो खेलाडी उत्पादन हुन १० वर्ष लाग्छ । त्यो पनि निरन्तर लागिरह्यो भने । त्यसैले राम्रो खेलाडी उत्पादन गर्न ठूलै युद्ध जित्नुपर्छ । त्यो भोगाइ रोकायसँग छ । उनको एकेडेमीमा अहिले पनि दुई दर्जनभन्दा बढी प्रशिक्षणरत छन् । सुरुमा स्वतःस्फूर्त ट्रेनिङ गर्न आउन मान्दैनथे । अहिले त्यो अवस्था केही हदसम्म छैन । तर ट्रेनिङ गरेर मात्र भएन डाइट खानुपर्‍यो ।

घरको कमजोर आर्थिक अवस्थाले गर्दा कतिले त्यसको जोहो गर्न सक्दैनन् । त्यसका लागि रोकायले धान कुट्ने र पिठो पिस्ने मिल स्थापना गरेर खेलाडीका लागि डाइट खर्च उपलब्ध गराएका छन् । ‘ट्रेनिङ गरेर मात्र हुँदैन डाइट खानुपर्‍यो । धेरैथोर सहयोग हुन्छ भनेर मिल स्थापना गरेका छौं,’ रोकायले भने, ‘म चाहन्छु मैलेजस्तै अहिलेका खेलाडीले दुःख भोग्नु नपरोस् ।’


४०० र ८०० मिटर दौडन आएकी जुम्लाकी सीता न्यौपानेले बिरामी भएर खेल्न सकिनन् । सुर्खेतमा सम्पन्न क्षेत्रीय खेलेर जुम्ला पुग्दा १३ जना आएकोमा १२ बिरामी परेका रहेछन् । शरीरमा मौसमी फेरबदलको असर पर्‍यो । गर्मीमा आएर खेले । जुम्ला पुग्दा अत्यधिक हिउँ परिरहेको थियो । त्यसपछि उनीहरू एक्कासि बिरामी परे ।


उनीहरूले क्षेत्रीयमा १० स्वर्ण, ५ रजत र २ कांस्य जितेका थिए । ‘यसपालि राम्रो प्रदर्शन गर्छु भन्ने आशा थियो । क्षेत्रीयमा पनि राम्रो गरेको थिएँ । तर बिरामी परें । डाक्टरले तीन महिना रेस्ट गर्नु भनेको छ । त्यही यहाँ भएर खेलिनँ,’ सातौं राष्ट्रियमा पनि ४०० र ८०० मिटर दौडेकी सीताले सुनाइन् ।

राखेप च्याम्पियनसिपमा भने ८०० मिटरमा पदक जितेकी थिइन् । ट्रेनिङ गर्‍यो डाइट खान नपुग्ने यथार्थ उनले पनि बताइन् । ‘दौडन जान म लाग्छ । बिहान–बेलुका दौड्न गयो । सर (हरिबहादुर रोकाय) ले पनि एकदमै हौसला दिनुहुन्छ । यसतर्फ लाग्न प्रेरित गर्नुहुन्छ । तर घरको पनि काम गर्नुपर्छ । कतिले डाइट खान सक्दैनन् । बीचमै छाड्छन्,’ उनले पीडा सुनाइन्, ‘चाहेर पनि आर्थिक अवस्थाले साथ दिँदैन ।’


विभाग (आर्मी, पुलिस, सशस्त्र प्रहरी) मा छिरेपछि आफ्नो साथीहरूले राम्रो गरिरहेको उनको बुझाइ छ । विश्वरूपा, राजपुरा, पूर्णलक्ष्मीले राम्रो नतिजा दिइरहेका छन् । ‘उनीहरूले निश्चिन्त भएर खेल्न पाएका छन् । खेलमा ध्यान दिए पुग्यो । न डाइटको चिन्ता न त स्पाइकको । उनीहरूले एकपछि अर्को राम्रो नतिजा निकालिरहेका छन्,’ उनले साहस देखाइन्, ‘राम्रो वातावरण पायौं भने हामीले पनि राम्रो खेल्न सक्छौं भन्ने छ ।’


हरिबहादुर रोकाय पनि झन्डै ६ महिना बिरामी भएर बल्ल फिल्डमा फर्किएका हुन् । नसासम्बन्धी रोगले उनका हात नचल्ने भएको थियो । अहिले पनि फिजियोथेरापी गराइरहेका छन् । तर उनको जोस–जाँगर उस्तै छ । फिल्डमै खटिएका छन् । ल्याप गन्न पनि भ्याएकै छन् । आफ्ना खेलाडीको प्रदर्शनमा ध्यान दिएकै छन् । निर्देशन दिएकै छन् । भन्छन्, ‘आफूले गर्न सकुन्जेल खेलाडीकै लागि लाग्ने हो ।’

