नारायणहिटीका तीन पर्व

इतिहास
यादव देवकोटा

तीनै हत्यामा दागीहरू या त छोरा छन् या छोरासरहका आफ्नै भतिजा । मुख्य संयोग, यी तीनै हत्याकाण्ड नारायणहिटीमा भएका थिए । हत्या सत्तासीन शक्तिशाली राजा या प्रधानमन्त्रीको भएको थियो । यो आलेख नारायणहिटीमा घटित विभिन्न समयकालका यी चर्चित तीन हत्या प्रकरणहरूमा केन्द्रित छ ।

अ)‘झ्यालबाट मेरा आँखा हलभित्र सर्रर पुगे, मान्छे पूरै सोत्तर भएर लडेको देखें । हलभित्र पुग्दा भएभरका मानिस भुइँमा लडेको देखें । त्यो रगताम्ये माहोलमा सुरुमा त तिरिमिरी भयो । ...भित्र पस्दा मनै भरङ्ग हुने दृश्य थियो । यत्रतत्र रगत लतपतिएको देखिन्थ्यो । भुइँभरि रगतका धब्बा थिए । त्यही रगतमा लतपतिएको अवस्थामा एउटा टोपी देखियो । महाराजधिराजको टोपी !..छेउको भित्तामा गिदी र कपाल टाँसिएको भयानक दृश्य थियो । भित्तैभरि रगतको छिटा लागेको देखिन्थ्यो । हेर्दै जाँदा भर्‍याङबाट बगेको रगत तल जमिनसम्मै पुगेर आहाल बनेको रहेछ । त्यहाँबाट एकदमै नमीठो दुर्गन्ध आयो ।’

आ) ‘त्यसपछि पुत्र...ले पिताका आज्ञा मानी केही विचार नगरी वेगले जाई छोपी सुतिरहन्या पुरुषकन केही नहेरी खड्गले प्रहार गरि छिन्न भिन्न गर्‍या । त्यसैबेला ठूलो शब्द गरि धारा बह्यो र राजपुत्र खुशीभै खड्ग धुन जाँदा दुवै धारादेखि रक्त बहाई देखाया । पितृहत्या गर्न्याको मुख हेर्नु छैन भनि हिति मंगल(नारायण हिटी) फर्किगयाको हो भनि भन्दछन् अझतक । ...राजपुत्र त्यस ठाउँ छाडि इक्षुमति पुग्दा सबै किरामात्रै बगाई ल्यायाको हुनाले तुखुचा भनि भन्दछन् ।’

इ) ‘खुट्टामा तेल दल्न लगाई आफु ठूलो तकियामा घोप्टो परि ‘राम नाम’ लेख्न लागेका उनी सुब्बा वलवानसिंह अंग्रेजी पढ्न लेख्न र बोल्न पनि सक्ने भएबाट उनैलाई अखबार पढ्न लगाएर सुनि पनि रहेका थिए । त्यहीबेला एक्कासी तीन भतिजाहरू हातहतियारसहित भित्र पसेको देखि ‘किन आयौ ?’ भनि उनले प्रश्न गरे ।


‘स्वास्नीको कमारो भई फरियाभित्रबाट राजकाज गर्ने जोईटिङ्ग्रेलाई सजाय दिन आएको’ भनि गोली हाने । सो गोली चिउँडोमा लाग्यो । अर्का भतिजाले हानेको गोली छातिमा लाग्यो । तेस्रा भतिजाले हानेको गोली भूँडीमा लाग्यो । त्यसरी तुरुन्तै मरेका उनको लास त्यसरी गोली दाग्ने तीन शमशेर दाजुभाई र सुब्बा वलवानसिंहसमेत भई गारतलाई देखाउन लतार्दै–घिसार्दै बरण्डाबाट भूइँमा झारे ।’
..
उल्लिखित कथाजस्तो लाग्ने दर्दनाक र अत्यासलाग्दो घटना भोग्ने नेपालीहरू नै थिए । त्यो पनि सत्ता सुरक्षाको कसिलो घेरामा बसेका शासकहरू । घटनाहरू मञ्चित भएका थिए १५ सय वर्षभित्रका फरक फरक रातहरूमा । अनौंठो संयोग, पहिलो र तेस्रो घटना लगभग एकै समयमा भएको थियो रातको नौ र दस बजेको बीचमा । उसो त संयोगहरू अनेकन् छन् । तीनै हत्यामा दागीहरू या त छोरा छन् या छोरासरहका आफ्नै भतिजा । मुख्य संयोग, यी तीनै हत्याकाण्ड नारायणहिटीमा भएको थियो । हत्या सत्तासीन शक्तिशाली राजा या प्रधानमन्त्रीको भएको थियो । यो आलेख नारायणहिटीमा घटित विभिन्न समयकालका यी चर्चित तीन हत्याप्रकरणहरूमा केन्द्रित रहनेछ ।


पहिलो हत्या (विसं २०५८ जेठ १९ गते)– सार्वजनिक ‘प्रतिवेदन’ र हत्याकाण्डका ‘प्रत्यक्षदर्शी’ हरूबाट द्वितीय स्रोतमार्फत आएको विवरणअनुसार युवराज दीपेन्द्रले गरेका थिए । भनिन्छ, उनले हत्या गरेका थिए आफ्नै पिता, माता, भाइ, बहिनी, नातेदारहरू र आफैंको पनि (विवरण अ, सन्दर्भस्रोत–राना, सुन्दरप्रताप–दरबारको दुःखान्त, पृ २२, २६३, २६४, २६६) । दोस्रो हत्या (विसं ५११–५६२ को बीचमा (?))– गोपालराजवंशावली/भाषावंशावलीका अनुसार मानदेवले गरेका थिए (विवरण आ, सन्दर्भस्रोत– भाषा वंशावली, भाग १, पृ ७५) । उनले हत्या गरेका थिए आफ्नै पिता धर्मदेवको । तेस्रो हत्या (विसं १९४२ माघ मंसिर ९ गते)– राणाकालीन लिखित सामग्रीहरूका अनुसार डम्बरशमशेर, खड्गशमशेर र भीमशमशेरले गरेका थिए तर हत्याप्रकरणको निर्देशक थिए वीरशमशेर । हत्याकाण्डमा मारिएका श्री ३ महाराजसमेतको पगरीधारी प्रधानमन्त्री रणोद्वीपसिंहका सहोदर कान्छा भाइ धीरशमशेर(सान्नानी) का छोरा अर्थात् उनका भतिजाहरू थिए हत्याराहरू । (विवरण इ, सन्दर्भ स्रोत–जवरा, पुरुषोत्तमशमशेर–श्री ३ हरूको तथ्य बृत्तान्त, भाग १, पृ २७७) ।


पहिलो र दोस्रो प्रकरणमा आरोपित छोराहरूले नै हत्या गरेको बारे प्रकाशित विवरणहरू पूर्णतया सन्देहात्मक छन् । दोस्रोलाई तथ्यहरूले झन्डै अस्वीकार नै गर्छ । पछिबाट सिर्जित आख्यानको स्तरमा मात्रै सीमित देखाउँछ । पहिलोलाई आम जनमानसले अस्वीकार गर्छ । किन पनि भने, आजसम्म जति विवरणहरू, पुस्तकहरू आएका छन्, घटनाको प्रथम साक्षी कोही पनि अघि सरेका छैनन् । प्रत्यक्षदर्शीको बयान भन्दै आएका भनिएका पुस्तकमा लेखिएको छ– गोली हान्नेलाई त मैले देखिनँ । फलानोले भनेअनुसार । यसो भयो अरे । उसो पो अरे । नागरिकहरूसँग पनि त्यस्तै अरे र सुनिन्छ भन्ने खालका अनेकन विश्वासहरू छन् २०५८ सालको हत्याकाण्डका बारेमा । तर अरेहरू तथ्य हैनन् । तथ्यहरू अझैं सन्त्रासको कार्पेटमुनि पो छ कि भनेर नागरिकहरू हरेक जेठ १९ मा सन्त्रस्त हुन्छन् घटना सम्झनेबित्तिकै ।


