बुवा, बहिनी र समय

कल्पना बान्तवा

 फ्रायडले भने, छोरी बाबुसँग र छोरा आमासँग ज्यादा निकट हुन्छन्  । अब संसारले मानेको फ्रायडियन सिद्धान्त के कसो हो कुन्नि, तर बाबुआमाले चाहिँ भेदभाव नगरी सबै सन्तानलाई भागशान्ति माया–ममता दिन्छन्  ।

हाम्रो बुवाले पनि छोराछोरीलाई दामासाही माया अंशबन्डा गरिदिनुभो । तर विशेषगरी हामी छोरीहरू, आआफ्ना दाबी अघि सार्दै ‘बुवाको नजिक सबभन्दा बढी म थिएँ’ भनेर अझै पनि हाकाहाकी होडबाजीमा लागेकै छौँ ।


मेरो तर्क हुन्छ, बुवाले महिनौँसम्म आफ्नो भागको उसिनेको अण्डाको आधा मलाई नखुवाई आफूले खानुभएन । बुवालाई टीबी लागेपछि घोपा क्याम्प–धरानले एक भारी दबाईसँगै डाइट पनि पेल्नुपर्छ भनेर सुझाउँदै बिदा दिएको थियो । त्यसैले आमाले ठूलो गिलासमा दूध र एउटा उसिनेको अण्डा बुवालाई सधैं बिहान खान दिनुहुन्थ्यो । बुवाले अण्डा खाने बेलाको छनक पाएर म सायद बुवाको नजिक परिरहन्थेँ किनकि मलाई सानैदेखि दुध र मासुभन्दा दहीमोही, घ्यू र अण्डा असाध्य मन पर्थे । त्यो बेला गाउँमा अहिलेजस्तो दैनिक अण्डा खानु सहज थिएन । कहिलेकाहीँ साथीभाइसँग कोठेबारीमा झ्यास्झुस् बालेर घरबाट चोरेर लगेको अण्डा पोलेर खान्थ्यौँ र तलतल मेट्थ्यौँ । घरमा टन्नै कुखुरा पालिएका हुन्थे, कुखुराको मासु नै चाहिँ बेलामौकामा खाइरहन्थ्यौँ । अण्डाचाहिँ खानभन्दा ओथारो दिएर चल्ला काढ्नमै आमाको ध्याउन्न हुन्थ्यो । त्यस्तो समयकालमा बुवाले खाने अण्डाप्रति म ६ वर्षकी फुच्चीको मोह किन नजागोस् ?


मेरी अन्तरी बहिनी भन्छे, मैले बुझ्ने भएदेखि बुवाको जीवनको आरोह–अवरोह, संघर्ष, पीडा र आँसुहाँसो सब बुझेँ । त्यसैले म बुवाको धेरै नजिक छु । अघिसरा भएर बुवाको प्रेम र सान्निध्यमा कहिल्यै हकदाबी नगर्ने मेरी कान्छी बहिनी बुवाको सबभन्दा नजिक थिई । उमेर पुगेका छोरीहरू आ–आफ्ना घरबार सम्हाल्न र कामको सिलसिलामा बुवाबाट टाढिए पनि, आफू जन्मेदेखि बुवाको अन्तिम बेलासम्म कान्छी बहिनी हरहमेसा बुवासँगै रही । बुवाको अन्तिम अवस्थामा उहाँलाई बडो प्रेमले स्याहार्ने कान्छी बहिनी र कान्छो भाइ थिए ।


काइँली बहिनी ममताले चाहिँ, छोराछोरी कसैले गर्न नसकेको काम गथीँ । साना छँदा हामीले बुवाबाट जेजति माया प्राप्त गर्‍यौँ, त्यो आफ्नो ठाउँमा छ, ठूला भएपछि बुवाको डरले हामी उहाँसँग झ्याम्मिनु त परको कुरा दोहोरो बातचित गर्नसमेत धकाउँथ्यौँ, न त ‘बाबा’–‘ड्याडी’ भन्दै बुवासँग लाडे पल्टन नै कहिल्यै सक्यौँ । मलाई ‘बाबा’ भन्न सारै मन लाग्थ्यो तर कहिल्यै भन्न सकिनँ किनकि बुवाले ‘बुवा’ भन्न नै सिकाउनुभयो । अझ हाम्रो मुखलाई बानी पर्ने भए त बुवाले ‘पिताजी’/‘माताजी’ भन्न लगाउनुहुन्थ्यो होला किनकि, बुवालाई संस्कृत मिसिएका नेपाली शब्द तथा श्लोकहरूसँग उधुमै लगाव थियो र साहित्यिक लेखन–पठनमा पनि रुचि थियो । ममता बुवाको निकट हुने मामिलामा हामी सबैभन्दा अग्रपङ्क्तिमा रही । ऊ बेलाबेला बुवासँग ढुक्कले झगडा गर्ने, बुवालाई सम्झाइबुझाइ गर्ने र बुवालाई नटेर्ने पनि गर्थी । बुवा ममतासँग वादविवाद गर्नुहुन्थेन, हाँसेर चुपचाप ममताका हकारपकार सहिदिनुहुन्थ्यो, सायद मरेर बाँचेकी छोरी भनेर होला !


ममता जब १७ वर्षमा प्रवेश गरी, उच्च ज्वरोले थला परी । सुरुमा मियादी ज्वरो होला आफैं जाती भइजान्छ भनेर घरकाहरूले पर्खे । तीन–चार दिन ज्वरोको लागछोड चलिरह्यो तर निको भएन र ममतालाई बुवाले स्थानीय आम्दा अस्पतालमा जँचाउन लानुभो । केही दिनको अन्तरालमा अस्पतालमा जँचाउने क्रम चलिरह्यो । ज्वरो त निको भएन तर ममताचाहिँ गल्दै गई । बिस्तारै उसले खान छाडी, जीउ थामेर बस्न नसक्ने भई । आम्दाले दिएको दबाईले उसलाई बीसको उन्नाइस भएन । एक्कासि, आम्दाले ‘तपाईंकी छोरीलाई रक्त क्यान्सर भएको छ, रगत चढाउनुपर्छ’ भन्दा मेरो परिवारको सातो गयो । अस्पतालले ममतालाई चार दिन भर्ना गरेर राख्यो र दुई पिन्ट रगत चढायो । त्यसपछि, ‘छोरीलाई घर लानुस् र उसले जे खान मन गर्छे खान दिनू, कुनै बारना नगर्नू । उसको जीवन धेरै छैन अब, जति बाँच्छे समयसमयमा उसलाई रगत भने चढाइरहन पर्छ । जहाँ लगे पनि तपाईंकी छोरीलाई गर्न सकिने यति हो’ भनेर ममतालाई डिस्चार्ज गरिदियो । तामाको मुनाजस्ती कलकलाउँदी छोरी ब्लड क्यान्सरका कारण नबाँच्ने अवस्थामा पुगेकी सुन्दा बुवा अस्पतालमै भक्कानिएर रुनुभो ।