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ १०:०८
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पारियात्र र महामेरु

बंगालका राधानाथ सिकदरले 'माउन्ट फिफ्टिन’ भनेर जर्ज एभरेस्टभन्दा अघि नै तोकेका विश्वको सर्वोच्च पहाडलाई कृष्ण द्वैपायन व्यासले महाभारत लेख्दा नै पहिल्याइसकेका थिए 
सौरभ

स्थानविशेष हो पारियात्र । कहाँ पर्छ ? माथिको चर्चा हो यो । सुरु गरौं यसरी– गण्डकीमाथिका दुई प्रचलित पुस्तकहरू हातमा आइपुगे । तर तिनमा गण्डकी नदीको नाम–परिचयमाथि समेत ध्यान गएको लागेन । यसैले पहिला गण्डकीको नामसूची दिइन्छ ।

कोण्डोसटेस : यस्तो नाम दिएका हुन् गण्डकीलाई ग्रीक मूलका एरियनले, इस्वीको दोस्रो शताब्दीमा । जति बेला उनी उत्तर भारतमा मेसेडोनियनहरूका राजदूत थिए । यो अनौठो सुनिए पनि गण्डकीकै रूपान्तरण हो ।

चक्रनदी : गण्डकीलाई यो नाम दिने भागवत्को पाँचौं स्कन्ध हो । भागवत् २५ सय वर्षअघि लेखिएको मानिन्छ ।


गण्डकी : यो नाम महाभारतका धेरै ठाउँमा आउँछ । आदिपर्व, सभापर्व, वनपर्व आदि । गण्डकीको उल्लेख गर्ने महाभारत लेखिएको समय इसापूर्व ६०० लाई मानिएको छ । तर गण्ड ऋषिबाट गण्डकी बनेको जानकारी दिने सुरुमा हिमवत् खण्ड हो । त्यसलाई अरूले पछ्याएका छन् ।


गण्डसह्वाया : यो नाम गण्डकीकै निम्ति हो भन्ने भारतीय विज्ञहरूको ठहर छ । महाभारतको वनपर्वमा यो नाम आउँछ । उक्त विचार पीबी काणेको हो । शिवराम आप्टेले पनि सोही जनाएका छन् ।


चिगचौडी : अघि यहाँ मगर भाषाको प्रभाव हुँदा कालीगण्डकीलाई चिगचौडी भन्दथे । (पृ. ४४ कालीको छाल– कालीभक्त पन्त)
गल्लिका : यो नाम पद्म पुराणमा आउँछ । भारतीयहरूले गल्लिकालाई गण्डकी नै मानेका छन् । पद्म पुराण २४ सय वर्षअघि लेखिएको मानिन्छ ।


तमसा : कालो भन्नाले तमस अर्थात् कालीगण्डकीकै नाम तमसा हो भन्ने बुझिन्छ । जसको किनारमा चित्रवन अर्थात् चितवन र वाल्मीकि आश्रम छ पनि । यद्यपि अहिले एउटा सानो नदीलाई मात्र तमसा भन्ने चलन छ ।


सदानीरा : यो नाम सतपथ ब्राह्मणमा सर्वप्रथम उल्लेखित छ गण्डकीका निम्ति । संस्कृत अर्थ हो, सधैं पानीले भरिभराउ हुने । तर लाटो अर्थमा सदासर्वदा नीलो देखिन्छ । किनभने यसमा पोखरीमा जस्तो काई र लेउ बन्नै पाउँदैन । यसैले मगर भाषाको हरियोबोधक गन शब्दमा खोलाबोधक डी मिलेर गण्डकी बनेको हो भन्ने निर्क्योल (गुरुङ, २०६१) सही लाग्दैन ।


शालग्रामी : यस शब्दको स्रोत बराह पुराणमा आधारित छ । त्यो भनाइ हो, जसमा विष्णुले शालिग्रामलाई ग्रामप्रस्तरको रूपमा तिमीमा सधैं रहन्छु भनी वरदान दिए ।


गण्डिका : अपर गण्डिका र अपूर्व गण्डिका ब्रह्माण्ड पुराणले पनि नाम लिएको छ । माल्यवान पर्वतको पूर्वी शिखरबाट पूर्व गण्डिकाको प्रादुर्भाव भएको छ भनेर अर्को पुराणले भनेको छ । त्यहाँ अपर गण्डिकाको उल्लेख पनि छ । रूखकटहर र काली आँपको उल्लेख पनि भएको छ । काली आँपलाई नेपालको रैथाने भन्ने चलन छ । यद्यपि रूखकटहर भने मलेसियाको रैथाने मानिन्छ ।