तेस्रोमा भने कुनै विवादहरू छैनन् । रणोद्वीपको हत्या गरेर सत्तामा पुग्ने बाटोमा लागेका वीरशमशेरले नारायणहिटीमा गोली चलेपछि सतर्क भएको ‘विजुली गारत’ लाई दुवै हातले पेस्तोल ताक्दै ‘कसैले हतियार उठाउने प्रयास गरेमा मात्र पनि हत्या गरिदिनेछु । महाराजको मृत्यु भैसक्यो । श्री ५ महाराजाधिराजबाट मलाई महाराजको पद बक्सिसकेको छ । तसर्थ अर्को अदेश मैले नदिएसम्म आफ्नो ठाउँमा बसिरहनु ।’ त्यसपछि उनी श्री ३ महाराज भए ।


पछि, रणोद्वीपका एक हत्यारा भीमशमशेर पनि श्री ३ महाराज भए ।
तेस्रो घटनामा जस्तै पहिलो घटनामा पनि हत्यारा आरोपित दीपेन्द्रले दुवै हातमा हतियार भिरेका थिए भन्छन्, लेख्नेहरू । उनीसँग त स्वचालित एम–१६ राइफल, एमपी–५ सब–मेसिनगन, पिस्तोल र ट्वेल्भ–बोर बन्दुक गरी चार हतियार थिए । लिच्छविकालीन घटनामा भने खड्ग प्रहार गरेर मानदेवले धर्मदेवको हत्या गरेको आख्यानजस्ता वंशावलीहरूले लेखेका छन् । ती विवरण किन विश्वसनीय खालका छैनन् भन्ने व्याख्या तल आउने नै छ ।

नारायणहिटी

शतरुद्र पर्वतमुनिका जलाशय नारायणका ‘आज्ञा पाई’ धर्मागत देवले स्थापना गरेको धारो नारायण हिति (नारायण धारो) नामले परिचित हुनगएको थियो । नारायणस्थानका विष्णुको स्वप्नादेश अनुसार कीर्ति (लिच्छविकालमा धारालाई कीर्ति पनि भनिन्थ्यो) निमार्ण गरि नजिकै नारायण अर्थात् विष्णुको मूर्ति पनि स्थापना गरेका थिए धर्मागत(?) देवले । त्यसै कारण त्यसको नाम नारायण हिटी रहन गएको थियो । पछि त्यही स्थानमा रहेको खाली जमिन शिवरामसिंह बस्न्यातका छोरा धोकलसिंह बस्न्यातलाई दिइएको थियो । हिटी भएको स्थानमा बनाइएको दरबार हुनाले त्यसलाई हिटी दरबार भन्ने गरिएको थियो । उनीपछि त्यो सम्पत्ति चौतारिया खलकको अधीनमा पुग्यो । अहिलेको नारायणहिटी दरबारतर्फ चौतारिया प्राण शाहले कब्जा जमाए भने हिटीतर्फ उनका भाइ पुष्कर शाहले । त्यहीं बसिरहेका चौतारिया (प्रधानमन्त्री) फत्तेजङ्ग शाह कोतपर्वमा मारिएपछि उनका बाँकी बचेका परिवार भागेर मुग्लान पसे र उक्त दरवार जङ्गबहादुरका भाइहरू रणोद्वीप र धीरशमशेरले कब्जा जमाए । नारायणहिटीतर्फ रणोद्दीपसिहंले कब्जा जमाएका थिए ।


विसं १९३३ मा उनी सत्तामा गएपछि रणसुर विष्ट (?) लाई डिजाइन गराउन लगाई भव्य नारायणहिटी दरबार बनाए । नाबालाक श्री ५ (पृथ्वीवीरविक्रम) को सुरक्षा हनुमानढोकामा भन्दा मेरै निवासमा राम्रो हुन्छ भनी रणोद्दीपसिंहले महाराजाधिराजलाई त्यहीं (नारायणहिटी) लगेर राखेका थिए । रणोद्दीपको हत्यापछि उक्त दरबार वीरशमशेरको अधीनमा गयो । श्री ५ महाराजाधिराजले पनि भर्खरै रणोद्दीपको हत्या भएको घरमा शान्तिस्वस्ति नगरी बस्न ठीक हुँदैन भनी केही दिन बागदरबारमै बस्न गए । उनीहरू केही दिन बागदरबारमा बसी हनुमानढोकामा सरे (राणा, प्रमोदशमशेर–राणाशासनको वृत्तान्त, पृ १४७) ।


प्रसंगवश, विसं २०५८ को हत्याकाण्डपछि ज्ञानेन्द्र शाहले पनि हत्याकाण्ड मच्चिएको त्रिभुवन सदन भत्काउन लगाएका थिए । रणोद्दीप मारिएको भवन जगैदेखि भत्काई, अनेकौं स्वस्ति शान्ति, होम गराई विसं १९४२ माघदेखि जोगलाल स्थापितद्वरा डिजाइन गराई नयाँ दरबार निर्माण गराइयो । हनुमानढोका राजदरबार ज्यादै साँघुरो, जीर्ण भएकाले वीरशमशेरले पृथ्वीवीरविक्रमलाई हनुमानढोकाबाट नारायणटिही सारे र राजकाज पनि त्यसैबखतबाट नारायणहिटी सर्‍यो (जबरा, पुरुषोत्तमशमशेर–राणाकालीन प्रमुख ऐतिहासिक दरबारहरू, पृ ३६) । त्यही नारायणहिटीमा १९९० को भूकम्पमा परी त्रिभुवनकी छोरीहरूको निधन भएको थियो । पछि त्यहाँ आगलागीसमेत भएको थियो ।


पछि महेन्द्रले वीरशमशेरकालीन दरबार भत्काउन लगाई पहिले रहेको ४ सय ४४ रोपनी जमिन विस्तार गरी थप अधिग्रहण गरेर ७ सय ५३ रोपनी जमिनमा विस्तार गरे । उनैले विसं २०२० सालमा कलकत्तास्थित तत्कालीन समयमा एसियाकै सबैभन्दा ठूलो वास्तु कम्पनी मानिने चटर्जी एन्ड पोल्कका सञ्चालक अमेरिकी वास्तुकार बेन्जामिन पोल्कको डिजाइनमा आधुनिक शैलीको राजदरबार बनाउन लगाए । चन्द्रशमशेरले ५० लाखमा सिंहदरबार बनाएर दुई करोडमा राज्यलाई बेची डेढ करोड नाफा कमाएझैं राजा महेन्द्रले पनि ७ करोडमा नारायणहिटी राज्यलाई बेचे (जबरा, उही, पृ ४४) ।