सोही रात, छिमेकमा गएर दुखेसो बिसाउँदै छोरीलाई ठूलो अस्पतालमा लगेर उपचार गराउँदा जाती भई पो जान्छे कि भनेर सुझाव माग्नुभएछ । ती छिमेकीले ‘त्यसो हैन, अब यहाँका डाक्टरले ब्लड क्यान्सरको हदम्यादै तोकिदिएपछि जहाँका डाक्टरले पनि एकमुखै लागेर त्यही बात दोहोर्‍याउने हुन् । यता लागेर समय खेर फाल्नुभन्दा बरु विराटनगरमा एक जना होमियोप्याथीका कहलिएका डाक्टर गफुर मियाँ छन्, उनैकहाँ छोरीलाई लगौँ’ भनेर सल्लाह दिए । बुवाले भोलिपल्टै एक सहयोगी लिएर ममतालाई विराटनगर लानुभयो डाक्टर गफुर मियाँकहाँ । ममताको अवस्थाबारे वृत्तान्त सुनिसकेपछि र उसलाई एकसरो जाँच गरेपछि डाक्टर गफुरले भनेछन्, ‘१७ कटेकी भए यी नानीलाई म उपचार गर्न सक्दिनथेँ, धन्य ! १७ टेकेकी मात्र रैछिन्, उपचार सुरु गर्छु अल्लाहको कृपाले सब ठीक हुन्छ ।’


उनको सान्त्वना मात्रैले पनि बुवाको अनुहार उज्यालियो । बातचितकै सिलसिलामा डाक्टरले ममताको जिब्रोमा सानो सिसीको तरल दबाई ४ थोपा चुहाइदिएछन् । त्यो दबाई जिब्रोमा पर्नासाथ कहिलेदेखि मरेर सुतेको ममताको भोक अचानक बौरिएर जुर्मुराई उठ्यो । छोरीको थामिनसक्नुको भोक देखेर बुवाले आडैको दोकानबाट दुइटा ठूल्ठुला सिँगडा र ठूलो गिलासभरि लस्सी ल्याएर ममतालाई दिनुभयो । ममताले क्षणभरमै ती खानेकुरा चाट्चुट् पारी । अनि डाक्टर गफुरले एक झोला दबाई, पथ–परहेज र फलोअपमा आइरहने निर्देशन अनि मनभरिको आसिक ममतालाई दिएर बुवाहरूलाई बिदा दिए । दबाईको प्रथम खुराकले नै छोरीमा देखिएको आशाजनक सुधारले हौसिएको बुवाको मन डाक्टर गफुरप्रति अत्यन्त आभारी बन्यो । लामा–सेता दारीवाला सुफी सन्तजस्ता डाक्टर गफुरका दुवै हात समाएर ढोग्दै बुवा निःशब्द रुनुभो । बाटो लागेपछि पनि ममतालाई भोक लागि नै रह्यो । ढुंगै खाऊँ कि माटै खाऊँ कि झैँ गरिरही । घर पुगेपछि आमाले हतारहतार भात तरकारी पकाएर दिनुभयो । त्यो खाएर बल्ल ममताको भोक केही साम्य भो ।


ज्यानले खानाको रूपमा पोषण भेटेपछि ममताको मरिसकेको आत्मविश्वास जागृत भयो । नियमित दबाई खाइरही र एक दिन दुई दिन गर्दै ऊ तङ्ग्रिँदै गई । बुवाले समयसमयमा ममतालाई डाक्टर गफुरकहाँ फलोअपका लागि लगिरहनुभो । तीन महिनापछि त, ‘अब यो केटीको आयु धेरै छैन’ भनेर तोकिदिएको आम्दाको हदम्यादलाई लात हानेर ममता पूरै तन्द्रुस्त भई । पूरै जाती भइसकेर पनि डाक्टर गफुरले ममतालाई एक वर्षसम्म दबाईचाहिँ नटुटाई दिइरहे ।अहिले डाक्टर गफुर मियाँ अल्लाहका प्यारा भैसके, तर मेरो परिवारले हरहमेसा उनको पाक रुहलाई जन्नत नसिब होस् भनेर अल्लाहसँग फरियाद गरिरह्यो र गरिरहन्छ ।त्यही साल रोगमुक्त भएर ममता काठमाडौँ आई । त्यो साल ऊ एसएलसी परीक्षामा बस्न सकेकी थिइन र घरकाले पनि उसलाई पढ्न दबाब दिएनन् । मृत्युलाई जितेकैमा घरकाहरू अत्यन्त खुसी थिए । मैले भने बहिनीलाई राम्ररी सम्झाएँ, शिक्षाको महत्त्व बुझाएँ र घर गएर राम्ररी तयारी गरेर एसएलसी दिन भनेँ । नभन्दै ममताले अर्को वर्ष एसएलसी दिई र पास भई । कलेज पढ्न ऊ काठमाडौँ आई । अब उसलाई देखेर लाग्दैनथ्यो कि यो केटीले मृत्युलाई हराएर अपराजिता बनेकी हो । त्यसपछि उसले कलेज पढी, बिहे गरी र छोरीकी आमा बनी । उसको गर्भावस्था एकदम सामान्य रह्यो । गर्भको नानी सामान्यभन्दा केही ठूलो भएको र आमा सानो गाँठीकी भएकीले ओम अस्पतालले सिजेरियन गरेर बच्चालाई जन्माउन ममतालाई सघायो । उसकी त्यही छोरीले आगे साल एसईई दिँदै छे ।