वेणु : गंगामाथि अन्य पवित्र नदीका साथ त्रिपुरारीका रथमा गण्डकी वेणु नामले रहे । यसरी गण्डकीले वेणु नाम पाएको छ मत्स्य पुराणबाट ।


चक्षु : हिमालयको एक नदीको नाम हो ब्रह्माण्ड पुराणले भन्यो । आँखाजस्तो देखिने शालिग्राम चक्रबाट यस्तो नाम बनेको बुझिन्छ । नील पर्वतको दक्षिणतिर बग्दै पश्चिम लाग्ने नदीलाई चक्षु नाम दिएको छ । अर्को पुराणले । जोमसोमको पूर्वपट्टिको भागलाई नीलपर्वत नै भनिन्छ । पारट र खस देश भएर बग्छ भनेपछि चक्षु कुन नदी हो भन्ने अरू टड्कारो छ । चक्षु नदी सुरुमा रामायणमा आउँछ ।


बस्वोकसारा : महाभारतका सप्तसिन्धु अर्थात् गंगा, यमुना, प्लक्षगा, रथस्था, सरयु, गोमती र गण्डक वा बस्वोकसारा भनी यसरी गण्डकीले नयाँ नाम पाएको छ । यो नाम भारतीयहरूले दिएका हुन् ।


लमजुङको याङ्जाकोट नजिकैको बाक्स्वारासँग यो मिल्न गएको छ । स्वाराको अर्थ पाखो जमिन खारेर बनाइएको कान्ला हो । तर बाक्स्वारामा परेको स्वारा अब त्यस्तो देखिएन ।


सप्तधारा : कोसी र गण्डकीको नाम पहिले सप्तधारा थियो (पेज १२, नेपाल र नेपाली– गोविन्दप्रसाद भट्टराई)

नगमालिका : १६–१७ सय वर्षअघि पनि गण्डकी नगमालिका भनिन्थ्यो । यसो भनेका छन् योगी नरहरिनाथले ‘हाम्रो मौलिकता’ भन्ने पुस्तिकाको पेज १९ मा ।


ठ्याक्कै चौथो शताब्दीमा कालिदासले लेखेका छन् :


हिमालयो नामः नगाधिराज ।
सम्भवतः यही देखेर योगीले त्यसो भनेका हुन् । नगको अर्थ पहाड हो ।


तर गण्डशैल शोभा अर्थात् गण्डकी किनारका पहाड लेखेका छन्, केशरबहादुर केसीले उनको पुस्तक ‘द जुडिसियल कस्टम्स अफ नेपाल’ को भूमिकाको पृष्ठ ७ मा ।


हिरण्यवती : ‘साकर्ड बुक अफ द इस्ट’ सम्पादन गर्दा पेज ८५ र पेज ४५३ मा म्याक्समुलरले उल्लेख गरेका हिरण्यवती गण्डकीका निम्ति हो भन्ने ठनाइ भारतीयहरूको छ ।


एक लेखकको लेखाइ छ— गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका घाट र टारहरूमा बोटे, दरै र कुमालहरूको बसोबास पाइन्छ । घाटमा डुंगा चलाएर जीविका निर्वाह गर्नेलाई पानीबोटे र नदीको बालुवा चालेर सुन निकाल्नेलाई सुनाबोटे भनिन्छ (पेज ३०, गुरुङ २०६१) यसैले हिरण्यवतीबारेको मन्तव्य सही नै देखिन्छ ।


यमुना : घाटु नृत्य नाटिकामा सप्तगण्डकीलाई सात यमुना भनेको छ । –पेज १८४, गुरुङ २०६१) यसबाट गण्डकीको एक अर्को नाम थाहा हुन्छ ।


‘वारि जमुना पारि जमुना’ भन्ने एक गुरुङकै लोकगीतले जगमान गुरुङको लेखोटलाई समर्थन गरेको छ । त्यति मात्रै होइन, तनहुँको याम्पाफाँट नामले यो फाँटको प्राचीन स्थिति, नृवंशशास्त्रीय खोजको एउटा बलियो केन्द्र हुन सक्ने सम्भावनालाई पनि देखाएको छ । सम्भवतः नेपालको एउटा प्राचीन नाम यम्बु भएबाट गण्डकीको प्राचीन नाम पनि यमुना थियो, जसलाई कालान्तरमा वेदले नै र त्यसपछि भारतीयहरूले कथित गंगाको सहायक बनाइदिए भन्ने देखिन्छ ।