त्यही नारायणहिटी दरबारमा विसं २०५८ जेठ १९ गते भएको भयानक गोलीकण्डमा परेर तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको पूरै परिवारको वंशनाश मात्रै भएन त्यसैका कारण अविश्वास र आशंकाहरूको ‘खराउ’ माथि उभिएर श्रीपेच पहिरेका ज्ञानेन्द्र शाहको बहुलठ्ठीपूर्ण कदमका कारण नेपालबाट राजतन्त्र समाप्त भएर गणतान्त्रिक युगमा प्रवेश गर्‍यो ।

धर्मदेवको हत्या
लिच्छविकालका प्रख्यात राजा थिए मानदेव । उनको (५११–५६२) जीवनकालमा भएको भनिएको घटना त्यसको झन्डै नौ सय वर्षपछि लेखिएको मानिएको ‘गोपालराजवंशावली’ मा मानदेवबाट नारायणहिटीमा पिताको हत्या भएको विवरण उल्लेख भएको पाइन्छ । जसलाई निकै पछिबाट लिखित मानिएको भाषावंशावलीले थप कथा हालेर लम्ब्याएको देखिन्छ । मानदेवका पिता थिए धर्मदेव । मानदेवले पिताको हत्या उल्लेख गर्ने दुवै उल्लिखित वंशावलीले भने मानदेवले उनका पिता धर्मदेवको हैन विश्व (बृष) देवको हत्या गरेको उल्लेख गर्छ । यताबाट हेर्दा, दुवै वंशावलीकारहरूमा या त मानदेवको पिताको नाममा दुविधा रहेको या त विश्वदेवको छोरामा भन्ने तथ्य प्रकाशमा आउँछ । मानदेव र उनीपछिका राजाहरूका राज्यकालमा लिखित अभिलेखहरूले भने बृषदेवको छोरा शङ्करदेव, शङ्करदेवका छोरा धर्मदेव र धर्मदेवका छोरा मानदेव भएको उल्लेख गरेको पाइन्छ (मानदेवको चाँगुनारायणको अभिलेख) । केही सामग्रीमा भने मानदेव धर्मदेवको धर्मपुत्र भएको उल्लेख भएको पाइन्छ–तत अवंसजप्रतिपालित पुत्र।।राजा श्रीमानदेव वर्ष ३९।। अर्थात् त्यसपछि त्यस वंशमा नजन्मेका (अर्कै कुलमा जन्मेका) धर्मपुत्र पालिएका राजा श्रीमानदेव भए (वज्राचार्य, धनवज्र–गोपालराजवंशावलीको ऐतिहासिक विवेचना, पृ १३८,१४२) ।


राजा श्रीविश्वदेव वर्ष १००। ...तस्य मृत्ति स्वपुत्रेण रात्रे पनालिकास्थाने शिरश्छित्वा पितात्रा कृतम् । तस्य पुत्र श्रीमानदेव वर्ष ४१ तेन अज्ञातेन पिता बध कृत्य (राजा श्रीविशव(वृष)देवः वर्ष १००।.. राति प्रणालिकास्थान (ढुङ्गधारा) मा छोराद्वारा शिर काटिएको हुँदा तिनको मृत्यु भयो, बाबुको आज्ञाद्वारा यो गरिएको थियो । तिनका छोरा श्रीमानदेव भए, वर्ष ४१ । तिनले थाहा नपाई बाबुको बध गरे) (मल्ल र वज्राचार्य–द गोपालराजवंशावलीका विभिन्न पृष्ठ) । यसरी गोपलाराजवंशावलीले मानदेवले धर्मदेवको नभई विश्वदेवको हत्या गरेको उल्लेख गर्छ ।
...
भाषावंशावलीले विश्वदेवको बयान गर्दागर्दै लेख्छ– ‘केही दिनपछि आफ्ना पुर्खाको कीर्ति धर्मागत देवले नामले बनायाका नारायण धारा बन्द भइ जाँदा ती राजाले मनमा बहुतै फिकर गरि मेरा पुर्खाले जलाशयन नारायणका आज्ञा पाई बसायाको स्थान हो भनी अब म पनि तिनै नारायणका स्थानमा जाई सेवा भक्ति गर्नुपर्‍यो भनी शतरुद्र पर्वतमुनिका अदि जलशयन नारायणका स्थानमा जाई सेवा भक्ति स्तुति गर्दा ‘ज्योतिकहरूसित बुझी काम गर’ भनी स्वप्नमा पाई ती राजाले ज्योतिक ब्राम्हण जान्न्या बोलाई सोद्धा कष्टप्रमाण आयो र ज्योतिकहरूले बिन्ति गर्न नसकी बोलाई सोध्दा नबोलि रहृया । राजाले केही सन्देह मान्नुपर्दैन यर्थाथ बताउनु हवस् भन्दा हे महाराज–द्वात्रिशललक्षणसंयुक्तं नरबलिं दद्यात् भने ।


कोही दिनपछि राजाले आफ्ना मनमा विचार गर्दा प्रजाहरूमा कोही लक्षणले युक्त भया पनि विना अपराध जीवघात गर्नु मेरा कुलको धर्म होइन । मेरा पुत्र पनि लक्षणले युक्त छ तपनि मछेउ पनि युक्त छ भन्दछन् । तसर्थ आफ्ना पुर्खाको कीर्ति थाम्नानिमित्त विना अपराधि अरु मानिस खोजी जीवघात गर्नु चाँहि त आफ्नै जीवघात गर्नु योग्य हो भनि ती राजाले यस्ता नराधिपति प्रभुतव सुख र नवसागर रानी अति सुशीलाकन त्याग गरि पुत्र मानदेवकन बोलाई गुप्तभेद नबताई ‘हे पुत्र आजका चौंथो दिनमा हाम्रा धारामाथि सम्पूर्ण शरीर छोपी रात्रिमा सुतिरहन्या पुरुष एक जन होला । त्यसकन तैंले जाई मुख नहेरी शीघ्रले कटी आउनु । तब हाम्रो धारामा पानी बहला भनी अह्राया । चौंथो दिनमा आफूले धर्मले सुतिरहन गया (पृ ७५) ।’


त्यसपछि मानदेवले गई मुख नहेरी विश्वदेवको हत्या गरेको र पछिबाट धारामा राजा काटिएको र पानी आएको हल्ला सुनेपछि मानदेव आफूले काटेको लास ठाउँ गई छोपिएको अवस्थाको शव निकाली हेर्दा आफ्नै पितालाई देखि ‘...धर्म कीर्तिका लहर छाडी विपरित गर्न्या विश्वदेव नाम बाबुका देह मेरा हातले त्याग गराया (भाषावंशावली, पृ ७६)’ भनी पछुतो मानेको उल्लेख छ ।
यसरी भाषावंशावलीकारमा मानदेवका पितृवंशजको नै यथार्थ ज्ञान थिएन भन्ने देखाउँछ भने मानदेवले नै लेखाएको अभिलेखमा उनका पिता धर्मदेवको मृत्युबारे गोपालराज र भाषा वंशावलीले उल्लेख गरेको कुराको कुनै संकेत पाइँदैन ।


...
मानदेवको चाँगुनारायणको अभिलेखले धर्मदेवको आकस्मिक तवरले निधन भएको उल्लेख गरेको छ– ‘सत्कर्मबाट निरन्तर आईरहेका कीर्तिका कारणले सारा संसारलाई झलमल्ल पारेर बगैंचामा गएझैं राजा (धर्मदेव) स्वर्ग जानुभयो । रानी राज्यवती राजासँग विछोड हुनुभन्दा पहिले देवताहरूलाई भोजन गराउन लाग्नुभएको थियो । त्यसबेला (राजाको मृत्यु भएपछि) पीरले आकुल–ब्याकुल भएर रानी लत्र्याँस पर्नुभयो । नोकर–चाकर पनि विलखवन्दमा परे । रानीको ध्यान नै गडबड भयो । ...फर्केर आई लामो सास फेरि गहभरि आँसु लिएर सुंक्क सुंक्क गर्दै उहाँ महारानी (राज्यवती) ले छोरा (मानदेव) लाई माया गर्दै यसो भन्नुभयो– तिम्रो बुबाको स्वर्गवास भयो भयो, हा छोरा ! (धनवज्र, वज्राचार्य–लिच्छविकालका अभिलेख, पृ १५,१६) ।


त्यसको व्याख्या गर्दै धनवज्रले लेख्नुभएको छ– यस स्तम्भलेखनको वर्णनअनुसार धर्मदेवको अकस्मात मृत्यु भएको देखिन्छ । सो मृत्यु कसरी कहाँ भयो, यताबाट खुल्दैन । यसरी धर्मदेवको मृत्यु कसरी भयो भन्ने कुरा यस स्तम्भलेखनमा खुलाएर लेखिएको छैन भन्ने स्पष्ट छ । यसमा कुनै रहस्य छ कि भन्ने देखिन्छ । यसै हुँदा पछिका गोपालवंशावली आदिले मानदेवले अज्ञानवश बाबुको वध गरे भन्ने कल्पित कथा जोड्न पुगेका छन् (वज्राचार्य, उही, पृ २१/२२) ।


यस सम्बन्धमा इतिहासकार बाबुराम आचार्यले भने फरक धारणा उल्लेख गरेको पाइन्छ–राजा धर्मदेवको देहावसान आफ्नै कालगतिले भएको हो ? वा यिनको सरल तथा शान्त स्वभावबाट लाभ उठाई यिनको अधिनमा रहँदै आएका कुनै सामन्तले यिनको हत्या गराइदिएका हुन् ? निश्चित रूपले केही भन्न सकिंँदैन । तापनि तात्कालिक वस्तुस्थितिमाथि विचार गर्दा दोस्रो विकल्पको नै बढी सम्भावना रहेको पाइन्छ (आचार्य–नेपालको संक्षिप्त वृत्तान्त, पृ १५) ।


गेपालराजवंशावलीको विवरणमाथि टिप्पणी गर्दै इतिहासका अध्येता योगेश राज लेख्छन्–गोपालराजवंशावली लेखिंदासम्म (सन् १३९८ सम्म) राजा मानदेवले गरेको भनिएको पितृहत्या प्रसंगले एउटा आख्यानको रूप लिइसकेको देखिन्छ । त्यसैले टिपोटमा सय वर्षका बूढा राजा ढुङ्गेधारामा गएर पल्टिनु, मानदेवका तपका प्रभावले चैत्य उत्पन्न हुनुजस्ता केही अविश्वसनीय तत्त्व परेका हुन् । यहाँ बूढो बाबुलाई मार्ने कामलाई भवितब्यको रूप दिने जमर्को गरेको स्पष्ट पाइन्छ । भक्तपुरका मैथिल वंशावलीकारको पारिवारिक पृष्ठभूमि र हिन्दू राजनैतिक व्यवस्थाप्रतिको उनले पछि देखाएको बफादारी हेर्दा त्यो प्रयत्न सहजै बुझ्न सकिन्छ । वंशावलीकारले मानदेवलाई निर्दोष देखाउन फट्याइँ गरेका छन् । जस्तो, बाबुकै आज्ञाले पितृहत्या गरे भनिएको छ । यसरी सुनियोजित सम्पादन हुँदै हामीसम्म आइपुगेका ऐतिहासिक सामग्रीमाथि टेकेर सत्यको भेउ पउन गाह्रो हुन्छ (सन्ध्या संरचनाःहिन्दूनेवारहरूको मृत्युचेतना, पृ १५९) ।


यसरी मानदेवको चाँगु अभिलेखमा उनका पिताको मृत्यु अपर्झट भएको र आमाबाट उनले पिताको मृत्युको खबर परेको उल्लेख हुनु तर नारायणहिटीमा भएको भनिएको हत्याको कुनै उल्लेख नहुन तर निकै पछि लेखिएका सामग्रीमा पिताको आज्ञाले मानदेवले पिताको हत्या भएको उल्लखे हुनुले अनेकन संशय पैदा गरे पनि यथार्थ तथ्य नभेटिएसम्म यसै भन्न मुस्किल छ । एकाइसौं शताब्दीमा हाम्रै समयमा भएको दरबार हत्यकाण्डको त यथार्थ तथ्य हाम्रासामु उपस्थित हुन नसकेको अवस्थामा छैटौं शताब्दीको घटनाको तथ्य हामीमा खुल्न नसक्नु कुनै अनौठो विषय भने होइन नै । यताबाट हेर्दा स्थानीयहरूमा रहेको पुस्तान्तरबाट सरिआएको अनुश्रुतिले बताउने बुढेसकालसम्म सन्तान नभएपछि धर्मपुत्र पालिएका मानदेवले सय वर्ष पुग्दासम्म धर्मपिताको निधन नभएपछि उनको हत्या गरी सत्तामा उदाएको घटनालाई धर्मभीरु ग्रन्थकारले मानव बलिप्रथा, तिलस्मी देवकथा र राजपरम्परामा पितृ हत्या नदोहोरियोस् भनेर पितृ आज्ञाको खास्टो ओढाउने दुःख गरेका त थिएनन् भन्ने प्रश्न उठाउन भने मद्दतै गर्छ ।

रणोद्दीपसिंहको हत्या
जङ्गबहादुरको मृत्युपछि उनका छोराहरू र उनका कान्छा भाइ धीरशमशेरका छोराहरूबीच सत्ता खिचातानी चर्किंदै गएको थियो । जङ्गबहादुरका छोराहरूले उनको निधनपछि नै जङ्गबहादुरले बाँधेको रोलक्रमअनुसार रणोद्दीपमा सत्ता जान नदिई आफैं हातलागी गर्ने योजना बनाएका थिए । धीरशमशेरका छोराहरू भने धीरशमशेरको मृत्युपछि जङ्गबहादुरका सन्तान बलियो हुँदै गएको र उनीहरूको लामो रोल सकिँदासम्म आफूहरूकोमा सत्ता नै नआइपुग्ने अत्यासले जतिसक्दो चाँडो सत्ता हातलागी गर्ने ध्याउन्नमा लागेका थिए । त्यही माँचोमा मारिएका थिए रणोद्दीपसिंह र उदाएका थिए धीरशमशेरका छोराहरू श्री ३ महाराजको रोलक्रममा । जसलाई बयालीस सालको पर्व या शमशेर र जङ्ग खलकको पर्वका रूपमा लिने गरिन्छ ।


विसं १९४२ मा रावलपिण्डीमा हुने विशेष सैनिक समारोह हेर्न र मार्चपास समारोहमा भाग लिन नेपाली उच्च सैनिक अधिकृतलाई ब्रिटिस सरकारले आमन्त्रण गर्‍यो । त्यसै वर्ष डिसेम्बर महिनामा दिल्लीको सैनिक छाउनीमा हुने सैनिक अभ्यास र मार्चपासमा चार पल्टन नेपाली फौज त्यहाँ पठाइदिन भायसरायले नेपाली दरबारमा लेखी पठाएबमोजिम वीरशमशेरको नेतृत्वमा जान फौज तयार गरियो (प्रमोदशमशेर, उही, पृ. १३२) । तत्कालीन पुकज रणवीरजङ्गले ‘रावलपिण्डी जाने दिन मात्र गोली गट्ठा जिम्मा लगाउनुपर्ला’ भन्दा रणोद्दीपले ‘सान्नानीको छोरालाई गोली गट्ठा जिम्मा लगाउन किन नहुने’ भनी हातहतियार जिम्मा लगाइदिए । चार पल्टनको हतियार हात लागेपछि सोही दिन वीरशमशेरका माहिला भाइ खड्गशमशेरले– ‘विद्रोह गर्ने मौका अहिले नै हो, हामीले मौका चुकाउनु हुँदैन’ भने । वीरशमशेर अन्कनाएपछि ‘त्यसो भए विद्रोह म गर्छु, हजुर चुप लागी राज हवस्’ भनी खड्गशमशेरले भनेपछि वीरशमशेरले पनि विद्रोहको आँट गरे । र, रणोद्दीपको हत्या भयो ।

दरबार हत्याकाण्ड
२०५८ जेठ १९ को मध्यराति अकस्मात छिमेकी कोठामा बस्ने साथीले ढोका ढक्ढक्याएपछि रिसाउँदै ढोका खोल्दा साथीले भन्यो– दरबारमा गोली चल्यो रे ! नयाँबजारको डेराबाट सडकमा निस्कँदा मध्यरात सडकभरि मानिसहरू ओइरिइसकेका थिए । केही साथीहरूसँग मिलेर नारायणहिटीको चक्कर मार्दासम्म नारायणहिटी बाहिरको घेरामा खासै चालचुल थिएन, बरु मध्यरात सडकमा गाडीहरू भने अप्रत्याशित तवरले साइरन बजाउँदै बत्तिएका थिए । त्यसको केही दिन अन्योल र अत्यासको कर्फ्युमाथि सरकारी कर्फ्यु थपिएर झन् उदेकलाग्दो सन्नाटा र अत्यासले नागरिकको चैनमाथि शासन जमायो । त्यसपछिका अठार वर्षमा समयको गति यति तीव्रत्तर तवरले बत्तियो कि नेपालीहरूले एउटा आख्यानात्मक विवरणजस्तो अपत्यारिलो समय आफ्नै भोगाइबाट रित्याए ।
अकस्मात राजगद्दी आरोहण गरेका ज्ञानेन्द्र शाहले ०१७ सालको पिताको पथ पच्छाउन खोज्दा राजनीतिक दलहरूलाई सशस्त्र युद्धरत माओवादीसँग नजिक्यायो । भारतीय अग्रसरतासमेतमा भएको बाह्रबुँदे सम्झौताले देश आन्दोलनको उत्कर्षमा होमियो र शान्तिप्रक्रिया, संविधानसभाको निर्वाचन हुँदै गणतन्त्रमा प्रवेश गर्‍यो ।

तर, बितेका अठार वर्षहरूमा समेत नारायणहिटीको अहिलेसम्मको अन्तिम हत्याकाण्डबारे जनताको जिज्ञासा र आशंकाहरूले उचित निष्कर्ष पाउन सकेको छैन । मन परेकी युवतीसँग बिहे गर्नमा रानी ऐश्वर्यले युवराज दीपेन्द्रलाई सख्त मनाही गरेपछि दीपेन्द्रले थामिनै नसक्नै गरी मदिरा र नशालु ‘कालो पदार्थ’ खाएको अवस्थामा गह्रुँगा चार थान हतियार भिरेर शाही परिवार नष्ट गरेको भनिएको घटनापछि आएका विवरणहरू विश्वसनीय देखिएका छैनन् ।


दीपेन्द्रलाई मोहरा बनाएर नारायाणहिटी कत्लेआम मञ्चन गरिएको भन्नेहरू एकातिर छन् भने दीपेन्द्रको हत्या र त्यसमा उब्जेका प्राविधिक प्रश्नहरूको उचित जवाफ आएको छैन । वीरेन्द्रको परिवार समूल नष्ट भएपछि बाँकी रहेका दीपेन्द्रमाथि आखिरी फायर अर्को कोही मानिसले गरेको थियो भन्ने सवालहरू आज पनि उत्तिकै शक्तिशाली छ । तर, पन्ध्र सय वर्षअघि नारायणहिटीमा मानदेवले गरेको भनिएको पिताको हत्याजस्तै अठार वर्षअघि नारायणहिटीमा दीपेन्द्रले गरेको भनिएको हत्याकाण्डको तथ्यहरूसँग चहकिलो जम्काभेट नहुनु नेपाली इतिहासको गम्भीर अवसादको विषय हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ २५, २०७६ ११:४४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

यो कस्तो लडाइँ ?

हुवावेलाई लिएर चलिरहेको अमेरिका र चीनबीचको बजार युद्धले यतिखेर धेरैको ध्यान तानेको छ । दुई महाशक्तिबीच टकराव ल्याउने गरी आखिर भएको के हो ?
विजय तिमल्सिना

आफ्नै देशको सामान प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने अमेरिका र खुला व्यापारको पक्षपाती चीन  । यो कस्तो विरोधाभास ? केही दशकयता आफूलाई खुला अर्थतन्त्रको अगुवा घोषणा गर्ने अमेरिका र बन्द शासनको रूपमा चित्रित गरिएको चीनको वर्तमान अवस्था जति रोचक छ, त्यति नै रहस्यमयी छ, यी दुई देशको व्यापार युद्धको अन्तरकथा  ।

एक वर्षयता चर्को रूप लिएको चीन–अमेरिका व्यापार युद्ध गत सातादेखि नयाँ मोडमा छ । भविष्यमा यो थप ‘हिंस्रक’ हुने अनुमान छ । बम, गोली वा बारुदको प्रयोगले यसलाई हिंस्रक भन्न खोजिएको होइन, दुई देशले आफ्नो प्रविधि कम्पनीहरू मार्फत खेल्न सक्ने प्रोक्सी वारको चर्को रूप स्मार्टफोनमा अभ्यस्त विश्व बजारका उपभोक्ताले सहनुपर्ने दिन आउन सक्छ ।


अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकी प्रविधि प्रयोगबाट चिनियाँ कम्पनीलाई बन्देज लाउने गरी जारी गरेको नयाँ निर्देशिकाका कारण गुगलले चिनियाँ कम्पनी हुवावेलाई आफ्नो प्रभावशाली उत्पादन एन्ड्रोइड अपरेटिङ सिस्टम प्रयोगबाट वञ्चित गराउने निर्णय गरेको छ । अमेरिकी निकायको निर्णयलाई मान्ने हो भने अबको तीन महिनापछि हुवावेको फोनमा एन्ड्रोइड अपरेटिङ सिस्टमका अपडेट प्राप्त हुने छैनन् । हरेक स्मार्टफोन निर्माताले निःशुल्क रूपमा एन्ड्रोइड अपरेटिङ सिस्टमलाई आफ्नो मोबाइलमा प्रयोग गरेबापत राख्नुपर्ने गुगलका एपको प्रयोगबाट पनि हुवावेका उपभोक्ता वञ्चित हुनेछन् ।


विश्व मोबाइल बजारको करिब ८० प्रतिशत हिस्सा एन्ड्रोइड प्रयोगकर्ताले ओगटेको र तीमध्ये पनि करिब २० प्रतिशत हुवावेको उपभोक्ता भएकाले यसले उसको बजारमा धक्का पुग्छ भन्नेमा कुनै शंका नहोला ।हुवावेले पनि चाँडै नै आफ्नै सफ्टवेयर इकोसिस्टम निर्माण गर्ने घोषणा गरेको छ । उसको भनाइको तात्पर्य के हो भने गुगलको अपरेटिङ सिस्टम प्रयोग गर्न नपाए पनि उपभोक्तालाई उसले त्यत्तिकै उत्कृष्ट अनुभूति दिलाउनेछ । तर, जिमेल नि ? अनि गुगल म्याप ? गुगल सर्च ? एन्ड्रोइड स्मार्टफोन उपभोक्ताका यी प्रिय एपहरूबिना हुवावेले कसरी उपभोक्तालाई आफ्नो उत्पादनप्रति विश्वस्त बनाउन सक्ला ? सायद यही प्रश्न अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई पनि लागेको थियो र उनले हुवावेलाई अमेरिकी प्रविधि प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने निर्णयमा हस्ताक्षर गरे, एक्कासि । ट्रम्पलाई किन हुवावेप्रति किन यति धेरै रिस ?


पछिल्ला वर्ष अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको अभिव्यक्तिलाई पछ्याउनेहरूले चीन र चिनियाँ कम्पनीप्रति उनको रिस अनुभव गरिसके र त्यसको थोरबहुत कारण पनि उनीहरूले पत्तो पाइसके । चीन र अमेरिकाबीचको व्यापारमा चासो राख्नेहरूलाई थाहै छ, अमेरिकालाई चीनसँगको व्यापारमा कति घाटा छ । सोझो अर्थमा भन्ने हो भने अमेरिकाले चीनबाट जति सामान आयात गर्छ, त्यसको एक तिहाइ मात्रै चीन पठाउँछ । सन् २०१८ भर अमेरिकाले चीनमा १ खर्ब २० अर्ब डलरको निर्यात गर्दा करिब ५ खर्ब ४० अर्ब डलरको आयात गरेको थियो । गत वर्ष उसको व्यापार घाटा मात्रै करिब ४ खर्ब २० अर्ब डलर छ ।


ट्रम्पको बुझाइ छ, चीनले अमेरिकी कम्पनीमाथि गरेको अनुदार व्यवहारका कारण अमेरिकाले चीनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेको हो र अघिल्ला राष्ट्रपति बाराक ओबामाले यसको समाधानका लागि कुनै कदम चालेनन् । ट्रम्पका समर्थकहरू उनको यो अभिव्यक्तिका कारण निकै गर्व गर्छन् र राष्ट्रवादी मान्छन् । यही लोकप्रियताको उपज होला, अमेरिकाले गत वर्षदेखि चिनियाँ सामानमा भन्सार महसुल वृद्धि गर्न थालेको र त्यसैको प्रत्युत्तरमा चीनले अमेरिकी सामानमा पनि त्यसैगरी भन्सार महसुल वृद्धि गरेको । चीनले अमेरिकामा धेरै परिमाण र बढी मूल्यका सामान निर्यात गरेको देखिए पनि उसको कुल निर्यातको यो २० प्रतिशत मात्रै हो । अर्थात्, चीनले आफ्नो देशमा उत्पादन गरेर निर्यात गर्ने ८० प्रतिशत सामान अरू देशहरूमा पठाउँछ ।


बरु, धेरै ठूला अमेरिकी ब्रान्डको सबैभन्दा ठूलो बजार नै चीन हो । गुगल र फेसबुकजस्ता ठूला अमेरिकी कम्पनीले चीनमा बजार नपाए पनि जहाज, गाडी र आइफोनजस्ता ठूला कम्पनीहरू आफ्नो नाफाका लागि चिनियाँ बजारसँग बढी नै निर्भर छन् । यी कम्पनीहरूले खुलेर बोल्न नसके पनि अमेरिकाले चीनसँग धेरै द्वन्द्व नबढाए हुन्थ्यो भन्ने चाहेका होलान, सायद ।भन्सार महसुल बढाउने र चिनियाँ सामानलाई आफ्नो देशमा महँगो बनाउने । अनि, आफ्नै देशमा उत्पादित सामान तुलनात्मक रूपमा सस्तो देखिन्छ र स्वदेशमा बढी खपत हुन्छ । यो रणनीतिले मात्रै ट्रम्पलाई पुगेन अनि धेरै वर्षदेखि चलिआएको आरोप–प्रत्यारोपको अर्को शृंखला सुरु भयो ।


‘चीनले गुप्तचरी गर्‍यो । चिनियाँ कम्पनीले आफ्नो देशको सरकारलाई तथ्यांक चोरीमा सघाए ।’ अमेरिकी सरकारबाट सन् २०१५ यता चीन र चिनियाँ कम्पनीले सबैभन्दा बढी खेपेको आरोप हो यो । यो आरोपबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित अरू कोही नभएर चिनियाँ कम्पनी जेटीई र हुवावे नै थिए । अलि अघिसम्म चिनियाँ कम्पनी जेटीई दूरसञ्चार उपकरणका लागि विश्वभर नै प्रख्यात थियो । तर हुवावेले आफ्नै देशमा भएको कम्पनीलाई गजबले पछि पार्‍यो । जेटीईको त कुरै छाडौं अहिले विश्वमा सायदै कुनै कम्पनी होलान् जसले हुवावेसँग प्रतिस्पर्धा गरून् । नयाँ प्रविधिको अनुसन्धान, स्मार्टफोन, दूरसञ्चार उपकरण, दूरसञ्चार कम्पनीले प्रयोग गर्ने सफ्टवेयर, नेटवर्क सामान, धेरै कर्मचारी भएका कार्यालयले प्रयोग गर्ने सफ्टवेयर । हुवावेले हात नहालेको कुनै क्षेत्र छैन् र उसले सफलता नपाएको कुनै क्षेत्र पनि छैन ।


आफ्नै अनुसन्धान, आफ्नै प्याटेन्ट राइट, आफ्नै उत्पादन, आफ्नै प्रभाव । सफ्टवेयर र हार्डवेयरमा हुवावेको यो चक्रीय शैली यसरी नै जाने हो भने दूरसञ्चार क्षेत्रमा सायदै कुनै कम्पनीले टाउको उठाउने ठाउँ पाउलान् । कुनै कम्पनीले धेरै सफलता हासिल गर्दा उसलाई रोक्ने कुनै उपाय बाँकी रहन्न् ?हुवावेका लागि आफ्नै सफलता घातक भयो ? यो अनुमान मात्रै हो ।कि हुवावेले अमेरिकाले भनेजस्तै अरूको तथ्यांक चोरेर आफ्नो सरकारलाई बुझायो ? यो पनि अरोप मात्रै हो किनकि अमेरिकाले अहिलेसम्म हुवावेले तथ्यांक चोरेको र आफ्नो सरकारलाई दिएको पुष्टि गर्न सकेको छैन् । धेरै अमेरिकी अधिकारीहरूले हुवावेले अरू देशको दूरसञ्चार पूर्वाधार निर्माण गर्ने र त्यसै मार्फत तथ्यांक चोरी गरी आफ्नो देशमा लैजाने गरेको आरोप लगाउन थालेको पनि करिब चार वर्ष भइसक्यो । तर, खै त प्रमाण ? हुवावेका अधिकारी र कम्पनीले जारी गर्ने विज्ञप्तिमा पनि प्रायः यही आशयको प्रश्न सोधिन्छ । प्रमाण पनि सार्वजनिक गरेको भए सायदै अमेरिकामाथि कसैले प्रश्न गर्ने थियो न त हुवावेले यसरी प्रत्युत्तर फर्काउने मौका पाउने थियो ।


हुवावेमाथि अमेरिकी सरकार खनिनुको सबैभन्दा ठूलो कारण फाइभजी प्रविधि हो । यसलाई धेरैले तर्कसंगत मानेका छन् । यसको आधार पनि छ । फोरजी अर्थात् मोबाइल नेटवर्क प्रविधिको चौथो पुस्ता विश्वका प्रमुख सहरमा उपलब्ध भइसक्दा नसक्दै खोजी गर्न थालिएको प्रविधि हो फाइभजी । सामान्य मानिसलाई यसको आवश्यकता पर्ला नपर्ला तर विश्वमा जुन भविष्यको परिकल्पना गरिएको छ, त्यसका लागि फाइभजी अत्यावश्यक छ । फाइभजीको कुरा गर्दा इन्टरनेट अफ थिङ्सको अवधारणा छुटाउन मिल्दैन । इन्टरनेटको सहायताले एक मेसिनले अर्को मेसिनसँग अन्तर्क्रिया गर्ने र तोकिएको काम गर्ने प्रणाली नै यसको अवधारणा हो । यसको अर्थ हो भविष्यमा हाम्रो राइसकुकर एपको निर्देशनमा चल्छ, घरको रेफ्रिजेरेटर अफिसमा बसेर अफ गर्न सकियोस्, घर अगाडि पुग्दा गाडीबाटै बटन थिचेर ढोका खोल्न सकियो ।


यो अवधारणामा मानिसले धेरैभन्दा धेरै मेसिनसँग इन्टरनेटको माध्यमबाट अन्तर्क्रिया गर्छ र मेसिन पनि अर्को मेसिनसँग जोडिन्छन् । यो अवधारणालाई मूर्तरूप दिने उपलब्धि मानिन्छ फाइभजीलाई, जसमा लेटेन्सी शून्य हुन्छ । अर्थात्, कुनै काम गर्नका लागि दिइने कमान्ड र उक्त काम भइसक्ने अवधि करिब करिब शून्य हुन्छ । अझैं सजिलोसँग भन्दा चालकविहीन कार एकनासले गुडिरहेको छ र अगाडि एक्कासि कोही मान्छे आइपुगे, रिमोट नियन्क्रणमा लिएको व्यत्तिले तत्कालै ब्रेक हान्नका लागि कमान्ड गरून् र हान्नासाथ मिलिसेकेन्ड पनि ढिला नगरी त्यो गाडी रोकियोस् ।


एउटा वेबसाइट खोल्न त केही मिलिसेकेन्ड लाग्ने अहिलेको अवस्थामा कुनै कामका लागि निर्देशन दिनेबित्तिकै एक मिलिसेकेन्डको पनि समय नखाई काम फत्ते हुन्छ भने त्यो कति द्रुत होला ? हो यस्तै द्रुत गतिको मोबाइल नेटवर्क प्रविधिको विकासमा हुवावे अहिले सबैभन्दा अगाडि छ । कति अगाडि ? यसलाई प्रतिशतमा मापन गर्ने आधार त छैन तर भन्न सकिन्छ, उसका प्रतिस्पर्धी कम्पनीले अनुसन्धानबाट कुनै उपलब्धि हात नपार्दा हुवावेले भने फाइभजी नेटवर्क विस्तारको लागि ठेक्का सम्झौता गर्न थालिसकेको छ । फाइभजी नेटवर्क सपोर्ट गर्ने स्मार्टफोन सार्वजनिक गरिसकेको छ ।


फाइभजी प्रविधिमा हुवावेले हात पारेको यो सफलतालाई ईर्ष्या नगर्ने कम्पनी सायदै छन् । ईर्ष्या नहोस् पनि किन विश्वका धेरै देश र त्यहाँका उपभोक्ता फाइभजी कस्तो होला भनेर अनुभव गर्न आतुर छन्, धेरै दूरसञ्चार सेवाप्रदायक सबैभन्दा पहिला आफ्ना उपभोक्तालाई यो प्रविधिबाट सेवा दिन आतुर छन् । हुवावेको दाबीलाई मान्ने हो भने फाइभजी नेटवर्क जडान गर्न ऊ तयार छ तर कतिपय कम्पनीले भने नेटवर्क त परै जाओस् यसलाई सपोर्ट गर्ने स्मार्टफोन पनि थोरैले मात्र बनाउन सकेका छन् ।हुवावेले पछिल्लो पटक प्रकाशित गरेको आफ्नो वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार ३० सहरमा फाइभजी विस्तारका लागि उसले ठेक्का पाएको छ ।


फाइभजी प्रविधिमा हुवावेको यो अग्रसरता अमेरिकालाई मात्रै होइन्, क्यानडा र अरू युरोपियन देशका लागि पनि टाउको दुखाइको विषय भएको छ । सबैभन्दा पहिलो हुवावेको फाइभजी विस्तारमा प्रश्न उठाउने देश अमेरिका नभएर अस्ट्रेलिया हो । अस्ट्रेलियाले गत वर्ष सार्वजनिक रूपमै फाइभजी प्रविधिमा हुवावेको सफलता र यसले निम्त्याउने संकटको विषयमा प्रश्न गरेको थियो । आफैं प्रविधि उद्यमी रहेका अस्ट्रेलियाली पूर्वप्रधानमन्त्री माल्कम टर्नबल गत वर्ष फेब्रुअरीमा अमेरिका भ्रमणमा जाँदा राष्ट्रपति ट्रम्पसँग यही विषयमा कुराकानी भएको धेरै सञ्चारमाध्यमले समाचार बनाएका थिए । प्रधानमन्त्रीसहित दूरसञ्चार र सूचना प्रविधिसम्बन्धी व्यवसायी पनि भएकाले उनमा यो विषयप्रति बढी नै चासो थियो ।


तर, अस्ट्रेलियाले उठाएको प्रश्न र अमेरिकाले गरेको निर्णयमा केही भिन्नता भने छ । अस्ट्रेलियाले फाइभजी अहिलेजस्तो उपभोक्ताको मोबाइलमा मात्रै नभई धेरै मेसिनसँग जोडिने खालको प्रविधि भएको र बुझ्दै नबुझी यसको प्रयोगको सुरुआत गर्दा तथ्यांक चोरी वा भनौं साइबर हमलाको जोखिम बढ्न सक्ने प्रश्न गरेको थियो ।अस्ट्रेलिया फाइभ आइज भनिने समूहको सदस्य राष्ट्र पनि हो । बेलायत, क्यानडा, न्युजिल्यान्ड र अमेरिका यसका सदस्य छन् । यो समूहले आफूले प्राप्त गोप्य सूचना एक अर्कासँग सेयर गर्छन् । फाइभजी असुरक्षित भए यसले भविष्यमा ठूलो साइबर जोखिम, प्रयोगकर्ताको गोपनीयताको संकट निम्त्याउने अस्ट्रेलियाको विश्लेषणमा सबै देश सहमत छन् सबैले अघोषित रूपमा आफ्ना देशमा सञ्चालित दूरसञ्चार कम्पनीलाई फाइभजी प्रविधिको लागि हुवावेको सामान प्रयोग गर्न बन्देज लगाएका छन् । यसको प्रभाव छिमेकी भारतसम्म पनि छ ।

यिनले हुवावेले विकास गरेको फाइभजी प्रविधिलाई विश्वास नगरेका हुन् वा यसबाट उसले प्राप्त गर्ने लाभसँग डराएका हुन् ? यो प्रकरणमा उठेको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो । फोजी प्रविधिको नेतृत्व गर्दा अमेरिकाको अर्थतन्त्रमा यसले ४ सय अर्ब डलरभन्दा बढीको योगदान गरेको थियो । ओभुम फरकास्टरले गरेको एक अध्ययनअनुसार फोजी प्रविधिमा अगाडि रहँदा अमेरिकाको अर्थतन्त्रलाई यसले ४ सय ४५ अर्ब डलरको योगदान गरेको थियो ।सन् २०११ मा वायरलेस क्षेत्रले अमेरिकाको जीडीपीमा करिब २ सय अर्ब डलरको योगदान दिन्थे, सन् २०१४ मा फोजी प्रविधिको विस्तारसँगै यसको योगदान बढेर साढे तीन सय अर्ब डलर पुग्यो । फाइभजीमा पनि यसैगरी जसले नेतृत्व लियो, उसैले सुरुआती फाइदा पाउने पक्का छ । फाइभजी प्रविधि जसले पहिलो अनुसन्धान गर्‍यो, जसले कार्यान्वयन गर्‍यो, उसको प्याटेन्ट अधिकार, सामान बिक्रीबापत प्राप्त हुने लाभ त छँदै छ, त्यो जस्तै जोडिने अप्रत्यक्ष लाभ सम्बन्धित देशले पाउँछ । सायद, नयाँ प्रविधिले दिने आर्थिक लाभ अरू देशमा जाने भएकाले पनि विश्वका दुई महाशक्ति भिडिरहेका हुन् कि ? क्यानडाले भने हुवावेको फाइभजी प्रविधि अनिश्चित भएर युरोपियन कम्पनी नोकियालाई फाइभजी प्रविधिमा अनुसन्धान गर्न अनुदान रकम दिने घोषणा गरेको छ ।


चिनियाँ कम्पनीले अरू देशको तथ्यांक चोरी गर्छन् र आफ्नो सरकारलाई सहयोग गर्छन् भन्ने आरोप एक्कासि सुरु भएको भने होइन । यसको चर्चा गर्दा पनि सन् २०१५ लाई आधार बनाउन सकिन्छ । चिनियाँ सरकारले सन् २०१५ मा सार्वजनिक गरेको १० वर्षे विकास अवधारणा– मेड इन चाइना २०२५ लाई लिएर धेरै आलोचना भएको थियो । केही युरोपेली देशले चीनबाट प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीको रूपमा आउने रकम र प्रविधिलाई निरुत्साहित गर्ने घोषित रणनीति नै बनाए । जर्मनी, फ्रान्स र बेलायत घोषित रूपमै यसविरुद्ध आए । चीन सरकारले सार्वजनिक गरेको उक्त १० वर्षे रणनीतिमा २०२५ सम्ममा चीनलाई उत्पादनको पावरहाउस बनाउने उल्लेख छ । त्यसका लागि १० वटा महत्त्वपूर्ण क्षेत्र छनोट गरिएको छ । यिनमा विद्युतीय कारदेखि रोबोट, जहाज, विद्युतीय सामग्री र मेडिकल क्षेत्रमा प्रयोग हुने उपकरण छन् ।दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने कपडा, जुत्ताजस्ता सामान सस्तोमा उत्पादन गरी बिक्री गर्ने भनिएको चीनले आफूलाई उच्च प्रविधियुक्त सामान उत्पादनमा अगाडि आउन खोज्नुलाई उसले मिडल इनकम ट्र्यापबाट माथि उठ्ने रणनीति मानेको थियो । यस्तै खालको रणनीति हङकङ, सिंगापुर, दक्षिण कोरियाजस्ता देशले पनि लिएका छन् । उच्च मूल्य र जटिल प्राविधिक दक्षता दिने यस्ता उत्पादनको चिनियाँ लक्ष्यप्रति धेरै पश्चिमा देशले चासो दिएका थिए । उनीहरूले यसलाई पश्चिमा प्रविधि प्रयोग नगर्ने चिनियाँ रणनीति भनी बुझेका छन् ।


आफ्ना देशमा स्थापना भएका निजी कम्पनीले उत्पादन र विकास गर्ने प्रविधिमा निर्भर अमेरिकासहित पश्चिमा देशको बुझाई चिनियाँ कम्पनीले आफ्नो सरकारको आड पाएर आफ्ना देशका उत्पादनलाई पछि पार्ने थियो । यस्तै खालको चासो पश्चिमा देशमा रहेका ठूला कम्पनीलाई नभएका होइनन् । यो १० वर्षे रणनीतिको सुरुआती वर्षमै रेल, रोबोट र साना विद्युतीय सामग्री उत्पादनमा चीनले निपुणता देखाइसकेको छ । भोलि अमेरिका र युरोपमा उत्पादित हवाइजहाज पनि चीनले किन्न छाड्यो भने ?


ट्रम्पले चिनियाँ सामानमा भन्सार महसुल वृद्धि गराउनुको एउटा कारणमा चीनले अमेरिकी कम्पनीको बौद्धिक सम्पत्ति चोरी गरेको आरोप लगाएका छन् । बौद्धिक सम्पत्ति चोरीको कारण मेड इन चाइना २०२५ नीति उनको तर्क छ । यो नीतिले केही निश्चित क्षेत्रमा चिनियाँ कम्पनीलाई संरक्षण गर्ने उल्लेख गरिएको छ र केही क्षेत्रमा काम गर्ने विदेशी कम्पनीले चिनियाँ कम्पनीलाई साझेदार बनाउनुपर्ने व्यवस्था छ ।


यो व्यवस्थाका कारण विदेशी कम्पनीसँग रहेको सीप चिनियाँ कम्पनीमा हस्तान्तरण हुने र स्वदेशी कम्पनीलाई संरक्षण गर्ने व्यवस्थाका कारण विदेशी कम्पनीलाई प्रतिस्पर्धामा समान व्यवहार नगरिने भन्दै अमेरिका र युरोपियन युनियनबाट चीन पुगेका धेरै कम्पनीले यसअघि नै चासो देखाइसकेका छन् । आफ्नो देशबाट चीनमा लगानी गरेका उद्योगलाई समान व्यवहार नगरेको भन्दै बाराक ओबामाकै पालादेखि चीनको यो नीतिविरुद्ध ईयू र अमेरिका एकजुट भएका थिए ।


ट्रम्पले पनि मेड इन चाइना नीतिअन्तर्गत विशेष सहुलियत पाएर उत्पादन भएका सामानलाई छानीछानी भन्सार वृद्धि गर्ने घोषणा गरेका थिए । जसमध्ये रोबोट, स्याटेलाइट, सेमिकन्डक्टरजस्ता सामान व्यापार द्वन्द्वको सुरुआतरदेखि नै भन्सार महसुल वृद्धि गरिने सूचीमा परेका थिए ।
(एजेन्सीको सहयोगमा)

प्रकाशित : जेष्ठ १८, २०७६ १२:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्