दमकको आम्दा अस्पतालले ‘अब धेरै बाँच्दिन’ भनेर १८ वर्षअघि बिदा दिएको मेरी बहिनी ममता अहिले यूकेमा बसेर संघर्ष गदैँ जीवनलाई अघि लाइरहेकी छ । छनलाई त ऊ सासू–ससुराको छत्रछायामा छे यूकेमा । यहाँ स्वदेशमा कामै गरेर निस्फिक्री बाँचिरहेका हाम्रो तुलनामा ममताजस्तालाई बडो कठिन छ पराई मुलुकमा अडिन । पराईहरूको भीडमा दैनन्दिनमा कति अवहेलना र छोइछिटो सहँदै, कहिल्यै नगरेका कामहरूमा आफूलाई रत्याउँदै र भर्खर किशोरवयको संघार टेकेकी छोरीतिर हरदम नेपालमै तानिने मनलाई सम्हाल्दै कसरी मेरी बहिनी त्यो गल्तीलाई क्षमा गर्न नजान्ने, खालि काम मात्र खोज्ने गोराहरूको देशमा टिकिरहेकी होली भनेर अत्यास लाग्छ मलाई । तर यस मानेमा सन्तोष मान्छु कि ऊ स्वस्थ छे र भैपरी आउने कठिनाइहरूसँग जुझ्दै पाखुरी बजारेर अंग्रेजको भूमिमा आफूलाई कर्मयोद्धा साबित गरिरहेकी छे । पिरो खाने आदतका कारण ग्यास्ट्राइटिसबाट पीडित हुनुबाहेक उसलाई अर्को रोग छैन ।


धेरै पहिला, एक दिन म त्रिवि शिक्षण अस्पतालको इन्डोस्कोपी शाखामा काम गरिरहँदा काकी सासूले ममतालाई लिएर आउनुभयो । ग्यास्ट्राइटिसको दुखाइले हुरुक्क भएकी रैछ ममता ! मैले इन्डोस्कोपी गरिरहेका ग्यास्ट्रोलोजिस्टलाई हेरिदिन आग्रह गरेँ । उनले ममतालाई इन्डोस्कोपी गरिदिए । मुखबाट मोटो इन्डोस्कोप छिराएर गरेको जाँचले काबु भएर उसले त्यसपछिका केही महिना खोर्सानी बारी, तर फेरि यसोकसो बेलामौकामा अकबरे टोक्न भ्याइहाल्थी । उसको रोग भनेको त्यति हो । एसोसिएसन अफ मेडिकल डाक्टर्स अफ एसिया–नेपाल अर्थात् ‘आम्दा नेपाल’, सन् १९८९ मा आम्दा इन्टरनेसनल–जापानको हिस्सा बनेपछि, सन् १९९० मा विधिवत् दर्ता भएर नेपालमा गैरसरकारी स्वास्थ्य संस्थाको रूपमा स्थापित भयो । सुविधाबाट वञ्चित तथा सीमान्तकृत नागरिकलाई सहज स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराएर उनीहरूको स्तरोन्नतिमा सहयोग गर्ने उद्देश्यसहित मुलुकका विभिन्न स्थानमा आम्दा अस्पताल सञ्चालन भइरहेका छन् । आम्दाले सेवा प्रदान गरिरहेका क्षेत्र वरपरका नागरिक यसको कार्यबाट लाभान्वित भइरहेका छन् । खासगरी, आम्दाको स्वास्थ्य सेवाका कारण पूर्वी तराईमा भयावह सर्पदंश समस्याबाट राहत मिलेको टड्कारो देखिन्छ ।


स्थानीय तहमा यति राम्रो काम गरिरहेको आम्दा अस्पताल दमकले, मेरी बहिनीलाई ब्लड क्यान्सर अर्थात् ल्युकेमियाको डाइग्नोसिस गर्दा म आफैं नर्स भएकी नाताले अविश्वास गर्ने अवस्था थिएन । विडम्बना के भने, जब मैले दमक घरमा फोन गरेर ममताको उपचारका क्रममा आम्दाले दिएका कागजात मागेँ, ती कागजात कतै फेला परेनन् । ती कागजपत्र बुवाले राख्नुहुन्थ्यो । हाम्रो बुवा यस्ता महत्त्वपूर्ण कागजपत्र एकदम सम्हालेर सुरक्षित राख्ने मानिसभित्र पर्नुहुन्थ्यो । ममताका कागजातबारे अब सोध्नलाई बुवा हुनुहुन्न । हुन सक्छ, बुवाले ती कागजात नष्ट पो गरिदिनुभयो कि ? अहिले बुवा हामीसँग नरहे पनि, बुवासँगै ती असहनीय शारीरिक–मानसिक तकलिफ बेहोरेर थिलथिलो भएको मेरो परिवार र स्वयं ममता त यही धरावासी छन् नि ?


हाम्रो रगत तीन तत्त्वले बनेको हुन्छ । बोनम्यारो अथवा हाडभिक्रको मासीमा ज्यादाजसो बनिने यी तत्त्वहरू हुन् राता रत्तकोष, सेता रक्तकोष तथा प्लेटिलेट्स । राता रक्तकोषले अक्सिजन बोकेका हुन्छन् भने सेता रक्तकोष रोगविरुद्ध लड्छन् र फ्लेटिलेट्सले रगतलाई जमाएर रक्तmस्राव हुन दिँदैन । सेता रत्तकोषको क्यान्सर नै ल्युकेमिया हो । बोनम्यारोमा बेकामे सेता रक्तकोष अत्यधिक बनिन्छन् र रगतमा सेता रत्तकोष ह्वात्तै बढ्छन् र तिनको भीडले अन्य रक्तकोषलाई आफ्नो काम गर्न दिँदैनन् । सामान्यतया सूक्ष्मदर्शक यन्त्रमा रगत वा बोनम्यारोको जाँच गरेर ल्युकेमियाको पहिचान गरिन्छ । मैले ममतालाई सोधेकी थिएँ, ‘तिम्रो करङको माथिल्लो चेप्टो हाडबाट मासी निकालेर जाँच गरे ?’


उसले भनी, ‘अहँ ! बोनम्यारो टेस्ट गर्न पर्छ त भन्दै थिए तर गरेनन् । रगतचाहिँ धेरै पटक जाँचें ।’ बहिनी ममताको रोगको प्रकरणले दुई भिन्न सम्भावनालाई प्रस्ट्याउँछ । एक, ममतालाई ब्लड क्यान्सर भएकै थिएन, सायद गम्भीर रक्त–अल्पता वा अन्य कुनै रोग लागेको थियो । आफूलाई लागेका कुरा प्रमाणित गर्ने कागजात हातमा नभएकाले म सम्भावनाका कुरा गर्न बाध्य छु । दुई, ममतालाई ब्लड क्यान्सर नै भएको थियो तर एउटा निश्चित उमेर समूहका मानिसमा रोगको प्रारम्भिक चरणमा उपचार थालियो भने होमियोप्याथी उपचार पद्धतिले ब्लड क्यान्सर च्वाट्टै निको हुँदो रहेछ जसरी ममताको जाती भयो ।