आज पारिपट्टि कथित यमुना नदीको किनारमा ताजमहल छ र गोमतीको किनारमा लखनऊ छ । त्यो देखिरहेकाहरूलाई भन्न खोजेको कुरा मान्न गाह्रै हुन्छ । पंक्तिकारको आशय वागलुङ जिल्लाको ३१६१ मिटर अग्लाइको घुम्ती पहाडको कुनै खोलालाई गोमती बनाइयो भन्ने हो । वाल्टर हेमिल्टनले पनि ऋग्वेदको गोमतीको कुरालाई छाडेर पौराणिक गोमती घुम्तीबाटै बन्न पुगेको संकेत गरेका छन् ।
च्युमिङग्यात्सा : यो नाम तिब्बती बौद्धमार्गीहरूले गण्डकीलाई दिएका हुन् । अर्थ हो– सय खोला । तर खासमा यो नाम मुक्तिनाथका १०८ धाराका निम्ति हो । अर्थ हो— सय मूल । जहाँको पानी गण्डकीमा आइपुग्छ । ह्युबर्ट डिक्लियरको ‘अतिसाको नेपाल आगमन’ भन्ने लेखोटमा जाने हो भने यो नाम एघारौं शताब्दीमै थियो ।


नारायणी : हामीले मानेको गण्डकीको पुछार भागलाई मात्र नारायणी भनिन्छ सीमावारि । तर अहिले भारतीयहरू उनीहरूमा बग्नेलाई गण्डक र हाम्रोमा बग्नेलाई नारायणी ठान्दछन्, सीमामा गण्डक परियोजना रहे पनि ।


काली गंगा : यस्तो नाम दिएका छन् गण्डकीलाई मुरलिधर भट्टराईले ‘नेपाल द बर्थ प्लेस अफ कालिदास’ भन्ने उनको पुस्तिकाको पेज २० मा । भट्टराई राहुल सांकृत्यायनलाई शास्त्रार्थका निम्ति चुनौती दिने पात्रका रूपमा आज पनि सम्झिइन्छन् ।


कैलाशलाई भनिन्छ गांगरी । यसैबाट बगेर आउने नदी कर्णालीलाई पश्चिम नेपालका मगरहरूले भन्छन्, घोङ्गजु । पानीको फोकाबोधक संस्कृत शब्द गण्डसमेत यसैबाट बनेको देखिन्छ, यद्यपि गण्डका अरू धेरै अर्थ छन् । यही गाङमा खोलाबोधक दी जोडिएर गण्ड र फेरि पानीबोधक क्यु मिलेर गण्डकी अर्थात् ‘पानी, पानी र पानी’ हुन पुगेको छ बाइरोडको बाटो भनेजस्तो ।
एतरेय ब्राह्मण (४००० इसापूर्व) को सदानीरा अब महाभारतकाल (इसापूर्व ६००) मा आइपुग्दा गण्डकी भन्ने नयाँ नामले न्वारन भयो । यसर्थ भट्टराईले काली गंगा लेख्नु गलत छैन ।


गंगा शब्द गण्डकीका निम्ति धर्मराज थापाले पनि धेरै ठाउँमा प्रयोग गरेका छन् तर गलत छैनन् । किनभने कृष्णाभा (कालीगण्डकी) को जलदेवी गंगा हुन्, हिमवत् खण्डले भनेपछि पूरै गण्डकीको नाम गंगा भयो नै ।


सरयु : यस्तो नाम पनि दिएका छन् गण्डकीका निम्ति भट्टराईले पेज ३७ मा । कुण्ड, पोखरी, ताललाई संस्कृतमा भनिन्छ सर । दामोदर कुण्ड अर्थात् कालीगण्डकीको मुहान भयो सर । त्यही सरबाट बगेर आएकाले भयो सरयु, यसैबाट अर्को नाम बन्छ सरस्वती । सरस्वतीको अर्को नाम पारावतघ्नि अर्थात् पर्वतलाई खियाएर, चिरेर, घात गरेर बग्ने नदी भएपछि त्यो मैदानी नदी हुने कुरा पनि भएन ।


भारतीय लेखकहरूले सीमापारि पुगेपछि कर्णालीको तल्लो भागलाई पनि सरयु भनेर लेखेका छन्, सम्भवतः मानसरोवरबाट आउने भएकाले । संस्कृतका विज्ञ अंग्रेजहरूले सरस्वती शब्द जुनसुकै नदीलाई पनि लाग्छ भनेर लेखेका छन् । यसैले भारतको राजपूतानाको सरस्वती र रामायणका सरयु अरू उस्तै नाम गरेका नदी हुन् भन्ने हामीले बुझ्नुपर्छ ।


देविका नदी म्याग्दी जिल्लामा बग्ने सानो खोला हो (पेज ४५०, मुस्ताङ दिग्दर्शन– क्षत्री) । ब्रह्माण्ड पुराण (इस्वीको चौथो शताब्दी) अनुसार देविका गण्डकीमा मिल्दछ पनि । त्योभन्दा धेरै पछिको कालिका पुराणले देविकालाई सरयुको सहायक भनेपछि भट्टराई फेरि पनि गलत छैनन् ।


ओम्दोक्यु : माइकल भिन्डिगले कालीगण्डकीका निम्ति यो नाम उल्लेख गरेका छन् ‘द थकाली ः अ हिमालयन एथ्नोग्राफी’ को पेज ४३८ मा ।
गण्डकवती : यो नाम गण्डकीलाई भारतीय संस्कृतज्ञ वामन शिवराम आप्टेले दिएका हुन् ।
रडी : रडीको अर्थ हो चिप्लनु । यो शब्द ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्रसंग्रह’ मा योगी नरहरिनाथले उल्लेख गरेका छन् । रडिखेल्ला भन्ने ठाउँ नै छ जुम्ला खलंगाबाट एक घण्टा पर । यसको ठेट अंग्रेजी अनुवाद हो— स्किइङ स्पट । यद्यपि स्किइङ नेपालमा सन् १९७० मा जापानीहरूले पहिलोपल्ट खुम्बु हिमनदीमा सुरु गरेको कुरा ‘भिनेटस अफ नेपाल’ मा हर्क गुरुङले दिएका छन् (पेज ३१६) ।
आज जुन नदीहरूको संगमको रूपमा रिडी छ त्यो रडीको रूपान्तरण त देखिन्छ नै, साठी किलोमिटर लामो भएपछि यो संस्कृत शब्द अपगा अर्थात् गोडा नभएको भन्नाले रड्किनु शब्दको समानान्तर भयो । रिडी ठेट नेपाली शब्द हो ।
लदी : लदी पूजा माझीहरूको सबैभन्दा ठूलो पूजा वा चाड हो, थारूहरूको माघी भनेजस्तै । यो पूजा कोसी र त्यसका सहायक नदीहरूको पूजा हो । अर्थात् लदी कोसीकै अर्को नाम हो ।
तर लदी खोला छ गोरखामा १५ किलोमिटर लामो र अर्को लदी खोला छ तनहुँमा चुँदी नदीको सहायकको रूपमा । नभन्दै यो वाक्य उपलब्ध छ– माझीको पुर्ख्यौली थलोबारेको अर्को भनाइअनुसार कालीगण्डकी र नारायणी नदी किनारमा पनि प्राचीनकालदेखि उनीहरू बस्दै आएका हुन् (पेज १३, माझी जातिको चिनारी– घर्तीमगर र माझी) । यसले लदी नाम गण्डकी र त्यसका सहायकहरूका निम्ति हुनुपर्नेमा बसाइँ सरेर जाँदा कोसीका निम्ति बन्न पुगेको देखिन्छ ।

अब पारियात्र
पारियात्र पर्वत हिन्दकुश पर्वतको अर्को नाम हो भनेर एस.एम. अलीले ‘पौराणिक जोग्राफी अफ इन्डिया’ मा लेखेका छन् । हिन्दकुश मध्यअफगानिस्तानदेखि उत्तरी पाकिस्तानसम्म विस्तारित छ ।


पारियात्र इन्डियास्थित बिन्ध्य पर्वतको उत्तर–पश्चिमी भागलाई मानिन्छ (नेट.) पारियात्र नर्मदावरिपरिका शृंखलाहरू हुन् । यो चम्बल नदी र बेत्वा नदीको स्रोत हो । अझ भन्नुपर्दा पश्चिम बिन्ध्य हो । (पेज २९३, वायु पुराणको अंग्रेजी अनुवादमा जी.पी. भट्ट, युनेस्को) यद्यपि यस धारणाको सर्वप्रथम उत्पादनकर्ता संस्कृतविज्ञ पश्चिमा ब्युहलर देखिन्छन् । यस धारणामा शतप्रतिशत विज्ञहरू सहमत छन् । उनीहरूका भनाइमा पारियात्र गंगा र यमुनाबीचको भाग हो ।


इसापूर्व चौथो शताब्दीको मानिएको ब्रह्माण्ड पुराणले पारियात्रबाट बग्ने नदीहरू भनेर दिइएका ११ नाम यी हुन्— कर्णासा, नन्दना, सदानीरा, महानदी, पारा, चर्मण्वती, नुपा, विदिशा, वेत्रवती, सिप्रा, अवन्ती । सदानीरा गण्डकीको अर्को नाम हो भनेर माथि लेखिसकियो । पाराका बारे तल छुट्टै उपशीर्षक छ । चर्मण्वती आजको चरौंदी हो ।


हिजोको मनाङ भोटस्थित लार्के भन्ज्याङबाट बुढीगण्डकी निस्कन्छ, १ सय ४३ किलोमिटरको लक्ष्य राखेर । बोदबाट भोट हुने हो । यसर्थ विदिशा आजको बुढीगण्डकी नै देखिन्छ । वेत्रावती त्रिशूली नदी प्रणालीमा पर्छ । सिप्रा नदीको किनारमा सीमापारिको उज्ज्यनीनगर छ भन्ने आजको मान्यता हो । तर यो गोरखा–लमजुङको ४६ किलोमिटर लामो चेपे नदीको नाम देखिन्छ । यद्यपि हाम्रा संस्कृतज्ञहरू च्यवन ऋषिसँग त्यसलाई जोडेर थाक्दैनन् । गण्डकी नदी प्रणालीमा नपरे पनि सुनकोसीमा नपु घाट छ ।


सोही समयको मानिने वायु पुराणले भने सतीरा थपेकोमा त्यो सदानीरा हुनुपर्छ भनेका छन् भट्टले । ११ का ठाउँमा १४ नदी बनाउँदा वेदस्मृति, वृतघ्नी आदि थपिएको छ । वेत्रवती, वेदवती, महानदी महती र कर्णासा वर्णासा भएको छ । तर वृतघ्नी गुल्मीको चार किलोमिटर लामो बेतिनी र वेदस्मृति गुल्मीकै ६ किलोमिटर लामो बेदिनी देखापर्छ ।


इसाको तेस्रो शताब्दीको मानिने मार्कण्डेय पुराणले १३ वटाको मात्रै नाम लिएको छ । महानदी अब मही र कर्णासा अब वेणा भएको छ । गण्डकीको अर्को नाम वेणु हो माथि लेखिसकियो । त्यसको एक शताब्दीपछि लेखिएको मानिने मत्स्य पुराणले १५ वटा नाम दिएको छ । तर अब महानदीलाई महती नै लेखे पनि कर्णासा पर्णासा भएको छ । वेत्रवती वेणुमती भएको छ ।

धवन्तीरुपा र कुन्ती नाम थपिएका छन् । महानदी वा महती आजको मादी लाग्छ, दी मगरहरूको खोलाबोधक भए पनि । नभन्दै मदी लेखेका छन् डी.सी. सरकारले त्यसलाई (पेज ५३ स्टडिज अन द ज्योग्राफी अफ एन्सियन्ट एन्ड मिडिभल इन्डिया) । स्याङ्जाको ६२ किलोमिटर लामो आँधिखोला अब अवन्ती हुन पुगेको हुनुपर्छ भन्दा पाठकहरूलाई हास्यास्पद लाग्नेछ । तर स्थानीय नामहरूको संस्कृतकरण गर्नु पौराणिक समस्या नै हो ।


अब जाऊँ जरोतिर । पारियात्र पहिलो पटक पारिपात्र नामले इसापूर्व छैटौं शताब्दीको मानिने तर पी.बी. वार्ताकले इसापूर्व ५५६१ मा घटेको घटना भनेको महाभारतमा आएको छ । यसले वनपर्वमा भनेको छ— महामेरुको पश्चिम छेउमा पर्दछ ।


पौराणिक सुमेरुलाई महामेरु मान्न पुग्दा एस.एम. अलीले पारियात्रलाई अफगानिस्तानमा धकेल्न पुगेको अब स्पष्टै छ । महामेरु भनेको आजको महालंगुर अथात् हिमालयको उत्तरपूर्व भाग जसमा सगरमाथा, लोहोत्से, मकालु र चो ओयु पर्ने इलाकालाई हेरेपछि पारियात्र टड्कारो हुन्छ । महाअलंघ्य अर्थात् पार गर्न नसकिने, पुग्न नसकिने भन्ने नाम महालंगुर हुन पुगेको छ ।


अर्थात् बंगालका राधानाथ सिकदरले ‘माउन्ट फिफ्टिन’ भनेर जर्ज एभरेस्टभन्दा अघि नै तोकेका विश्वको सर्वोच्च पहाडलाई कृष्ण द्वैपायन व्यासले महाभारत लेख्दा नै पहिल्याइसकेका थिए ।


रामायणको बालकाण्ड लेखिने बित्तिकै पश्चिमाहरूले समेत पढिसकेको प्रमाण पाइएको छ भने २९ हजार २९ फिट अग्लो पहाडलाई बिर्सेर २४६७ फिट मात्र अग्लाइको ठुटे ढिस्को बिन्ध्य पर्वतलाई त्यही कालमै कसैले पनि महामेरु लेख्ने कुरै आउँदैन ।


बिन्ध्य र पारियात्र भनेर ब्रह्माण्ड, वायु र मत्स्य तीनवटैले शृंखला नै भिन्न गरिसकेपछि, हरिवंशसमेतले हिमवान मेरु र हिमवान पारियात्र लेखिसकेपछि, हरिवंशमै पारियात्रमा बग्ने गंगालाई ‘अबिन्ध्या’ भनिन्छ उल्लेख आइसकेपछि अरू थपिरहनु परेन ।


राय चौधरीले खासगरी ऋग्वेदका नदीहरू अघि सारेका छन्, जसमा त्यो समयका ९९ नदी पर्छन् । महाभारतमा ६७ नदीको नाम आउँछ, हरिवंश पुराणमा ६१ र मार्कण्डेय पुराणमा ९० नाम आउँछ । मेगास्थनिजले करिब ३६ नदीका बारे लेखेका छन् । र टोलेमीलाई ४४ नदीको नाम थाहा थियो— एक जनाले लेखेका छन् (पेज १२८, प्रफेसर एच.सी. राय चौधरी एज अ हिस्टरियन– हरिहर पाण्डा) तर गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका नदीनाला, खोल्साखोल्सी सर्सर्ती पंक्तिकारले गन्दा पनि ४ सय २२ पुगेको छ ।

हजार पच्चीस हिमनदी र ३ सय ३८ ताल छन् भनेर त नेटले नै दिएको छ । भन्नाले पुराणहरूले कैयौं नामको हिज्जे आफूखुसी हालेको देखिन्छ । इसापूर्व पाँचौं शताब्दीको मानिने भागवत्को पाँचौं स्कन्धमा शालग्राम क्षेत्र (दामोदरकुण्ड) मा सिंह भएको कुरा आउँछ । सो ठाउँमा पुग्दै नपुगी पहिलेका रचयिताहरू कल्पनाका भरमा लेखिदिन्थे भन्ने कुराको यसरी पुष्टि हुन्छ ।


भारतको कथित गंगाकै १५ वटा नाम पाइँदैन भने साह्रै पुरानो र महत्वपूर्ण नमानी गण्डकीका त्यति धेरै नामहरू बन्दैनन् । अर्थात् उतिबेला तोकिएको पारियात्रलाई पछिल्ला पुराण रचयिताहरूले मध्यभारतको उत्तर पश्चिमी बिन्ध्यतर्फ सारे ।


पारियात्रको नदी सञ्जालको मन्त्र नै बिर्सेर वेदवतीलाई अब आर्यवर्तबाट उति पर मैसुरमा देखाउने पनि छन् । यसरी वेदवती नै सरेको छ । मार्कण्डेयले त अलखनन्दा बगेर गएर मानसरोवर भरिएको समेत कुरा गर्छ । भूगोल यसरी खजमजिएको छ । पारियात्र मानौं तैरिरहेको जमिन ठानिन्छ भने अनौठो के भयो ?

पारविशेष
पार खोलाहरू हुन् गण्डकी प्रदेशका । एउटा पार खोला तीन किलोमिटर लामो छ । यो म्याग्दीमा २८.३२ अक्षांश र ८३.४४ देशान्तरमा पर्दछ । अर्को पार खोला कास्कीमा पर्दछ । सात किलोमिटर लामो छ र २८.१२ अक्षांश एवं ८४.५८ देशान्तरमा पर्दछ । पूर्वकालमा यिनको लम्बाइ, बेसिन र कमान्ड एरिया कस्तो थियो ? भन्नेबारे सेडिमेन्टलजिस्टहरूले भन्न सक्लान् । त्रिविको भूगर्भ विभागसँग टेत्सुई साकाई र हिडेओ टाबाटासँग मिलेर काम गरेको लामो अनुभव पनि छ ।


तर के निश्चित छ भने आजको पर्वत जिल्ला यिनै २ खोलाका बीचमा पर्दछ । यसैले पार्वत गुरुङ शुद्ध नाम भयो, पार्वती म्याग्दीको पाङगाउँमा जन्मेकी हुन् (श्रेष्ठ) भन्ने कुरा लोकोक्ति भए पनि यो नाम बनोट त्यसै जन्मिएको होइन भन्ने स्पष्ट छ । थप कुरा, मूल पारकोट आजको पर्वत नै देखिन्छ ।


(यसर्थ इसापूर्व पाँचौं शताब्दीको विष्णु पुराणको एक पात्र पारको नाम टिपेर १८औं शताब्दीमा मात्रै काशीराम काश्यपले लेखेको गण्डकी महात्म्यको भनाइ उतार्दै ‘पार नामका राजाले शासन गर्दा बनाएको कोट–किल्लाको कारण त्रिशूली र कालीगण्डकीबीचको क्षेत्र पारकोट कहलाएको थियो ।’ (नेपाल निरुक्त–ज्ञानमणि नेपाल) भन्ने तर्क सही लाग्दैन ।)


पारको एउटा अर्थ नदीको पल्लो किनार पनि हो । तर नजिकैको लमजुङलाई नेपालमै पारा (माइका, अरेबिक शब्द अभ्रख) को ठूलो भण्डार भूगर्भविद्हरूले मानेबाट यी खोलाहरूको पिँधमा टल्कने पाराबाट पार भएको बुझिन्छ । पारदर्शी शब्द यही पाराबाट आउने हो । नेवारहरूले सिठीनखमा इनार सफा गरेपछि पिँधमा पाराको ढिक्का राख्ने कारण नै पानी पारदर्शी रहुन्जेल इनार फोहोर भएको छैन भनेर बुझ्नलाई हो ।


किनभने यही अर्को पारियात्र, पारावत हुँदै आज पर्वत र पारकोट हुन पुगेको स्पष्टै देखिन्छ । कालीगण्डकी र त्रिशूलीबीचको भूभागलाई आज पनि पारकोटटार भनिन्छ (पेज १०६, नेपालको राष्ट्रिय समीकरणको परिप्रेक्ष्यमा गण्डकी प्रसवण क्षेत्रका तीर्थस्थलहरूको विश्लेषणात्मक अध्ययन– गुरुङ २०६१) ।


पारोको अर्को नाम मकर, यसैबाट मर्करी भएकाले पाराको नाम पनि माइका हुन पुगेको छ । किनभने दुइटैले उस्तै चहक दिन्छन् तर पारोलाई परम्पराले शिवको शुक्रकीट मान्दछ । यसैबाट स्पष्ट हुन्छ किन पारखोला बग्ने म्याग्दीको पाङलाई पार्वतीको जन्मस्थल भनियो ?

पुछारमा
सुरुमा अवशेष खाने काग (कर्भस कर्‍याक्स) र त्यसपछि फेला परेको शालिग्राम (एमोनाइट) बीचको द्वन्द्वमा गण्डकी प्रदेशका जुन सांस्कृतिक रूपान्तरणहरू भए त्यो फुकाउनु सजिलो छैन ।


अझ दामोदरकुण्डमा शालिग्राम फेला नपरेको भए, गण्डकी क्षेत्रको आधुनिक, सांस्कृतिक स्वरूप अर्कै हुने थियो । त्यो आजकोबाट धेरै भिन्न हुन्थ्यो । वाल्टर हेमिल्टनले सन् १८२८ अर्थात् करिब २०० वर्षअघि नै भनिसकेका हुन्— गण्डकी उपत्यकाको अन्वेषण नहुनु दुःखको कुरा हो (इस्ट इन्डिया गजेटियर) ।


पैसा छाप्ने यन्त्र बनाउने कुराको पहिलो सर्त यता नेपालपट्टिबाटै वाल्मीकि आश्रमसम्म पुग्ने पुल हो । यताबाट मानिसहरू पुर्‍याउन होइन, उताबाट भित्र्याउन । जबसम्म बन्दैन कुनै स्थानीय नेताले, कुनै पर्यटन अभियानकर्ताले गण्डकीको विकासको कुरा नगरेकै राम्रो । हिमालयभन्दा पुरानो मानेको छ, गण्डकी नदीलाई विज्ञानले भने त्यसलाई नचिन्नेले थप कुरा नगरेकै बेस ।

प्रकाशित : वैशाख २८, २०७६ १२:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT