तेन्जिङ–हिलारीसँग सगरमाथा चढ्दा

तेन्जिङ–हिलारीले सगरमाथा विजय गरेको यसै साता ६६ वर्ष पुग्दै छ । अभियानका सदस्य कान्छा शेर्पाको कथा ।
कुम्भराज राई

अबको चारदिनपछि (मे २९ बुधबार) विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथामा तेन्जिङ शेर्पा र एडमन्ड हिलारीले पाइला टेकेको ६६ वर्ष पूरा हुँदै छ  । त्यस दिनलाई अहिले ‘सगरमाथा दिवस’ को रूपमा पनि मनाइन्छ  ।

अबको चारदिनपछि (मे २९ बुधबार) विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथामा तेन्जिङ शेर्पा र एडमन्ड हिलारीले पाइला टेकेको ६६ वर्ष पूरा हुँदै छ । त्यस दिनलाई अहिले ‘सगरमाथा दिवस’ को रूपमा पनि मनाइन्छ । त्यसयता ८ हजारभन्दा बढीले दसौं हजार पटक सगरमाथा शिखरमा पाइला राखिसके । त्यसअघि र पछि सयौंले ज्यान गुमाए । तर पहिलो पाइला राख्नेको इतिहास अमर नहुने कुरै भएन । त्यही पहिलो आरोहण दलका ३५ जनामध्ये एक मात्र जीवित सदस्य हुन्, सोलुखुम्बु नाम्चेका कान्छा शेर्पा ।


उनी नामले मात्र कान्छा भएनन् साँच्चै कान्छा बने । ८५ वर्ष पुगे पनि उनको शारीरिक अवस्था तगडा छ । बिहान उठ्नेबित्तिकै पूजापाठ गरेर उनी चिया–नास्ता गर्छन् । ‘कान्छा शेर्पा फाउन्डेसन’ मार्फत स्थानीय विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई झोला, पुस्तक बाँड्ने काम गर्दै आएका छन् । सामाजिक काममा सक्रिय हुने उनको चाहना छ । दुई छोराहरूसँग बस्दै आएका कान्छा जाडोको बेला केही समय राजधानीतिर बिताउँछन् । उनलाई अझै पनि त्यो पहिलो आरोहणको स्मरण प्रस्ट छ । मैले उनलाई नाम्चेस्थित उनकै घरमा हालैको एक बिहान भेट्दा ६६ वर्षपहिलेको त्यो दिन सरसर्ती सुनाउन भ्याए ।


त्यतिखेर नाम्चेमा १५ घरमात्र बस्ती थियो । बारीमा फलेको आलुले तीन महिना खान पुग्दैनथ्यो । जंगलमा उम्रेको च्याउ खोजेर मान्छेहरूले जीविका चलाउँथे । नाम्चेभन्दा माथि थामे घर भएका तेन्जिङ शेर्पा खान–लाउनकै दुःखले दार्जिलिङ गएका थिए । उनले त्यहाँ ‘कञ्चनजंघा’ नाम गरेको ट्रेकिङ कम्पनी खोलेका रहेछन् । एक दिन नाम्चेका कान्छा शेर्पालाई उनै तेन्जिङले काम गर्न बोलाएको खबर प्राप्त भयो । घरबाट सजिलै जान दिने अवस्था थिएन । उनी भागेर दार्जिलिङ गए । हिँडेरै भोजपुर हुँदै उनी दार्जिलिङ पुगे ।


दार्जिलिङ पुगेपछि कान्छाले तीन महिनासम्म तेन्जिङको घरमा बसेर काम गरे । एकदिन तेन्जिङले चोमोलोङमा चढ्न एक जना विदेशी आउने र त्यसका लागि सहयोग गर्नुपर्ने बताए । त्यसपछि उनीहरू दार्जिलिङबाट हिंडेर सिलिगुडीसम्म आए । सिलिगुडीबाट वीरगन्जसम्म रेलमा चढेर आए । रेलबाट झरेपछि दुई दिनको पैदल हिँडेर काठमाडौं उपत्यका पुगे । भक्तपुरमा गएर टेन्ट टाँगे । भोलिपल्ट न्युजिल्यान्डबाट एडमन्ड हिलारीको टोली प्लेन चढेर आइपुगे ।


हिलारीको बाँकी सामान आइपुग्न समय लाग्ने भएकाले उनीहरू एक हप्तासम्म भक्तपुरको टेन्टमै बसे । हिलारीको सामान आइसकेपछि उनीहरू ४ सय कुल्लीलाई भारी बोकाएर काभ्रेको दोलालघाट हुँदै चौबास, ठोसे हुँदै १६ दिनमा नाम्चे पुगे । नाम्चेबाट छ दिनमा आधारशिविर पुगे । भक्तपुरदेखि आधारशिविर पुग्न जम्मा २२ दिन लाग्यो । यहाँनेर आधारशिविर बनाउन उपयुक्त हुन्छ भन्ने टुंगो त्यही टोलीले लगाएको हो । कतिपयले त्यतिखेर आधारशिविर थुक्ला नजिकै बनाइएको बताउँछन् । तर कान्छाले भने हालको गोरक्सेपदेखि माथिी नै आधारशिविर भएको बताउँछन् ।


आरोहण दलमा २० जना शेर्पा थिए । न्युजिल्यान्ड र इंगल्यान्डका गरी १५ जना थिए । जम्मा ३५ जनाको आरोहण दल थियो । आधारशिविर पुगेर उनीहरूले दिनहुँजसो खुम्बु आइसफल छिचोल्ने प्रयत्न गरे । तर आइसफलको खर्पास (हिउँ चिरिएको खाल्डो) हेर्दाहेर्दा एक हप्ता बित्यो । खर्पासमा भर्‍याङ अभावले गर्दा उनीहरू अघि बढ्न सकेनन् । तीन जना शेर्पा फेरि नाम्चे आएर १० वटा सल्लाको रूख काटे । थामेबाट कुल्ली मगाएर बोकाएर आधारशिविर पुर्‍याए । त्यही सल्लाको काठलाई भर्‍याङ बनाएर उनीहरूले खुम्बु आइसफलको खर्पास कटेर उकालो लागे ।


कान्छासँगै तीन जना शेर्पा मात्र साउथ समिट (८००० मि) सम्म पुगे । त्यहाँभन्दा माथि जाने अनुमति उनीहरूलाई थिएन । तेन्जिङ र एडमन्डले शिखर चुमेपछि उनीहरू फेरि नाम्चे फर्किए । हिलारीले एक महिनामा आउँछु भनेर बिदा भए । एक महिनापछि उनले न्युजिल्यान्डबाट पैसा, तक्मा, मेडल लिएर आए । तीन जना साउथ समिट जानेले मात्र मेडल पाए । अझ रोचक कुरा त त्यतिखेर कागजको पैसा हुँदैनथ्यो । चाँदीको सिक्का हिलारीले काठमाडौंबाट २५ जना कुल्लीलाई बोकाएर ल्याएका थिए । पैसा ल्याएपछि ४ सय कुल्लीलाई पैसा बाँड्दा सकियो । कुल्लीले दिनको ५ रुपैयाँ पाउँथे । कान्छालगायतका शेर्पाहरूले भने दिनको ८ रुपैयाँको दरले पैसा पाए ।


कान्छाले त्यसपछिका सगरमाथा आरोहणमा पनि काम गरे । उनी सन् १९७१ मा अन्तिम पटक सगरमाथा गएका थिए । तर कहिल्यै चुचुरो चुम्ने अवसर भने पाएनन् । टोलीको नेताले अनुमति नदिए शिखर जान पाइन्नथ्यो । त्यतिखेर सगरमाथा आधारशिविरमा हिउँ बाक्लो भएपनि घाँस पाइन्थ्यो । गोरक्सेपदेखि माथि भारी बोकाएर लगेको याकलाई घाँसमा चराएको सम्झना कान्छालाई अझै छ । हिउँ धेरै बाक्लो हुन्थ्यो । हिउँ परेपछि तीन महिनामा पनि बिल्दैन थियो । अहिले अलिअलि परे पनि बिलिहाल्छ । कान्छाले अहिले पनि तेन्जिङ र हिलारीलाई भगवान् मान्छन् । ‘यही बाटो भएर टुप्पोमा पुगिन्छ भनेर कसले बाटो देखाएको हो र ?’ कान्छा भन्छन्, ‘उनीहरू भगवान् नै हुन् । खुम्बु आइसफल कटेर पनि त्यहाँबाट माथि टुप्पोमा पुग्ने बाटो थाहा पाउने उनीहरू भगवान् थिए ।’


तेन्जिङ र हिलारीकै कारण खुम्बुमा स्कुल, अस्पताल, पुल, विमानस्थललगायतका विकास भएको उनले बताए । नत्र खुम्बुका शेर्पाहरूले जीवनमा पैसा देख्न पाएका थिएनन् । भोकभोकै मर्नुपर्ने अवस्था थियो । अहिले सगरमाथा चढ्ने काम सजिलो भएको कान्छाको अनुभव छ । सबै काम अरूले गरिदिएर बाटोमा मात्र हिँड्न जानु साहसिक नभएको उनले बताए ।कान्छालाई हिमालमा हिउँ बिलेर कालो हुँदै गएकोमा चिन्ता छ । खुम्जुङ नजिकै रहेको खुम्बिह्युलामा उनले थाहा पाएसम्म हिउँ बस्थ्यो । अहिले कालो पहाड मात्र छ । समयसँगै मान्छेहरू साह्रै स्वार्थी भएको उनले बताए । ‘अब कहाँ रह्यो र त्यो समय ।’ उनले भने, ‘नाम्चे नै सहर बनिसक्यो ।’

प्रकाशित : जेष्ठ ११, २०७६ १०:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आरोहीको नशा

सगरमाथा शिखर सबैभन्दा उच्च ठाउँ । त्यसैले त्यहाँ पुग्नु अधिकांश आरोहीको सपना बन्ने गर्छ । एकपटक आरोहण गरेर फर्किने अधिकांशलाई दोहोर्‍याउन मन लाग्छ । सगरमाथा आरोही संघकी अध्यक्ष माया शेर्पाको अनुभव छ, ‘चढ्दा गाह्रो भो भने बेकारमा आएजस्तो लाग्छ, शिखर चुमेर फर्केपछि फेरि त्यहीँ पुग्ने हतारो हुन्छ ।’
कुम्भराज राई

सगरमाथा आधारशिविर — अधिकांश आरोहीको समान भनाइ छ, ‘उचाइ नशा हो ।’ जति उचाइमा पुगिन्छ, उति त्योभन्दा माथि पुग्न मन लाग्छ । उनीहरू भन्छन्, उचाइबाट लिने एउटै मज्जा हो– आफू सबैभन्दा अग्लो भएको महसुस गर्नु र सबै दृश्यलाई तलतिर पारेर हेर्नु । 

सगरमाथाको उचाइ मापन गर्ने टोलीलाई शुक्रबार काठमाडौंमा स्वागत गर्दै भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारणमन्त्री पद्मा अर्याल । तस्बिर : इलिट जोशी/कान्तिपुर

‘मलाई चाहिँ गज्जब त्यतिबेला लाग्यो, जतिबेला चट्याङसमेत मभन्दा निकै मुनितिर झल्याकझुलुक गरेर चम्किरहेको थियो,’ पहिलोपटक सगरमाथा आरोहण जाँदाको क्षण सम्झँदै खिमलाल गौतमले भने, ‘बादल पनि मभन्दा तल रहेछ भन्ने थाहा पाउँदा गर्वानुभूति भयो ।’

उनले यसपटक फेरि सगरमाथा सर्वेक्षणका लागि नापी विभागको नेतृत्व गरेर शिखर चुमेका छन् ।
सगरमाथामा पुग्नु अधिकांश आरोहीको सपना हो । ‘प्राविधिक रूपले सगरमाथाभन्दा अप्ठ्यारा हिमाल नेपालमै धेरै छन्,’ नेपाल माउन्टेन एकेडेमीका प्रशिक्षक तथा क्लाइम्बिङ गाइड छिरिङजाङबु शेर्पाले भने, ‘सर्वोच्च शिखर भएकाले एकपटक यसको शिरमा पुग्ने रहर जाग्नु स्वाभाविक हो ।’ उनले उमेर र बल हुँदा दुईपटक बिनाअक्सिजन शिखरमा पाइला टेकेको सम्झिए ।

हिमालमा ज्यान गुमाउनेमध्ये धेरैजना यही नशामा चुर्लुम्म डुबेका हुन्छन् । अंग्रेजीमा ‘समिट फिभर’ नाम राखिएको छ । शिखरमा पुग्नेबाहेक उनीहरू अरू केही सोच्दैनन् । त्यसैले भएभरको शक्ति खपत गरेर शिखरमा पुगे पनि सहज रूपले ओर्लिन सक्दैनन् । र, ज्यान गुमाउँछन् ।

एकपटक आरोहण गरेर फर्किने अधिकांशलाई दोहोर्‍याउन मन लाग्छ । सगरमाथा आरोही संघकी अध्यक्ष माया शेर्पाको अनुभव छ, ‘चढदा गाह्रो भो भने बेकारमा आएजस्तो लाग्छ । शिखर चुमेर फर्केपछि फेरि त्यही चुचुरोमा पुग्ने हतारो हुन्छ ।’

सन् २०१४ मा हिमपहिरोमा परी सगरमाथामा १६ शेर्पाले ज्यान गुमाए । २०१५ को भूकम्पमा २२ जनाको ज्यान गयो । त्यसयता मर्नेको संख्या २० नाघिसकेको छ । आरोहण गर्नेको संख्या पनि उत्तिकै बढिरहेको छ । यही सिजनमा मात्रै ३ सय हाराहारीले सगरमाथा शिखरमा टेकिसकेका छन् । सहयोगी शेर्पासहित गणना गर्ने हो भने त्यसको संख्या ६ सयभन्दा माथि छ ।

मेलोरीदेखि कामीरितासम्म
न्युजिल्यान्डका एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङ शेर्पाले सगरमाथा चढ्नुअघि धेरैले आरोहण प्रयास गरे । हिलारी र तेन्जिङभन्दा ३३ वर्षपहिले सन् १९२० मा जर्ज मेलोरी नाम गरेका बेलायती आरोहीले आरोहण प्रयास गरेका थिए । उनी आरोहणकै क्रममा बेपत्ता भए । कतिपयले मेलोरी र उनका साथी एन्ड्रिउलगायतले आरोहण गरे पनि फर्किन नसकेको अनुमान गरेका छन् ।

हिलारी र तेन्जिङले सन् १९५३ मे २९ मा पहिलोपटक सफल आरोहण गरेर फर्किसकेपछि यसको व्यावसायिक आरोहण सुरु भएको मानिन्छ । सगरमाथा आरोहण सुरु भएपछि अनगिन्ती कीर्तिमान राखिएका छन् । जुन अस्वाभाविक मानिन्छ ।

‘हिउँ पग्लिएर कालो पहाड भएको देख्दा र बेलाबेलामा मान्छेहरू धेरै मरेको देख्दा मान्छे चढेर नचाहिने काम गरेकाले देवीलाई जुठो परेर यस्तो भएको जस्तो लाग्छ,’ ३९ वर्षदेखि सगरमाथामा काम गरेका आङकामी शेर्पाले भने, ‘जसले जे पायो त्यही गर्दिन्छन् । सगरमाथा सबैलाई सजिलो जस्तो भयो ।’

सगरमाथा आरोहणकै नशाका कारण बाबुछिरी शेर्पा, आङरिता शेर्पा, पासाङल्हामु शेर्पा, आप्पा शेर्पा हुँदै कामिरिता शेर्पासम्मको कीर्तिमानी कायम भएको छ । शेर्पा समुदायमा शिक्षा कम भएका कारण भारी बोक्ने बाध्यतासँगै उनीहरूमा सगरमाथा चुम्ने नशा चढ्छ ।

कामीरिता आफैंले आरोहण सुरु गर्दा कीर्तिमान कायम राख्छु भन्ने सोचेका थिएनन् । पेसाको हिसाबले चढ्दै जाँदा कीर्तिमानी भयो । अन्त्यमा आएर कीर्तिमानी कायम गर्ने चुनौतीले उनले अर्को साल पनि आरोहण गरेर २५ पटक चढ्ने बताएका छन् । तर प्रत्येक पटकको आरोहण उत्तिकै चुनौतीपूर्ण हो भन्ने उनलाई राम्रोसँग थाहा छ ।

यस वर्षका चर्चित
यस वर्षको आरोहणका सबैभन्दा चर्चित पात्र कामीरिता शेर्पा भए । उनले एकै सातामा दुईपटक सगरमाथा शिखर चुमेर आफ्नै विश्व कीर्तिमान तोडदै २४ पटक सगरमाथा आरोहण गरे । ‘मलाई विश्वका समुदायलाई यो साहसिक कीर्तिमानी सुनाउन पाउँदा, शेर्पा समुदाय र नेपाली हुन पाएकोमा गर्व लागेको छ,’ उनले भने, ‘कर्मको साथसाथै कीर्तिमान प्राप्त भयो । खुसी छु ।’ उनले सन् १९९४ मा पहिलोपटक सगरमाथा आरोहण गरेका थिए ।

सगरमाथा मापन गर्ने टोली पनि चर्चामा रह्यो । सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिकद्वारा मान्यताप्राप्त प्रविधिमार्फत पहिलोपटक सगरमाथाको उचाइ नाप्न लागेका कारण उनीहरूको आरोहण चर्चामा रह्यो । खिमलाल गौतम त्यसको टिमलिडर हुन् ।

खिमलालसँगै नापी अधिकृत रविन कार्कीले पहिलोपटक सगरमाथा आरोहण गरे । खिमलालले यसअघि निजामती कर्मचारीको टोलीबाट आरोहण गरेका थिए । हिमालमै श्रीमान गुमाएका खुम्बुपासाङल्हामु गाउँपालिका ४, खुम्जुङकी दुई विधवा महिला निमाडोमा र फुर्दिकी शेर्पालाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले पछ्याइरहे ।

उनीहरूले ‘हामी पनि गर्न सक्छौं’ भन्ने मूल नारा लिएर सगरमाथा आरोहण गरे । हिमालले खोसेको खुसी फिर्ता गर्न गएको उनीहरूको सन्देशले विश्व समुदायलाई भावुक बनायो । फुर्दिकीका श्रीमान मिङमार ६ वर्षअघि सगरमाथामै बाटो बनाउने क्रममा लडेर बितेका थिए । निमाडोमाका श्रीमान् छिरिङवाङछुले पनि पाँच वर्षअघि सगरमाथाकै हिमपहिरोमा ज्यान गुमाएका थिए ।

आरोहीसँगै समस्या
अनुमति लिने आरोहीको संख्या वर्षेनी बढदो छ । सन् २०१० मा २ सय ३७ ले सगरमाथा आरोहणको अनुमति लिएका थिए भने सन् २०१९ को वसन्त ऋतुमा ३ सय ७९ ले अनुमति लिए ।

त्यसबीचका वर्षमा सामान्य घटबढ भए पनि औसतमा आरोहीको संख्या बढिरहेको छ । अनुमति लिने आरोहीको साथमा १ देखि दुईजना सहयोगी शेर्पाको गणना गर्ने हो भने सगरमाथामा आरोहणको मौसममा ट्राफिक जाम हुने गर्छ । जाम जति बढ्यो, त्यति आरोहीको ज्यान जाने खतरा हुन्छ । जिन्दगीमा कुनै हिमाल नचढेकाहरू समेत एकैपटक सगरमाथा आरोहणको अनुमति लिएर आएका भेटिन्छन् ।

‘चीनले आफ्ना नागरिकलाई कम्तीमा आठ हजार मिटर चढिसकेकालाई मात्र सगरमाथा चढ्ने अनुमति दिन्छ,’ छिरिङजाङबु भन्छन्, ‘नेपाल सरकारले पनि कम्तीमा ६ हजार, ७ हजार हुँदै ८ हजार मिटरको हिमाल चढ्न पाउने व्यवस्था गर्न सके सगरमाथामा ह्वात्तै बढ्ने आरोहीको संख्या व्यवस्थित हुने थियो ।’

आरोही बढेर राजस्व धेरै संकलन हुनु मात्र गर्व गर्ने विषय नभएको उनले बताए । आरोही बढेपछि फोहोर बढ्छ । ट्राफिक जाम भएपछि जोखिम बढ्छ । आधारशिविरमै निकै भीड हुने गरेको छ ।

आधारशिविरमा टेन्ट टाँग्ने बेला कतिपय आरोहण दलका सदस्यले अवैध रूपमा ड्रोन उडाउने, बिनाअनुमति शिखरसम्म विभिन्न किसिमका क्यामेरा र प्रविधि प्रयोग गर्ने गरेका छन् । जसलाई नेपाल सरकारले नियन्त्रण गर्न सक्दैन । आधारशिविरको प्रवेशद्वारमै प्रवेश गर्नेहरूको नामावली व्यवस्थित गर्न सके धेरै व्यवस्थित हुने सरोकारवालाको भनाइ छ ।

सगरमाथामा पहिलेको तुलनामा फोहोर घटे पनि चौथो शिविरआसपास धेरै फोहोर भएको आरोहीको अनुभव छ । भूकम्पका बेला शिविरमा पाल टाँगिसकेपछि भागेका आरोहण दलले छोडेका पाल धेरै थुप्रिएका छन् ।

ती फोहोर आइसमा गाडिएका कारण छुट्टै शेर्पाहरूको टोली आवश्यक औजारसहित पठाउन नसके ल्याउन नसकिने उनीहरू बताउँछन् । एकजना शेर्पाबराबर आठ किलो फोहोर एक सिजनमा ल्याउनुपर्ने नियम राखिएको छ ।

उनीहरूले एक किलोबराबर ६ सय रुपैयाँ पैसा सगरमाथा प्रदूषण नियन्त्रण समितिबाट प्राप्त गर्छन् । त्यो रकम पर्याप्त नभएको शेर्पाहरूको गुनासो छ ।

बर्सेनि सगरमाथा सफाइको नाममा करोडौं रकम खर्च भए पनि उपलब्धिको लेखाजोखा नभएको पर्यटन व्यवसायी बताउँछन् । सफाइका लागि खटिएका शेर्पाहरूको पारिश्रमिक थोरै भएको गुनासो छ । ज्यान जोखिममा राखेर काम गर्ने शेर्पाहरूले दिनको १ हजार २ सयदेखि १ हजार ५ सयसम्म मात्र पाउँछन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ११, २०७६ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्