म सोँचेर कहालिन्छु, यदि आम्दा अस्पतालले दिएको सल्लाह सुझावलाई नै बुवाले अन्तिम सत्य मानिदिनुभएको भए के हुन्थ्यो ? फेरि, आफैंले मनलाई सम्झाउँछु, हैन, दुनियाका बाबुहरू गच्छेले भ्याएसम्म सन्तानको जीवन रक्षाको लडाइँमा एक्लो सिपाही भएरै पनि मोर्चामा डटिरहन्छन्/लडिरहन्छन् ।२०७४ फागुन ४ गते, बुवाले अन्तिम सास फेरेर हामीलाई छाडिजानुभएको थियो । र म, उप्रान्त बुवालाई सशरीर कहीँकतै देख्न पाउँदिनँ, हिरिक्कै प्राण जान खोजे पनि बुवालाई छुन कहिल्यै पाउदिनँ र बुवाको वात्सल्यले भरिएको हातले मेरो शिर कहिल्यै सुम्सुम्याउने छैन भन्ने कल्पेर अधमरो भएकी थिएँ । तर मान्छेको जात सारै जब्बरे हुँदोरैछ ! बुवालाई केही भयो भने म कसरी बाँच्न सकुँला र ? म पनि उतिखेरै भुक्लुक्क मरिजान्छु नि ! भनेर जतिबेलै सोँचिरहने मैले, नचाहेर पनि बुवालाई धेरैजसो बिर्संदै एक वर्ष बढीको समय काटिसकेछु !

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७६ १०:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बुद्धको विश्व यात्रा

गौतम बुद्ध आफ्नो जीवन कालमा कहाँकहाँ पुगे ? बौद्ध धर्म कसरी विश्वभर फैलियो ? र, बुद्ध जन्मिएको र ज्ञान प्राप्त गरेको भूमिमै किन उनका अनुयायीहरू निकै न्यून छन् ?
नेत्र आचार्य

 बुद्ध पूर्णिमा मनाउन फ्रान्सबाट नेपाल आएकी क्यारोलिन केही दिनअघि भक्तपुरका विहारहरूको कलाकृति नियाल्दै मुग्ध भइरहेकी थिइन्  । उनलाई झनै मोहित तुल्यायो नजिकै घरको झ्यालमा देखिएको नाति–बाजेको दृश्यले  ।

क्यारोलिन उक्त बालक मुस्काएको क्षण क्यामरामा खिच्न चाहन्थिन्, लामै प्रतीक्षापछि क्षणभरका लागि बालक मुस्कुरायो । क्यारोलिन फिदा भइन् र उक्त बालकको नाम सोधिन् । बाजेले भने– यो अर्हन् हो । अर्हन् भनेको बुद्धको नाम भन्ने थाहा पाएपछि त उनको खुसीको सीमा रहेन । उनी तत्क्षण आफ्नो समूहका साथीहरूको हूलमा मिसिइन् र हौसिंदै सबैलाई भनिन्, ‘मैले बुद्ध भेटें ! मसँग बुद्ध मुस्काएको तस्बिर पनि छ !’


बुद्ध महापरिनिर्वाण भएको पच्चीस सय वर्षपछि समेत बुद्धत्वको सुगन्ध विश्वका कुनाकुनासम्म पुग्नु र त्यसले मानिसहरूलाई मन्त्रमुग्ध बनाइरहनु आश्चर्यको विषय बिल्कुलै होइन । हरेक वर्ष लुम्बिनीमा लाखौं मानिस आइरहनु पनि आश्चर्यको विषय होइन । किनभने बुद्धत्व अपूर्व घटना हो र यसको स्वभाव नै सबैलाई मनैदेखि आकर्षित गर्नु हो । बुद्धत्व के हो भन्ने बुझेर पनि यसप्रति फिदा नभई रहन असम्भवजस्तै हुन्छ । जीवनभर भौंतारिंदै खोजिरहेको कुरा आफ्नै मनभित्र छ भन्ने थाहा पाउनु सहज बुद्धि भएका हरेक मानिसका लागि जीवन रूपान्तरणकारी क्षण भइदिन्छ । बुद्ध, बुद्धत्व र यसको विश्वव्यापी विस्तारलाई विभिन्न चरणमा बुझ्न सकिन्छ र हरेक बुझाइको आफ्नै अर्थवत्ता हुन्छ ।


गौतम बुद्धलाई बुद्धत्व प्राप्ति पूर्णिमाको रातमा भएको थियो, यसको प्रतीकात्मक अर्थ छ । पूर्णिमा प्रकाशको पूर्णत्वको अवस्था हो, पूर्णता कल्याणको मार्ग हो । बुद्धले देशना गरेको ‘धर्म’ आदि, मध्य र अन्त्यमा कल्याणकारी मानिन्छ । यो कल्याणकारी धर्मलाई विश्वभर विस्तार गर्न बुद्धले जीवनपर्यन्त प्रयत्न गर्नुभयो । पानी पर्ने तीन महिना कुनै विहारमा ‘वर्षावास’ गर्नेबाहेक सबै ऋतुमा बुद्ध अनवरत यात्रा गरिरहनुभयो । सबैको हित एवं कल्याण गर्ने उद्देश्य बुद्धका हरेक यात्राको अन्तर्य हुन्थ्यो । बुद्धत्व एक अद्भुत घटना थियो र यसको सुगन्ध सबैतिर पुर्‍याउन एक्लो प्रयत्नले सम्भव छैन भन्ने बुद्धलाई थाहा थियो । यसका निम्ति बुद्धले भिक्षुहरूको संघ निर्माण गर्नुभयो । संघमा प्रशिक्षित अर्हत् अवस्था प्राप्त भिक्षुहरूलाई धर्मदूतको रूपमा तयार गर्नुभयो । ती धर्मदूतले थप धर्मदूत तयार गरे र यसप्रकार सिलसिला चलिरह्यो, बुद्धत्व विश्वभर विस्तार भइरह्यो । बुद्ध भन्नु नै बुद्धत्व हो, बुद्धत्व नै वास्तवमा बुद्ध हो । बुद्धले भन्नुभएको छ, ‘धर्मतो बुद्धा द्रष्टव्या धर्मकायो हि नायका’ अर्थात् धर्मलाई देख्नेले बुद्धलाई देख्छ, बुद्धको वास्तविक काय या रूप धर्म हो । बुद्धका उपदेशलाई एउटै शब्द धर्म भनिन्छ । यस अर्थमा जहाँ धर्म पुग्यो त्यहाँ बुद्ध पुग्नुभएको हो । बुद्धत्वको अर्थ, स्वतःस्फूर्त विस्तार हुँदै जाने यसको विशेषता, विभिन्न भूमिमा पुग्दा फेरिएका बुद्धका रूपहरू र वर्तमान समयमा बुद्ध भूमिमै बुद्धलाई पछ्याउनेहरू पातलिंदै जानुका कारण खोतल्नु यो लेखको आशय हो ।

बुद्ध यात्राको आरम्भ
पालि ग्रन्थ निदानकथाअनुसार सिद्धार्थ गौतमले पूर्वजन्ममा दीपंकर नामका बुद्धलाई भेटेको प्रसंग आउँछ । सुमेध तापस दीपंकर बुद्धका गुणहरू देखेर कतिसम्म प्रभावित भएका थिए भने बुद्धका पाउमा माटो नलागोस् भन्ने ध्येयले हिलो बाटोमा सुतेर बसिरहे । सुमेधलाई थाहा थियो, उनी हृदयदेखि नै यसो गर्दै छन् । हिलोमा सुतिरहँदा उनको मनमा अरू सुन्दर भाव पैदा भए । मेरो मन यति शुद्ध र गुणग्राही छ भने मैले मनको अन्तरकुन्तरमा रहेका सबै मानवीय वासनाहरू निर्मूल गर्नुपर्छ । मैले ज्ञान प्राप्त गर्नेछु र दुःखबाट सदाका लागि मुक्त हुनेछ । तर, म एक्लै मुक्त भएर के अर्थ, मैले त समस्त मानिस र देवताहरूलाई दुःखमुक्त गर्नेछु । ‘अहमपि लोके बुद्धो भविष्यामि’ अर्थात् म पनि दीपंकरजस्तै बुद्ध बनेर लोकहितमा समर्पित हुनेछु । महावस्तु नामको ग्रन्थमा यो प्रसंगमा पाठान्तर पाइन्छ तर बुद्ध बन्ने ध्येय एउटै छ ।

‘बुद्धो भवेयं जगतो हिताय’
जगत्को हितका लागि बुद्ध होऊँ भन्ने संकल्प पैदा हुनु बुद्धत्वको यात्रामा पहिलो कदम हो । बुद्धत्वको यात्रा आरम्भ भएसँगै बुद्धको विश्व यात्रा तय हुन्छ । किनभने बुद्धत्व विस्तार भइरहने गुणले युक्त हुन्छ । त्यो गुण हो महाकरुणा । संसारमा दुःखी प्राणीहरूको कमी छैन र बुद्धको अहैतुकी करुणा समस्त प्राणीलाई दुःखमुक्त बनाउने ध्येयले ओतप्रोत हुन्छ । आफ्ना दुःख अन्त्य भएपछि दुःखीहरूप्रति मनमा स्वतःस्फूर्त करुण पैदा हुनु अहैतुकी करुणा हो, महाकरुणा हो ।

बुद्धले आफ्ना भिक्षुहरूलाई दीक्षित गर्दा बारम्बार सुझाउने मुख्य कुरा लोक अर्थात् मानव जातिप्रति मनमा अपार करुणा विकसित गर्नु भन्ने हुन्थ्यो । बुद्ध भन्नुहुन्थ्यो, ‘चरथ भिक्खवे चारिकं बहुजन हिताय बहुजन सुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देव मनुस्सानं । देसेथ भिक्खवे धम्मं आदिकल्याणं मंझे कल्याणं परियोसान कल्याणं सात्थं सव्यंजनं केवल परिपुन्नं ब्रह्मचरियं पकासेथ ।’ अर्थात्, भिक्षुहरू हो, बहुजन हित, बहुजन सुख र समाजको कल्याणका लागि, देवता र मानिसको हित र सुखका लागि सबैतिर विचरण गर, विहार गर । सबै धर्मदूतलाई बुद्धको यस्तै निर्देशन हुन्थ्यो । बुद्धको निर्देशन हुन्थ्यो, भिक्षु हो सबै ठाउँमा पुग र धर्मदेशना गर, धर्मको अर्थ सम्झाऊ, मानिसहरूलाई झवचक्रm अर्थात् दुःखको चत्रबाट मुक्त गर, सबैतिर धर्मचत्र चलाऊ ।

गौतम बुद्ध कहाँकहाँ पुग्नुभयो ?
कामसुखमा रमाउने या कठोर तपस्या गर्दै शरीर सुकाउने दुवै तरिका ठीक होइनन् भन्ने जानेर बुद्धले मध्यम मार्ग अपनाउनुभयो, तदनन्तर उहाँलाई विपश्यना ध्यानमा सफलता मिल्यो । बुद्धले चार आर्य सत्य देख्नुभयो, आर्य अष्टांगिक मार्ग पहिल्याउनुभयो र प्रतीत्यसमुत्पाद अर्थात् जीवन र जगत् कुन नियमले चलिरहेको छ भन्ने बोध गर्नुभयो । यसप्रकार ज्ञानोदय भइसकेपछि बुद्ध दुःखमुक्त हुनुभयो, संसारको जन्ममृत्युको चक्रबाट सदाका लागि माथि उठ्नुभयो । बुद्धत्व प्राप्तिपछि सबभन्दा पहिला तपस्या गर्दाका साथीहरूलाई आफूले पाएको ज्ञान सुनाउने इच्छा उहाँलाई भयो । ती पञ्चभद्रवर्गीय भिक्षुहरूलाई प्रथम उपदेश सुनाउन बुद्ध वाराणसीको सारनाथ पुग्नुभयो । बुद्धको पहिलो उपदेशलाई धर्मचक्रप्रवर्तन सूत्र भनिन्छ । झवचक्र अर्थात् दुःखको माखेसाङ्लोबाट मुत्त हुन धर्मचक्र चलाउन आवश्यक हुन्छ । धर्मलाई देख्ने हो भने र तदनुरूप अभ्यास गर्ने हो भने हरेक व्यक्तिले आफ्नो कल्याण स्वयंले गर्न सक्छ, कुनै पनि वाद, पन्थ, सम्प्रदाय र संगठित धर्मको पिछलग्गु हुन पर्दैन, आफ्नै प्रयत्नले बुद्ध बन्ने क्षमता हरेक मानिसमा पहिल्यैदेखि निहित छ, अतः आफ्नो कल्याण आफैं गर भन्ने बुद्धको पहिलो देशनाको आशय थियो ।


बुद्धका प्रथम पाँच शिष्यहरू छिट्टै अर्हत् भए र उनीहरूले अन्य दर्जनौं भिक्षुहरूलाई धर्मको उपदेश गरे । यही क्रमले साठी जना अर्हत् भिक्षुहरू पुगेपछि बुद्धले सबैलाई एक ठाउँमा भेला गरी भन्नुभयो— भिक्षुहरू हो, हरेक भिक्षु आफ्ना मानसिक बन्धनबाट मुक्त हुनुपर्छ तर भिक्षुमा मानिसहरूप्रति करुणा जाग्नुपर्छ, समाजप्रति कर्तव्यबोध पनि हुनुपर्छ । अतः अर्हत् अवस्था प्राप्त गरिसकेका भिक्षुहरू विभिन्न स्थानमा विचरण गर र बुद्धत्वको उपदेश सुनाएर मानिसहरूलाई धर्मको बाटो सुझाऊ, सबैको कल्याण गर ।


बुद्धले भिक्षु संघलाई एक आदर्श समाजका रुपमा विकसित गर्नुभएको थियो । समाजमा भिक्षु संघप्रति उस्तै आदरभाव थियो । कुनै रंगभेद, जातिभेद, वर्गभेद नगरी सबैलाई समान रूपले कदर गर्ने र धर्मानुश्रवणमा सहभागी गराउने हुँदा मानिसहरू बुद्धको विशाल हृदय र व्यवहारबाट प्रभावित थिए । जनभाषामा धर्म प्रचार गर्दा अधिकतम मानिसले ज्ञानका कुरा बुझ्छन् भनेर बुद्धले तत्कालीन समयमा प्रचलित जनभाषामा शिक्षा दिने प्रचलन बसाउनुभयो । यसले गर्दा पनि बुद्धको शिक्षा समाजको तल्लो तहसम्म पुग्यो । बुद्धले भिक्षुहरूलाई सम्प्रदायबाट मुक्त भएर आफ्नो र अरूको कल्याणको खातिर धर्मको शिक्षा विस्तार गर्न निर्देशन दिनुभयो । यसरी मानिसहरूलाई दुःखमुक्ति र बुद्धत्वको बाटो देखाउनका लागि चारिका अर्थात् देशाटन गर्ने भिक्षुहरूलाई बुद्धले दुई जना छन् भने दुवैलाई फरक बाटोबाट अगाडि बढ्न सुझाउनुभयो । यसो गर्दा धेरैभन्दा धेरै मानिसले धर्मको देशना सुन्ने अवसर प्राप्त गरून् भन्ने बुद्धको आशय थियो । सबै दिशातिर धर्मदूत पठाइसकेपछि बुद्ध स्वयं पनि धर्म विस्तारको लागि उरुवेलतिर प्रस्थान गनुभयो । बुद्धको व्यक्तित्व, संघको उदात्त सोच र आदि, मध्य एवं अन्त्यसम्म कल्याणकारी धर्मको उपदेश सुनेर दिनानुदिन सयौं हजारौं मानिस प्रभावित भए, दीक्षित भए र दुःखमुक्त भए । उनीहरूले अन्य मानिसहरूलाई दीक्षित गरे । यो क्रम बढ्दै गएर बुद्धले धर्मको देशना दिन खटाउनुभएको छ महिनाभित्र बुद्ध कपिलवस्तु जानुहुँदा भिक्षु संघमा बीस हजार भिक्षु आबद्ध भइसकेका थिए ।


आफ्नो जीवनकालमा बुद्ध भारतका विभिन्न सहरहरू र नेपालको कपिलवस्तुमा बारम्बार भ्रमण गनुभयो । बुद्धले केही विशेष स्थानहरूलाई धर्म विस्तारको केन्द्र नै बनाउनुभएको थियो । यस्तै केन्द्र थिए श्रावस्ती र राजगृह । बाबा भीमराव अम्बेडकरले पालि ग्रन्थहरूमा खोजबिन गर्दा बुद्ध श्रावस्तीमा करिब ७५ पटक र राजगृहमा २४ पटक भ्रमण गर्नुभएको तथ्य पत्ता लगाएका थिए । कपिलवस्तु र वैशालीमा बुद्ध छ पटक भ्रमण गर्नुभएको र कम्मासधम्ममा चार पटक पुग्नुभएको स्रोत फेला पर्छ । बुद्ध सशरीर पुग्नुभएका अन्य स्थानहरू अस्सपुर, नालन्दा, घोषिताराम, कुसीनारा, देवदह, पावा, मगधको राजधानी पाटलीपुत्र, दर्जनौं शाक्य जनपद र कुरु जनपदहरू हुन् । यी सबै स्थानमा बुद्ध पैदलै हिँडेर पुग्नुभयो । बयलगाडी उपयोग गर्न सक्नुहुन्थ्यो तर बुद्धले हिँडेरै चारिका गर्न मन पराउनुभयो । बाटोमा भेटिने सबैलाई धर्मको देशना सुनाउने उहाँको ध्येय हुन्थ्यो ।


बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि धर्मलाई विश्वव्यापी बनाउने कार्य निर्बाध जारी रह्यो । सबै व्यवस्था बुद्धले बसालिदिनुभएको थियो, हरेक युगमा नयाँ भिक्षुहरू संघमा प्रवेश गरे र स्थापित नियमअनुसार धर्म प्रचारलाई अगाडि बढाए । यस क्रममा धर्मलाई विश्वभर विस्तार गर्न सम्राट् अशोक जत्तिकै प्रभावी अरू फेला पार्न मुस्किल हुन्छ । सम्राट् अशोक निग्रोध नामक व्यक्तिको प्रभावले बुद्ध धर्मप्रति आकर्षित भएका थिए । पछि उपगुप्त भिक्षुबाट उनी बुद्ध धर्ममा दीक्षित भए । उनी लुम्बिनीलगायत दर्जनौं बुद्धक्षेत्रहरूमा धर्म प्रचार गर्न र धर्मको इतिहास जोगाइराख्नका लागि स्वयं पुगे । अशोक स्तम्भहरूकै कारण आज बुद्धको जन्मभूमि नेपाल हो भन्ने अकाट्य रूपले सावित भएको छ । अशोक स्वयं सम्राट् भएको हुँदा उनमा अधिकार, क्षमता र कौशल थियो, स्वयं बुद्ध धर्मानुलम्बी भएको हुँदा धर्मप्रति श्रद्धा पनि थियो । उनले मज्झन्तिकलाई कश्मीर तथा गान्धारमा, महारक्षितलाई यवन देशमा, मज्झिमलाई हिमालय देशमा, धर्मरक्षितलाई अपरांतक देशमा, महाधर्मरक्षितलाई महाराष्ट्रमा, महादेवलाई मैसुरमा, रक्षितलाई कन्नडमा, सोन र उत्तरलाई सुवर्णभूमिमा धर्मप्रचारका लागि पठाए । उनले श्रीलंकामा आफ्ना छोराछोरी महिन्दा र संघमित्रालाई धर्म प्रचारका लागि पठाएका थिए । सम्राट् अशोकले बर्मामा धर्म प्रचारका लागि विशेष टोली पठाएका थिए । बुद्धप्रेमी अशोकका केही वचनहरू आज पनि कालजयी छन्—बाँच र बाँच्न देऊ, सर्वहितभन्दा ठूलो कार्य अरु केही छैन, राजनीतिक लाभका लागि हिंसा गर्नु सबैभन्दा निन्दनीय हो ।

थरीथरीका बुद्ध, थरीथरीका अभ्यास
बुद्ध धर्म चीन, तिब्बत, जापान, कोरिया, भियतनाम, बर्मा, थाइल्यान्ड, श्रीलंका, भुटानलगायत मुलुकमा पुग्दा बुद्धको प्रतिमा उस्तै रहेन । तत्तत् मुलुकका शिष्यहरूले तिनको कल्पनाअनुसार अनुकूल प्रतिमा बनाए । तिब्बतमा त बहु बुद्ध प्रणाली विकसित भयो— अमिताभ बुद्ध, महामञ्जुश्री बुद्ध, अवलोकितेश्वर आदि । हजार हात भएका अवलोकितेश्वरको समेत परिकल्पना गरियो । मानिसहरूको हित र कल्याणका लागि स्वयंको निर्वाणसमेत बोधिसत्त्वहरू त असंख्य कल्पना गरिए ।


बुद्धका पछिका शिष्यहरूमध्ये बोधिधर्मले चीनमा पुगेर चान बुद्ध दर्शन विस्तार गरे । उनले चीनका मानिसहरूलाई ध्यान सिकाए । चिनियाँ भाषीहरूले ध्यानलाई चान भन्न थाले । यही चान जापान पुग्दा झेन बन्यो । जापानमा झेन सम्प्रदाय प्रभावी छ । डिटी सुजुकीले झेनलाई पश्चिमा देशहरूमा विस्तार गरे ।


वज्रयान सम्प्रदायका आचार्य पद्मसम्भव भारतबाट तिब्बत पुगे र त्यहाँका मानिसहरूलाई वज्रयानमा दीक्षित गरे । उनको प्रभाव व्यापक भयो, उनी अन्ततः गुरु रिन्पोछे भनेर चिनिन थाले । तिब्बती भेकमा विकसित भएको वज्रयानलाई दलाई लामा र अरू रिन्पोछेहरूले वर्तमान समयमा विश्वभर विस्तार गरिरहेका छन् ।


तन्त्रयानका रूपमा विकसित भएको वज्रयानले बुद्धका मूल शिक्षालाई कतै छोडेको छैन, बरु युगानुकूल विकास र परिष्कार गर्दै लगेको पाइन्छ । कोरियामा सद्धर्मपुण्डरिकसूत्रलाई मुख्य ग्रन्थ मानेर लाखौं मानिस बुद्धका शिक्षा सुन्छन् र ध्यानको अभ्यास पनि गर्छन् । जापानमा निचिरेनलगायतका बौद्ध सम्प्रदायमा पनि यही ग्रन्थ आधारभूत हो । बुद्धको मुख्य शिक्षा पनि ध्यान नै हो ।


बुद्ध दर्शन गतिशील प्रकृतिको छ । खासगरी वज्रयानमा बुद्ध दर्शनको ‘डाइनामिक’ स्वभाव प्रस्ट देख्न पाइन्छ । जस्तो चीनमा विकसित भएको चिया संस्कृतिमा बुद्ध दर्शनको गहिरो प्रभाव देखिन्छ । चिया पिउनु ध्यानको अभ्यास गर्नु जत्तिकै स्मृति र सम्प्रजन्ययुक्त हुन्छ । चीनमा प्रचलित कुङ फु, जापानमा विकसित हाइकु कविता र कोरियामा विकसित कलिग्राफीको अन्तर्यमा बुद्ध दर्शनको प्रभाव स्पष्ट देख्न पाइन्छ । यी संस्कृतिले हरेक क्रियाकलाप हरेक क्षणमा कसरी माइन्डफुल अर्थात् होसपूर्ण भएर सम्पन्न गर्ने भन्ने सुझाउँछन् । बुद्धले सिकाएको ध्यानको मूल आशय पनि यही हो । वर्तमान समयमा होसपूर्ण भएर र पक्षविपक्षमा नढल्की तटस्थ भएर कार्य गर्नु बुद्धत्वतर्फको यात्रा नै हो । होसपूर्ण हुने अझ्यास सघन हुँदै जाँदा मानिस मन र समयको अदृश्य बन्धनबाट मुक्त हुन सक्छ । मुत्तिको सुख सबै सुखभन्दा अप्रतीम हुन्छ । यो यस्तो सुख हो जुन जहिल्यै विस्तार हुँदै जान्छ, कहिल्यै ह्रास भएर जाँदैन ।
उता पश्चिमा जगत्मा जोन कबात जिनले बुद्धले सिकाएको ध्यान पद्धतिको सिको गर्दै माइन्डफुलनेसमा आधारित तनाव न्यूनीकरण थेरापी विकसित गरे । वर्तमान समयमा भिक्षु मेथ्यु रिकार्डले करुणा फाउन्डेसन मार्फत् बुद्धका शिक्षालाई विश्वभर विस्तार गरिरहेका छन् । टिच न्यात हन्हले भियतनामबाट इन्गेज्ड बुद्धिजमलाई विश्वभर फैलाइरहेका छन् जुन अचेल प्राज्ञिक अध्ययनको एक मुख्य विधा बनेको छ ।


बुद्धको जीवनी, ज्ञान प्राप्ति र धर्म देशना वर्णन गर्दै एडविन आर्नोल्डले लेखेको ‘लाइट अफ एसिया’ ले संसारभरी बुद्ध धर्म र दर्शनप्रति मनिसहरूमा जागरण ल्याइदियो । आर्नोल्डले उक्त कृति ललितविस्तरसूत्र नामको ग्रन्थको आधारमा तयार गरेका थिए । पश्चिमा जगत्मा पहिलो पटक बुद्ध दर्शनको परिचय दिन पुस्तकका रूपमा यो कृति विख्यात छ । श्रीलंका पुगेका भिक्षु बुद्धघोषले विशुद्धिमग्ग र विमुक्तिमग्ग नामका दुई बेजोड कृति लेखे । यी कृतिका बारेमा भन्ने गरिन्छ, बुद्धका सबै शिक्षा लोप भए र यी दुई ग्रन्थ बाँकी रहे भने पनि बुद्ध धर्मलाई केही घाटा हुने छैन ।

बत्तीमुनि अँध्यारो
बुद्धका शिष्यहरूले विश्वभर बुद्धत्वको सुगन्ध फैलाए र यो क्रम अझै जारी छ । तर बुद्ध स्वयंले देशना दिनुभएको नेपाल र उत्तर भारतमा बुद्धका अनुयायीहरू कमी हुँदै जानु भने आश्चर्यजनक छ । बत्तीमुनि अँध्यारो भन्ने आहान यहीं चरितार्थ भइरहेको छ । यसो हुनुको पछि धेरै कारण हुन सक्छन् । जस्तो, बुद्धले पूजाआजा र तीर्थव्रतलाई श्रद्धा जगाउने कार्यका लागि मात्र उपयोग गर्न सुझाउनुभएको थियो तर बुद्धका मूर्ति पूजा गर्नु नै धर्मको मुख्य अभ्यास हुन थाल्नु, भिक्षुहरू धर्म उपार्जनमा भन्दा अर्थोपार्जनमा केन्द्रित हुनु र ध्यानको अभ्यास नगरी गुरु बन्ने होडबाजी चल्नु केही कारण हुन् ।


अर्को कारण हिन्दु धर्मसँग सम्बन्धित छ । नेपाल र भारतमा हिन्दु धर्म सधैं बलियो रह्यो, हिन्दुहरूले बौद्ध धर्म र दर्शनलाई फस्टाउने मौका दिएनन् । उनीहरूले बुद्धलाई विष्णुका एक अवतार हुन्समेत भने । जुन कुरा शास्त्रीय दृष्टिले कतैबाट तर्कसंगत देखिंदैन । हिन्दु ईश्वरवादी धर्म हो, तर बुद्धले कुनै पनि सृष्टिकर्ता वा सर्वेसर्वा ईश्वर स्वीकार गर्नुभएन । बुद्धले जातिभेद अन्त्य गरेको, बलिप्रथा रोकेको र उदार विश्व दृष्टिकोण अपनाएकाले हिन्दुवादी ब्राह्मणहरूको स्वार्थमा बाधा पुर्‍याउने देखियो । अतः समाजमा शक्तिशाली रहेका
ब्राह्मणहरूले राज्यस्तरबाटै बुद्धको धर्म र दर्शनलाई खेद्ने काम गरे । राणा शासनकालमा नेपालमा बुद्ध मूर्ति बनाएको आरोपमा भिक्षु अमृतानन्दलाई आठ वर्ष जेलमा थुनियो । विसं २००० मा भिक्षु अमृतानन्दलगायत आठ जना भिक्षुहरूलाई देश निकाला गरियो । बौद्ध दर्शनका पुस्तक खोजीखोजी जफत गरियो, हिन्दुहरू धर्म परिवर्तन गरी बौद्ध बन्न नपाइने, बौद्ध विहार बनाउन नपाइने नियम नै बनाइयो । यसरी राज्यले नै खेदेपछि बुद्धको धर्म बुद्ध भूमिमै मेटिंदै गयो ।


उत्तर भारत हिन्दु धर्मको उद्गमस्थल हो, भारतीय हिन्दुहरूले बुद्ध दर्शन व्यवस्थित, उदार र प्रभावी देखेपछि आफ्नो अस्तित्वमा खतरा ठाने । उनीहरूले अनेक शास्त्र र काव्य लेखेर बुद्ध धर्मलाई माथि उठ्न दिएनन् । ‘हस्तिना ताड्यमानेऽपि न गच्छेत् जैन मन्दिरम्’ अर्थात् प्राण घाँटीबाट जानै लागे पनि, हात्तीले कुल्चेर मार्नै लागे पनि जैन धर्म या बुद्ध धर्मको शरणमा नजानू भन्नेजस्ता दुष्प्रचार गरे । यस्तै बेला धर्मान्ध र मूर्ख मुसलमान शासक बख्तियार खिलजीलगायतले भारतमा आक्रमण गरे र खासगरी बौद्ध साहित्यको केन्द्रका रूपमा विकसित ओदान्तपुरी विश्वविद्यालय र नालन्दा विश्वविद्यालयमा आगो लगाइदिए । भनिन्छ, नालन्दाको पुस्तकालयमा लागेको आगो छ महिनासम्म निभेको थिएन ।


मुसलमान अतिवादीहरूले बौद्धहरूलाई निर्मूल पार्न हरेक विहार, चैत्य, स्तूपा भत्काइदिए, लाखौं लाख पुस्तकहरू खोजीखोजी जलाइदिए र हजारौं भिक्षु एवं बौद्ध आचार्यहरूलाई मारे । त्यसबेला बौद्धहरू लुक्दै, भाग्दै नेपाल र तिब्बतमा शरण लिन आएका थिए । यसप्रकार अतिचार हुँदासमेत बुद्ध धर्म र दर्शन जीवित रहन सक्नु उल्लेख्य छ । जे–जति बौद्ध दर्शन, साहित्य र परम्परा जीवित छ त्यसलाई यथोचित संरक्षण र विस्तार गर्न सक्यौं भने पनि शान्त, सुखी र समतापूर्ण हुन सकिन्छ । भौतिक समृद्धि देखिसकेका देशहरूले आन्तरिक समृद्धिका लागि बुद्धको धर्मलाई चाखपूर्वक पछ्याउँदै गरेको देखियो । अन्ततः मानिसलाई चाहिने आन्तरिक सुख–शान्ति नै रहेछ, हामीले बेलैमा बुद्धलाई चिन्न सके जाती हुन्थ्यो । बत्तीमुनि अँध्यारो हुनुमा केही दृश्यमान र केही अदृश्य कारण समेत होलान् । बुद्धको ज्ञानको आलोक कति गरिमापूर्ण छ भन्ने हामीलाई बोध भइसकेको हो भने त्यो आलोकलाई पुनः जगाउने सम्भावना छन् । हामी सबै मिलेर सम्भावनाहरू खोजी गर्न सकिन्छ । सुरुआत गर्नलाई राज्याधिकारीहरू नै सचेत हुनुपर्छ । कम्तीमा बुद्ध जयन्तीका दिनमा मञ्चमा उभिएर राजनीतिक भाषण दिनुको साटो कुनै वरिष्ठ बौद्ध भिक्षुलाई बुद्धको शिक्षाका बारेमा बोल्न समय दिने र प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपतिलगायत उच्चपदस्थ अधिकारीहरू दर्शकदीर्घामा बसेर धर्म श्रवण गर्न सके जनजनमा बुद्धत्वको गरिमा स्वतः स्थापित हुनेथियो । सम्मानित भिक्षुसँगै एकाध घण्टा सबै ध्यानमा बस्ने हो भने त त्यसले मनमा जगाएको आलोकले बत्तीमुनिको अँध्यारो स्वतः विलीन हुने थियो । मंगल होस् ।
netra.acharya@gmail.com

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७६ ११:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT