इतिहासको लौरी : वर्तमानमा विचरण

पुस्तक
वर्तमानको मुद्दा सम्बोधन गर्न इतिहास पर्गेल्नेमा सुजित मैनाली पनि मिसिएका छन्  । इतिहासको टेको समाए पनि ‘शिलान्यास’ समकालीन राजनीतिक मुद्दामाथिको बहस हो  ।
रामचन्द्र श्रेष्ठ

हरेक मान्छे विगतको पदचिह्न र भविष्यको परिकल्पनासहित वर्तमानमा विचरण गर्छ । वर्तमान घटनाहरूको जरा खोज्न विगतका परिघटनाहरू खोतल्नुपर्छ । हुन त, एकथरी चिन्तकहरू वर्तमानमाथि इतिहासको छाया पार्नुहुन्न भन्ने जिकिर पनि गर्छन् तथापि विगतको अध्ययनबिना वर्तमान बुझिँदैन ।

सायद यहीं बोधले हुनुपर्छ, सुजित मैनाली पछिल्लो समय नेपाली राजनीतिमा हावी भइरहेका विषयबारे इतिहासको आँखाबाट विचरण गर्न उत्सुक छन् । उनको यही उत्सुकता, अभिप्रेरणा र प्रयास हो– ‘शिलान्यास ः नेपाल निर्माणको नालीबेली ।’
पछिल्लो समय समावेशी, समानुपातिक, अग्राधिकार, संघीयता, पहिचानजस्ता शब्दहरूले नेपाली राजनीतिक मञ्चमा प्रशस्त हस्तक्षेप गरे । ती मुद्दाको जगमा थियो नेपाली इतिहासको पुनर्मूल्यांकनको प्रयत्न । यही क्रममा स्थापित मान्यतामाथि तिखा प्रहारहरू हुन थाले । पूर्वस्थापित कैयौं मान्यता भत्कन थाले । यस सिललिसामा आधुनिक नेपालको निर्माण कथालाई नै खोतलखातल पारियो । अनि यसका नेतृत्वकर्ता पृथ्वीनारायण शाहबारे निर्मित भाष्यमाथि प्रश्नचिह्न खडा भए । वसन्त थापा र मोहन मैनाली सम्पादित ‘मधेस : समस्या र समाधान’, सस्के लालको ‘नेपालीय हुनलाई’, युग पाठकको ‘माङ्गेना’, ‘मधेस मन्थन जर्नल’ लगायत पुस्तक, अनुसन्धानात्मक जर्नल लेख तथा कैयौं अखबारी लेखनहरूले पृथ्वीनारायणमाथि प्रश्न गरिरहे । सात सालको पूर्वार्द्धदेखि लेख्य परम्परामा आउन थालेको र पञ्चायतकालमा बढी मलजल गरिएको एकखाले इतिहास लेखनमाथि प्रश्न उठ्न थाल्यो । यी बहसको सारमा नेपाली राज्यनिर्माणको यथार्थ बुझ्ने प्रयत्न देखिन्छ ।
वर्तमानको मुद्दा सम्बोधन गर्न इतिहास पर्गेल्ने सिलसिलामा सुजित मैनाली पनि मिसिएका छन् । इतिहासको टेको समाए पनि ‘शिलान्यास’ मूलतः समकालीन राजनीतिक मुद्दामाथिको बहस हो । त्यसैले यो विशुद्ध इतिहास नभई इतिहासको आलोकबाट गरिएको राजनीतिक विवेचना हो । पुस्तक लेखनको निहित उद्देश्य यही हो भन्दा लेखकले असहमति नजनाउलान् ।
जग, अविच्छिन्न स्वतन्त्रता र विष्टको बाहुनवाद गरी तीन खण्ड र त्यसअन्तर्गतका छब्बीस शीर्षकमा रहेर सुजित आफ्ना मान्यता स्थापित गर्न र तथ्यको सहाराले बलियो पार्न प्रयासरत देखिन्छन् । ‘शिलान्यास’ मार्फत नेपाली राजनीतिक इतिहासको बहसमा सुजितले गरेका प्रयासलाई विभिन्न कोणबाट केलाउन सकिन्छ ।

भाष्यमाथि हस्तक्षेप
माथि चर्चा गरिएजस्तै पछिल्लो समय नेपाली राज्यको स्रोत, संरचना र चरित्रबारे व्यापक टिप्पणी भए । त्यस क्रममा अनेकन पुस्तक र अनुसन्धानात्मक लेखदेखि नियमित अखबारी लेखनले एक खालको भाष्य निर्माण गर्दै लगे । त्यो थियो– नेपाली समाज बहुल थियो तर राज्य एकल भयो । राज्यसंयन्त्र एकल जाति, एकल भाषा र एकल क्षेत्रको कब्जामा रह्यो । यसले अन्य समुदायलाई बहिष्करण गर्‍यो । बहिष्करणको यो जग पृथ्वीनारायण शाहको ‘विस्तारवादी’ नीतिबाटै आरम्भ भएको थियो । नेपालको इतिहासमाथि आलोचनात्मक चिन्तन राख्ने क्रममा निर्माण भएको यो भाष्य राजनीतिक आन्दोलनसँग प्रत्यक्ष गाँसियो । यसले पहिचानको आन्दोलनलाई वैधता र वैचारिकता प्रदान गर्न उल्लेख्य भूमिका खेल्यो । ‘शिलान्यास’ मा सुजित यो भाष्यमाथि हस्तक्षेप गर्ने ध्याउन्नमा छन् ।
‘जग’ यो पुस्तकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण खण्ड हो । सुजित मुख्य चार प्रश्नलाई उभ्याउँदै डिस्कोर्समा हस्तक्षेप गर्न तम्तयार हुन्छन् । एक, पृथ्वीनारायणको आधुनिक नेपाल निर्माण प्रक्रिया कति राजनीतिक र नैतिक चेतले युक्त थियो ? दुई, के आधुनिक नेपालको निर्माण प्रक्रिया पूर्णतया हिन्दूकरण थियो ? तीन, के आधुनिक नेपालको निर्माण खस भाषाको आधिपत्य र अन्य भाषालाई कमजोर बनाउन थियो ? चार, के आधुनिक नेपाल निर्माण प्रक्रिया नश्लवादी थियो ? र यसले अन्य समुदायका मानिसलाई के कति बहिष्करण गर्‍यो ?
प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा उनले प्रशस्त सूचना र तथ्यसहित १६ पाठ लेखेका छन् । सारमा सुजितको प्रस्थापनालाई यसरी उल्लेख गर्न सकिन्छ :
- पृथ्वीनारायण बलियो राज्यको शासक बन्न इच्छुक थिए । बलियो राज्य निर्माणका लागि उनले राज्य विस्तार गर्न थाले । राज्य विस्तारका लागि उनले राज्यप्रतिको निष्ठालाई जोड दिए । उनले सार्वभौमसत्ता भूअखण्डतासँग जोडिएको हुन्छ भन्ने आधुनिक राज्यको सिद्धान्तलाई आत्मसात गरेका थिए ।
- बलियो राज्य विस्तारलाई निरन्तरता दिनका लागि सम्पूर्ण जमिन राज्यको मातहत हो भन्ने मान्यता स्थापित गरियो । सेनालाई तलबको रूपमा जमिन नै दिएर थप राज्य जित्नको लागि अभिप्रेरित गरियो । यसरी नेपाली राज्य–संयन्त्रलाई ‘लडाइँ लडिरहने यन्त्र’ बनाइयो ।
- पृथ्वीनारायण शाहले नै हिन्दूकरणलाई जोड दिएका होइनन् । उनीभन्दा अघि सेनराजाहरूको पालामा पनि हिन्दू धर्मलाई बलियो संरक्षण प्राप्त थियो । (पृष्ठ ३०)
- पृथ्वीनारायण व्यावहारिक शासक हुन् । उनले धार्मिक बहुसंस्कृतिवादलाई अँगालेका थिए । काठमाडौंबाट निकाला गरिएका इसाईहरू गोरखाविरोधी गतिविधिमा संग्लग्न भएकैले मात्र निकालिएका थिए, धार्मिक कारणले होइन । (पृष्ठ ४६)
- पृथ्वीनारायणभन्दा पहिलेदेखि नै खसभाषा सम्पर्क भाषा बनिसकेको थियो । सहजताका कारण मात्र नेपाली भाषालाई राज्यले अंगिकार गर्‍यो ।
- पृथ्वीनारायणलाई राज्यविस्तारमा मगर, गुरुङ, नेवारलगायतले सहयोग गरेका छन् । उनको समय र पछि पनि विभिन्न समुदायका मानिस राज्यसंयन्त्रमा सहभागी भएका छन् । अर्कोतर्फ स्वजातीय प्रहार पनि झेल्नुपरेको तथ्य छ । जस्तै, कान्छा भाइ शूरप्रताप कास्कीको शरणमा गएका छन् ।
- पृथ्वीनारायणले सबै जातिका मानिसलाई सेनामा समावेश गरेका थिए । उनी ‘जातीय र नश्लीय चौघेराभन्दा माथि उठेका व्यवहारवादी शासक’ थिए । (पृष्ठ ८४)
मसिना–मसिना सूचनाको विशाल भण्डार सुजित मैनालीको शक्ति हो । सूचनाको भरिपूर्ण प्रयोगले पृथ्वीनारायणमाथि लगाइएका आरोपका जग कमजोर छन् भन्ने पुष्टि गर्नु सुजितको अभीष्ट हो ।

स्वाभाविकताको लेपन
नेपाली इतिहास अध्ययनमा दुईथरी अतिवादी विचार देखिन्छन्– पूर्णतया भक्ति वा पूर्णतया निषेध । पृथ्वीनारायणबारे पनि यिनै दुई अति देखिन्छन् । पृथ्वीनारायणलाई हत्यारा (कीर्तिपुरमा चार डाला नाक), अन्य समुदायप्रति असहिष्णु र असली हिन्दुस्ताना निर्माणका लागि अन्य धर्मप्रति पूर्वाग्रहीको आक्षेप लगाइएको छ ।
यी आरोपबारेको बहसमा सुजितले दुईथरी मान्यता निर्माण गरेका छन् । एक, पृथ्वीनारायणलाई लगाइएको आरोप जायज छैनन् । उनले थालेको भनिएका थुप्रै कर्म उनीभन्दा अगाडिदेखि स्थापित भइसकेको थियो वा उनी आफैँले गरेका थिएनन् । जस्तै, पृथ्वीनारायणलाई लाग्ने मुख्य आरोप हो नेपाल राज्य निर्माणको उनको अभियान हिन्दू राज्यको निर्माण थियो । सुजितका अनुसार पृथ्वीनारायणको मूल अभीष्ट धार्मिक नभई राजनीतिक थियो । यद्यपि उनी हिन्दू भएकैले राज्यले हिन्दू चरित्र धारण गर्‍यो । उनी नभई त्यतिबेलाका अन्य शक्तिशाली शासकले राज्य विस्तार गरेकै भए पनि त्यो राज्य हिन्दू नै हुने सुजितको तर्क छ । तर्क गर्छन्, ‘सेन र मल्लराजाहरू गोरखाका राजाहरूजस्तै हिन्दू नै थिए । मकवानपुर, विजयपुर र चौदन्डीका सेनराजाहरू आफूलाई हिन्दूपति भनी चिनाउँथे ।’ (पृष्ठ २९)
सुजितले निर्माण गरेको अर्को मान्यता हो । राज्य विस्तारको क्रममा पृथ्वीनारायणले गरेका कतिपय कर्म स्वाभाविक हो । उनीमाथिको आरोप र आक्षेपलाई सुजितले स्वाभाविकताको लेपन लगाएका छन् । संसारका हरेक राज्यको निर्माण युद्ध र रक्तपातबाटै भएका छन् । ‘हिंसाबिना राज्यस्थापनाको परिकल्पना गर्नु जग नहालीकन आलिसान महल ठड्याउने सपना देख्नुसरह हो’ (पृष्ठ १३) लेखकले पृथ्वीनारायणका हिंसालाई स्वाभाविक स्थापित गर्ने प्रयत्न गरेका छन् । पृथ्वीनारायण पनि राज्य निर्माणको क्रममा थिए । त्यतिबेला भएका केही घटना अरू केही होइन राज्य निर्माणको क्रममा भइहाल्ने स्वाभाविक घटना हो । उनले विभिन्न जातीय समुदायका ठालुहरूले चलाएको शासन प्रणाली अन्त्य गरेर विशाल राज्यको निर्माण गरे । त्यतिबेला देखिएको उनको नश्लीय अनुहार तत्कालीन समकालीन चरित्र नै हो । त्यसैले यो स्वाभाविक नै हो । ‘जग’ खण्डका हरेक पाठ पृथ्वीनारायणका कदमहरूलाई स्वाभाविकताको लेपन लगाउन उद्यत छन् ।

मुद्दाको नरमीकरण
सुजितको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रयास हो– राजनीतिक मञ्चमा तातेका मुद्दालाई नरम बनाउनु । बहिष्करण, विभेद, राज्यको केन्द्रीकृत सोचलाई सुजित सिधै नकार्दैनन् । तर ती मुद्दालाई धेरै चर्काउन नहुने जिकिर गर्छन् । यी मुद्दाको विरोध गर्दैनन् तर पूर्णसत्य पनि मान्दैनन् । जस्तै उनी भन्छन्, हिन्दूत्वको आडमा राष्ट्रिय पहिचान बनाइएको साँचो हो तर यो नेपाली शासकको मौलिक अवधारणा होइन । (पृष्ठ ४७)
अंग्रेजसँगको युद्ध र सुगौली सन्धिपछि नेपाली राजनीतिमा शक्ति हत्याउने दाउपेच चल्यो । भारदारहरूबीच शक्ति संघर्ष चल्यो । शक्ति गुमाएका भारदारहरू बहिष्कृत भए र बहिष्करणको खाडल फराकिलो हुन थाल्यो (आधुनिक नेपाल ः राजनीतिक स्वार्थको उपज) । यसरी बहिष्करणको नवीनतम व्याख्या गर्ने सुजितका हरेक पाठहरूको कोसिस नै तातेको विषयलाई नरम बनाउनु हो ।
नेपालमाथि विदेशी हस्तक्षेपलाई पनि उनी यसरी नै नरम बनाउँछन् । नेपाली शासकले व्यावहारिक ज्ञानको उपयोग गर्दै देशको सार्वभौमिकतालाई सुरक्षित राख्न सफल भएको उनको मत छ । तर क्रान्ति र आन्दोलनको परिवेशमा देशको सार्वभौमिकतामाथि हस्तक्षेप हुँदै विदेशी शक्ति बढी चलखेल गरेको छ भन्ने उनको ठहर छ । लेख्छन्– त्यसैले क्रमिक सुधार नै आवश्यक हो आमूल परिवर्तन रुमानी चाहना हो, कुनै पनि नेपालीले त्यस्तो रुमानी चाहना राख्नु हुँदैन । (पृष्ठ २१०) उनको सार छ— अहिलेको संविधानले यसरी उठेका सबै मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गरिसकेको छ त्यसको पूर्णतया कार्यान्वयन आवश्यक छ ।

अविच्छिन्न स्वतन्त्रताको वकालत
नेपाली राज्य अर्धऔपनिवेशिक भएको एकखाले दृष्टिकोण रहेको छ । मूलतः सुगौली सन्धिले थोपरेको अनेकन बन्देज, गोर्खा भर्ती, नेपाली राजनीतिमा हस्तक्षेप र आर्थिक हिसाबले परनिर्भरताका कारण नेपाल औपनिवेशिक भएको जिकिर गरिन्छ । तर सुजित मैनाली नेपालको स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकता विविध युद्धका बाबजुद पनि अविच्छिन्न भएको वकालत गर्छन् । पुस्तकको दोस्रो परिच्छेद यसैमा केन्द्रित छ ।
नेपालले अंग्रेजसँग मात्र नभएर चीनसँग पनि युद्ध गर्‍यो । कतिपय अवस्थामा देशको अस्तित्व नै संकटमा पर्‍यो । तर नेपाली शासकवर्गले अनेकन जुक्ति र व्यावहारिकताका बलमा देशको स्वतन्त्रता बचाउन सक्षम भइरह्यो । त्यो सक्षमताको निरन्तरता पछिल्लो नाकाबन्दीसम्म रह्यो । बेलाबेलामा विदेशी हस्तक्षेपका लक्षण देखापरे पनि नेपाल सार्वभौमिकता अक्षुण्ण राख्न सक्षम छ भन्ने उनको जिकिर हो ।
सूचना र तथ्यको विशाल भण्डार नै ‘शिलान्यास’ को सामर्थ्य हो । एक खालको इतिहासदृष्टिले प्रभावित पारिरहेको समयलाई हस्तक्षेप गर्ने प्रयास अर्को कदम हो । तर, सुजितका केही सीमा छन् ।

नेपथ्यमा प्रस्थापना
सूचनाको विशाल भण्डार नै सुजितको एउटा चुनौती हो । सूचनाको यो विशाल भण्डार ठाउँ ठाउँमा सूचनाको जंगल बनेको छ, जसले उनको खास प्रस्थापनालाई ओझेलमा पारेको छ । जस्तै, ‘सरकारी नियुक्ति’ समावेशी थियो भन्ने पुष्टि गर्न उनले अनेकन नामहरू जम्मा पारेका छन् । तर ती नामको अन्तर्यसम्म पुगेका छैनन्, जसले गर्दा उनको विश्लेषणले सामाजिक सम्बन्धका अनेकन पाटालाई छुने प्रयत्नसमेत गरेको पाइँदैन । पढ्दै जाँदा बेला बेलामा यस्तो लाग्छ उनी सूचनाप्रति बढी मोहित छन् तर आफ्ना प्रस्थापनाप्रति कम लगाव छ ।
सूचना आफैंमा ज्ञान होइन । सूचनाको संश्लेषणले नै ज्ञान उत्पादन गर्ने हो । सूचनाको बाक्लो भीडले पनि प्रस्थापना पुष्टि गर्ने होइन । खासमा सूचनाहरूलाई प्रशोधन गरिनुपर्छ । प्रशोधन निश्चित दर्शन र ध्येयको आधारमा हुन्छ । सूचनाको एककोणीय प्रक्षेपण सुजितको सीमा हो वा ध्येय ? सीमा संशोधनीय हुन्छ ध्येय आलोचनायोग्य ।

राज्यसत्ता कि राज्यसंयन्त्र ?
राज्यसत्ता र राज्यसंयन्त्र शब्दावलीको प्रयोगमा सुजितले होसियारी अपनाएका छैनन्, जसले गर्दा उनका केही जिकिर फितला बन्न पुगेका छन् । जस्तै कि सेनामा विभिन्न जातिको समावेशीकरण पुष्टि गर्न उनले विभिन्न नाम उल्लेख गरेका छन् । तर, राज्यसंयन्त्रमा सहभागी हुँदैमा राज्य शक्तिको बाँडफाँड भएको मान्न सकिन्न । खासमा राज्य बलियो गराउनका लागि पनि विविध, जाति र भाषीलाई समेटिन्छ । पञ्चायती व्यवस्थामा पनि मन्त्रिमण्डलसम्म समेटिएको हुन्थ्यो तर राजकीय शक्तिको अभ्यासमा भने केन्द्रीकरण नै थियो । राज्यसंयन्त्रमा सहभागितालाई राज्यसत्ताको सहभागिताको रूपमा व्याख्या गर्दा सत्यको नजिक पुग्न सकिँदैन ।

नेवार : राष्ट्र कि जाति ?
बेलामा बेलामा सुजित आफ्नो अनुकूलतामा सूचनाको उपयोग गरिरहेको देखिन्छन् । नेवारको सन्दर्भमा उनीमा यस्तै समस्या देखिन्छ । जब जात व्यवस्थाको चर्चा गर्नुपर्ने हुन्छ उनी काठमाडौंमा नेवारमा जात व्यवस्था पहिलादेखि नै विद्यमान भएको सूचना पस्कन्छन् । त्यतिबेला नेवारका विभिन्न थरहरूको प्रदर्शन गरेर नेवार एउटै नरहेको तथ्य प्रस्तुत गर्छन् । तर पृथ्वीनारायणको राज्य अभ्यासलाई समावेशी देखाउन त्यहीं एकाध थरहरूलाई देखाउँछन् । नेवार जातिले नै राज्य संयन्त्रको सुविधा प्राप्त गरेको लेखिदिन्छन् । नेवार जाति होइन राष्ट्र हो भन्ने तथ्य बिर्सन्छन् ।
कुनै बेला आधुनिक मान्यताको राष्ट्र–राज्य सरह अभ्यास गरेको नेवारभित्र पनि वर्ग र वर्ण व्यवस्था थियो भन्नेमा सुजित स्पष्ट छन् । तर, त्यसलाई पर्गेल्न चुकेका छन् । के यो वर्ग र वर्ण व्यवस्थालाई नजरअन्दाज गरिनुको परिणाम हो ?
नेपाली इतिहास लेखनमा हस्तक्षेप गर्न प्रयासरत सुजित कतिपय बेलामा प्राज्ञिक लेखनबाट चिप्लिन्छन् । विष्टले कम्तीमा ‘दिव्योपदेश’ पढेकै भए पनि हुन्थ्यो भन्ने आग्रह प्रकट गर्छन् । ‘अपरिपक्व जगमा उभिएकै कारण विघटन भइसकेको तात्कालिक सोभियत संघको चर्चा नगरौं’ (पृष्ठ १२) भनेर विशद विषयलाई हलुका ढंगले प्रस्तुत गर्छन् । त्यस्तै, ‘जतिसुकै फूलबुट्टा जडेर तर्क गरे पनि यो सत्य कसैले ओझेल पार्न सक्दैन’ (पृष्ठ २८) जस्तो कमसल भाषा प्रयोग गर्छन् ।
सीमितता र आग्रहका केही पुटसहित सुजित समकालीन नेपाली राजनीतिक डिस्कोर्समा हस्तक्षेप गर्न लालयित छन् । इतिहासको लौरो टेकेर वर्तमानको विचरण गर्ने उनको यो शैली स्वागतयोग्य छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २५, २०७६ ११:२१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नारायणहिटीका तीन पर्व

इतिहास
यादव देवकोटा

तीनै हत्यामा दागीहरू या त छोरा छन् या छोरासरहका आफ्नै भतिजा । मुख्य संयोग, यी तीनै हत्याकाण्ड नारायणहिटीमा भएका थिए । हत्या सत्तासीन शक्तिशाली राजा या प्रधानमन्त्रीको भएको थियो । यो आलेख नारायणहिटीमा घटित विभिन्न समयकालका यी चर्चित तीन हत्या प्रकरणहरूमा केन्द्रित छ ।

अ)‘झ्यालबाट मेरा आँखा हलभित्र सर्रर पुगे, मान्छे पूरै सोत्तर भएर लडेको देखें । हलभित्र पुग्दा भएभरका मानिस भुइँमा लडेको देखें । त्यो रगताम्ये माहोलमा सुरुमा त तिरिमिरी भयो । ...भित्र पस्दा मनै भरङ्ग हुने दृश्य थियो । यत्रतत्र रगत लतपतिएको देखिन्थ्यो । भुइँभरि रगतका धब्बा थिए । त्यही रगतमा लतपतिएको अवस्थामा एउटा टोपी देखियो । महाराजधिराजको टोपी !..छेउको भित्तामा गिदी र कपाल टाँसिएको भयानक दृश्य थियो । भित्तैभरि रगतको छिटा लागेको देखिन्थ्यो । हेर्दै जाँदा भर्‍याङबाट बगेको रगत तल जमिनसम्मै पुगेर आहाल बनेको रहेछ । त्यहाँबाट एकदमै नमीठो दुर्गन्ध आयो ।’

आ) ‘त्यसपछि पुत्र...ले पिताका आज्ञा मानी केही विचार नगरी वेगले जाई छोपी सुतिरहन्या पुरुषकन केही नहेरी खड्गले प्रहार गरि छिन्न भिन्न गर्‍या । त्यसैबेला ठूलो शब्द गरि धारा बह्यो र राजपुत्र खुशीभै खड्ग धुन जाँदा दुवै धारादेखि रक्त बहाई देखाया । पितृहत्या गर्न्याको मुख हेर्नु छैन भनि हिति मंगल(नारायण हिटी) फर्किगयाको हो भनि भन्दछन् अझतक । ...राजपुत्र त्यस ठाउँ छाडि इक्षुमति पुग्दा सबै किरामात्रै बगाई ल्यायाको हुनाले तुखुचा भनि भन्दछन् ।’

इ) ‘खुट्टामा तेल दल्न लगाई आफु ठूलो तकियामा घोप्टो परि ‘राम नाम’ लेख्न लागेका उनी सुब्बा वलवानसिंह अंग्रेजी पढ्न लेख्न र बोल्न पनि सक्ने भएबाट उनैलाई अखबार पढ्न लगाएर सुनि पनि रहेका थिए । त्यहीबेला एक्कासी तीन भतिजाहरू हातहतियारसहित भित्र पसेको देखि ‘किन आयौ ?’ भनि उनले प्रश्न गरे ।


‘स्वास्नीको कमारो भई फरियाभित्रबाट राजकाज गर्ने जोईटिङ्ग्रेलाई सजाय दिन आएको’ भनि गोली हाने । सो गोली चिउँडोमा लाग्यो । अर्का भतिजाले हानेको गोली छातिमा लाग्यो । तेस्रा भतिजाले हानेको गोली भूँडीमा लाग्यो । त्यसरी तुरुन्तै मरेका उनको लास त्यसरी गोली दाग्ने तीन शमशेर दाजुभाई र सुब्बा वलवानसिंहसमेत भई गारतलाई देखाउन लतार्दै–घिसार्दै बरण्डाबाट भूइँमा झारे ।’
..
उल्लिखित कथाजस्तो लाग्ने दर्दनाक र अत्यासलाग्दो घटना भोग्ने नेपालीहरू नै थिए । त्यो पनि सत्ता सुरक्षाको कसिलो घेरामा बसेका शासकहरू । घटनाहरू मञ्चित भएका थिए १५ सय वर्षभित्रका फरक फरक रातहरूमा । अनौंठो संयोग, पहिलो र तेस्रो घटना लगभग एकै समयमा भएको थियो रातको नौ र दस बजेको बीचमा । उसो त संयोगहरू अनेकन् छन् । तीनै हत्यामा दागीहरू या त छोरा छन् या छोरासरहका आफ्नै भतिजा । मुख्य संयोग, यी तीनै हत्याकाण्ड नारायणहिटीमा भएको थियो । हत्या सत्तासीन शक्तिशाली राजा या प्रधानमन्त्रीको भएको थियो । यो आलेख नारायणहिटीमा घटित विभिन्न समयकालका यी चर्चित तीन हत्याप्रकरणहरूमा केन्द्रित रहनेछ ।


पहिलो हत्या (विसं २०५८ जेठ १९ गते)– सार्वजनिक ‘प्रतिवेदन’ र हत्याकाण्डका ‘प्रत्यक्षदर्शी’ हरूबाट द्वितीय स्रोतमार्फत आएको विवरणअनुसार युवराज दीपेन्द्रले गरेका थिए । भनिन्छ, उनले हत्या गरेका थिए आफ्नै पिता, माता, भाइ, बहिनी, नातेदारहरू र आफैंको पनि (विवरण अ, सन्दर्भस्रोत–राना, सुन्दरप्रताप–दरबारको दुःखान्त, पृ २२, २६३, २६४, २६६) । दोस्रो हत्या (विसं ५११–५६२ को बीचमा (?))– गोपालराजवंशावली/भाषावंशावलीका अनुसार मानदेवले गरेका थिए (विवरण आ, सन्दर्भस्रोत– भाषा वंशावली, भाग १, पृ ७५) । उनले हत्या गरेका थिए आफ्नै पिता धर्मदेवको । तेस्रो हत्या (विसं १९४२ माघ मंसिर ९ गते)– राणाकालीन लिखित सामग्रीहरूका अनुसार डम्बरशमशेर, खड्गशमशेर र भीमशमशेरले गरेका थिए तर हत्याप्रकरणको निर्देशक थिए वीरशमशेर । हत्याकाण्डमा मारिएका श्री ३ महाराजसमेतको पगरीधारी प्रधानमन्त्री रणोद्वीपसिंहका सहोदर कान्छा भाइ धीरशमशेर(सान्नानी) का छोरा अर्थात् उनका भतिजाहरू थिए हत्याराहरू । (विवरण इ, सन्दर्भ स्रोत–जवरा, पुरुषोत्तमशमशेर–श्री ३ हरूको तथ्य बृत्तान्त, भाग १, पृ २७७) ।


पहिलो र दोस्रो प्रकरणमा आरोपित छोराहरूले नै हत्या गरेको बारे प्रकाशित विवरणहरू पूर्णतया सन्देहात्मक छन् । दोस्रोलाई तथ्यहरूले झन्डै अस्वीकार नै गर्छ । पछिबाट सिर्जित आख्यानको स्तरमा मात्रै सीमित देखाउँछ । पहिलोलाई आम जनमानसले अस्वीकार गर्छ । किन पनि भने, आजसम्म जति विवरणहरू, पुस्तकहरू आएका छन्, घटनाको प्रथम साक्षी कोही पनि अघि सरेका छैनन् । प्रत्यक्षदर्शीको बयान भन्दै आएका भनिएका पुस्तकमा लेखिएको छ– गोली हान्नेलाई त मैले देखिनँ । फलानोले भनेअनुसार । यसो भयो अरे । उसो पो अरे । नागरिकहरूसँग पनि त्यस्तै अरे र सुनिन्छ भन्ने खालका अनेकन विश्वासहरू छन् २०५८ सालको हत्याकाण्डका बारेमा । तर अरेहरू तथ्य हैनन् । तथ्यहरू अझैं सन्त्रासको कार्पेटमुनि पो छ कि भनेर नागरिकहरू हरेक जेठ १९ मा सन्त्रस्त हुन्छन् घटना सम्झनेबित्तिकै ।


तेस्रोमा भने कुनै विवादहरू छैनन् । रणोद्वीपको हत्या गरेर सत्तामा पुग्ने बाटोमा लागेका वीरशमशेरले नारायणहिटीमा गोली चलेपछि सतर्क भएको ‘विजुली गारत’ लाई दुवै हातले पेस्तोल ताक्दै ‘कसैले हतियार उठाउने प्रयास गरेमा मात्र पनि हत्या गरिदिनेछु । महाराजको मृत्यु भैसक्यो । श्री ५ महाराजाधिराजबाट मलाई महाराजको पद बक्सिसकेको छ । तसर्थ अर्को अदेश मैले नदिएसम्म आफ्नो ठाउँमा बसिरहनु ।’ त्यसपछि उनी श्री ३ महाराज भए ।


पछि, रणोद्वीपका एक हत्यारा भीमशमशेर पनि श्री ३ महाराज भए ।
तेस्रो घटनामा जस्तै पहिलो घटनामा पनि हत्यारा आरोपित दीपेन्द्रले दुवै हातमा हतियार भिरेका थिए भन्छन्, लेख्नेहरू । उनीसँग त स्वचालित एम–१६ राइफल, एमपी–५ सब–मेसिनगन, पिस्तोल र ट्वेल्भ–बोर बन्दुक गरी चार हतियार थिए । लिच्छविकालीन घटनामा भने खड्ग प्रहार गरेर मानदेवले धर्मदेवको हत्या गरेको आख्यानजस्ता वंशावलीहरूले लेखेका छन् । ती विवरण किन विश्वसनीय खालका छैनन् भन्ने व्याख्या तल आउने नै छ ।

नारायणहिटी

शतरुद्र पर्वतमुनिका जलाशय नारायणका ‘आज्ञा पाई’ धर्मागत देवले स्थापना गरेको धारो नारायण हिति (नारायण धारो) नामले परिचित हुनगएको थियो । नारायणस्थानका विष्णुको स्वप्नादेश अनुसार कीर्ति (लिच्छविकालमा धारालाई कीर्ति पनि भनिन्थ्यो) निमार्ण गरि नजिकै नारायण अर्थात् विष्णुको मूर्ति पनि स्थापना गरेका थिए धर्मागत(?) देवले । त्यसै कारण त्यसको नाम नारायण हिटी रहन गएको थियो । पछि त्यही स्थानमा रहेको खाली जमिन शिवरामसिंह बस्न्यातका छोरा धोकलसिंह बस्न्यातलाई दिइएको थियो । हिटी भएको स्थानमा बनाइएको दरबार हुनाले त्यसलाई हिटी दरबार भन्ने गरिएको थियो । उनीपछि त्यो सम्पत्ति चौतारिया खलकको अधीनमा पुग्यो । अहिलेको नारायणहिटी दरबारतर्फ चौतारिया प्राण शाहले कब्जा जमाए भने हिटीतर्फ उनका भाइ पुष्कर शाहले । त्यहीं बसिरहेका चौतारिया (प्रधानमन्त्री) फत्तेजङ्ग शाह कोतपर्वमा मारिएपछि उनका बाँकी बचेका परिवार भागेर मुग्लान पसे र उक्त दरवार जङ्गबहादुरका भाइहरू रणोद्वीप र धीरशमशेरले कब्जा जमाए । नारायणहिटीतर्फ रणोद्दीपसिहंले कब्जा जमाएका थिए ।


विसं १९३३ मा उनी सत्तामा गएपछि रणसुर विष्ट (?) लाई डिजाइन गराउन लगाई भव्य नारायणहिटी दरबार बनाए । नाबालाक श्री ५ (पृथ्वीवीरविक्रम) को सुरक्षा हनुमानढोकामा भन्दा मेरै निवासमा राम्रो हुन्छ भनी रणोद्दीपसिंहले महाराजाधिराजलाई त्यहीं (नारायणहिटी) लगेर राखेका थिए । रणोद्दीपको हत्यापछि उक्त दरबार वीरशमशेरको अधीनमा गयो । श्री ५ महाराजाधिराजले पनि भर्खरै रणोद्दीपको हत्या भएको घरमा शान्तिस्वस्ति नगरी बस्न ठीक हुँदैन भनी केही दिन बागदरबारमै बस्न गए । उनीहरू केही दिन बागदरबारमा बसी हनुमानढोकामा सरे (राणा, प्रमोदशमशेर–राणाशासनको वृत्तान्त, पृ १४७) ।


प्रसंगवश, विसं २०५८ को हत्याकाण्डपछि ज्ञानेन्द्र शाहले पनि हत्याकाण्ड मच्चिएको त्रिभुवन सदन भत्काउन लगाएका थिए । रणोद्दीप मारिएको भवन जगैदेखि भत्काई, अनेकौं स्वस्ति शान्ति, होम गराई विसं १९४२ माघदेखि जोगलाल स्थापितद्वरा डिजाइन गराई नयाँ दरबार निर्माण गराइयो । हनुमानढोका राजदरबार ज्यादै साँघुरो, जीर्ण भएकाले वीरशमशेरले पृथ्वीवीरविक्रमलाई हनुमानढोकाबाट नारायणटिही सारे र राजकाज पनि त्यसैबखतबाट नारायणहिटी सर्‍यो (जबरा, पुरुषोत्तमशमशेर–राणाकालीन प्रमुख ऐतिहासिक दरबारहरू, पृ ३६) । त्यही नारायणहिटीमा १९९० को भूकम्पमा परी त्रिभुवनकी छोरीहरूको निधन भएको थियो । पछि त्यहाँ आगलागीसमेत भएको थियो ।


पछि महेन्द्रले वीरशमशेरकालीन दरबार भत्काउन लगाई पहिले रहेको ४ सय ४४ रोपनी जमिन विस्तार गरी थप अधिग्रहण गरेर ७ सय ५३ रोपनी जमिनमा विस्तार गरे । उनैले विसं २०२० सालमा कलकत्तास्थित तत्कालीन समयमा एसियाकै सबैभन्दा ठूलो वास्तु कम्पनी मानिने चटर्जी एन्ड पोल्कका सञ्चालक अमेरिकी वास्तुकार बेन्जामिन पोल्कको डिजाइनमा आधुनिक शैलीको राजदरबार बनाउन लगाए । चन्द्रशमशेरले ५० लाखमा सिंहदरबार बनाएर दुई करोडमा राज्यलाई बेची डेढ करोड नाफा कमाएझैं राजा महेन्द्रले पनि ७ करोडमा नारायणहिटी राज्यलाई बेचे (जबरा, उही, पृ ४४) ।


त्यही नारायणहिटी दरबारमा विसं २०५८ जेठ १९ गते भएको भयानक गोलीकण्डमा परेर तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको पूरै परिवारको वंशनाश मात्रै भएन त्यसैका कारण अविश्वास र आशंकाहरूको ‘खराउ’ माथि उभिएर श्रीपेच पहिरेका ज्ञानेन्द्र शाहको बहुलठ्ठीपूर्ण कदमका कारण नेपालबाट राजतन्त्र समाप्त भएर गणतान्त्रिक युगमा प्रवेश गर्‍यो ।

धर्मदेवको हत्या
लिच्छविकालका प्रख्यात राजा थिए मानदेव । उनको (५११–५६२) जीवनकालमा भएको भनिएको घटना त्यसको झन्डै नौ सय वर्षपछि लेखिएको मानिएको ‘गोपालराजवंशावली’ मा मानदेवबाट नारायणहिटीमा पिताको हत्या भएको विवरण उल्लेख भएको पाइन्छ । जसलाई निकै पछिबाट लिखित मानिएको भाषावंशावलीले थप कथा हालेर लम्ब्याएको देखिन्छ । मानदेवका पिता थिए धर्मदेव । मानदेवले पिताको हत्या उल्लेख गर्ने दुवै उल्लिखित वंशावलीले भने मानदेवले उनका पिता धर्मदेवको हैन विश्व (बृष) देवको हत्या गरेको उल्लेख गर्छ । यताबाट हेर्दा, दुवै वंशावलीकारहरूमा या त मानदेवको पिताको नाममा दुविधा रहेको या त विश्वदेवको छोरामा भन्ने तथ्य प्रकाशमा आउँछ । मानदेव र उनीपछिका राजाहरूका राज्यकालमा लिखित अभिलेखहरूले भने बृषदेवको छोरा शङ्करदेव, शङ्करदेवका छोरा धर्मदेव र धर्मदेवका छोरा मानदेव भएको उल्लेख गरेको पाइन्छ (मानदेवको चाँगुनारायणको अभिलेख) । केही सामग्रीमा भने मानदेव धर्मदेवको धर्मपुत्र भएको उल्लेख भएको पाइन्छ–तत अवंसजप्रतिपालित पुत्र।।राजा श्रीमानदेव वर्ष ३९।। अर्थात् त्यसपछि त्यस वंशमा नजन्मेका (अर्कै कुलमा जन्मेका) धर्मपुत्र पालिएका राजा श्रीमानदेव भए (वज्राचार्य, धनवज्र–गोपालराजवंशावलीको ऐतिहासिक विवेचना, पृ १३८,१४२) ।


राजा श्रीविश्वदेव वर्ष १००। ...तस्य मृत्ति स्वपुत्रेण रात्रे पनालिकास्थाने शिरश्छित्वा पितात्रा कृतम् । तस्य पुत्र श्रीमानदेव वर्ष ४१ तेन अज्ञातेन पिता बध कृत्य (राजा श्रीविशव(वृष)देवः वर्ष १००।.. राति प्रणालिकास्थान (ढुङ्गधारा) मा छोराद्वारा शिर काटिएको हुँदा तिनको मृत्यु भयो, बाबुको आज्ञाद्वारा यो गरिएको थियो । तिनका छोरा श्रीमानदेव भए, वर्ष ४१ । तिनले थाहा नपाई बाबुको बध गरे) (मल्ल र वज्राचार्य–द गोपालराजवंशावलीका विभिन्न पृष्ठ) । यसरी गोपलाराजवंशावलीले मानदेवले धर्मदेवको नभई विश्वदेवको हत्या गरेको उल्लेख गर्छ ।
...
भाषावंशावलीले विश्वदेवको बयान गर्दागर्दै लेख्छ– ‘केही दिनपछि आफ्ना पुर्खाको कीर्ति धर्मागत देवले नामले बनायाका नारायण धारा बन्द भइ जाँदा ती राजाले मनमा बहुतै फिकर गरि मेरा पुर्खाले जलाशयन नारायणका आज्ञा पाई बसायाको स्थान हो भनी अब म पनि तिनै नारायणका स्थानमा जाई सेवा भक्ति गर्नुपर्‍यो भनी शतरुद्र पर्वतमुनिका अदि जलशयन नारायणका स्थानमा जाई सेवा भक्ति स्तुति गर्दा ‘ज्योतिकहरूसित बुझी काम गर’ भनी स्वप्नमा पाई ती राजाले ज्योतिक ब्राम्हण जान्न्या बोलाई सोद्धा कष्टप्रमाण आयो र ज्योतिकहरूले बिन्ति गर्न नसकी बोलाई सोध्दा नबोलि रहृया । राजाले केही सन्देह मान्नुपर्दैन यर्थाथ बताउनु हवस् भन्दा हे महाराज–द्वात्रिशललक्षणसंयुक्तं नरबलिं दद्यात् भने ।


कोही दिनपछि राजाले आफ्ना मनमा विचार गर्दा प्रजाहरूमा कोही लक्षणले युक्त भया पनि विना अपराध जीवघात गर्नु मेरा कुलको धर्म होइन । मेरा पुत्र पनि लक्षणले युक्त छ तपनि मछेउ पनि युक्त छ भन्दछन् । तसर्थ आफ्ना पुर्खाको कीर्ति थाम्नानिमित्त विना अपराधि अरु मानिस खोजी जीवघात गर्नु चाँहि त आफ्नै जीवघात गर्नु योग्य हो भनि ती राजाले यस्ता नराधिपति प्रभुतव सुख र नवसागर रानी अति सुशीलाकन त्याग गरि पुत्र मानदेवकन बोलाई गुप्तभेद नबताई ‘हे पुत्र आजका चौंथो दिनमा हाम्रा धारामाथि सम्पूर्ण शरीर छोपी रात्रिमा सुतिरहन्या पुरुष एक जन होला । त्यसकन तैंले जाई मुख नहेरी शीघ्रले कटी आउनु । तब हाम्रो धारामा पानी बहला भनी अह्राया । चौंथो दिनमा आफूले धर्मले सुतिरहन गया (पृ ७५) ।’


त्यसपछि मानदेवले गई मुख नहेरी विश्वदेवको हत्या गरेको र पछिबाट धारामा राजा काटिएको र पानी आएको हल्ला सुनेपछि मानदेव आफूले काटेको लास ठाउँ गई छोपिएको अवस्थाको शव निकाली हेर्दा आफ्नै पितालाई देखि ‘...धर्म कीर्तिका लहर छाडी विपरित गर्न्या विश्वदेव नाम बाबुका देह मेरा हातले त्याग गराया (भाषावंशावली, पृ ७६)’ भनी पछुतो मानेको उल्लेख छ ।
यसरी भाषावंशावलीकारमा मानदेवका पितृवंशजको नै यथार्थ ज्ञान थिएन भन्ने देखाउँछ भने मानदेवले नै लेखाएको अभिलेखमा उनका पिता धर्मदेवको मृत्युबारे गोपालराज र भाषा वंशावलीले उल्लेख गरेको कुराको कुनै संकेत पाइँदैन ।


...
मानदेवको चाँगुनारायणको अभिलेखले धर्मदेवको आकस्मिक तवरले निधन भएको उल्लेख गरेको छ– ‘सत्कर्मबाट निरन्तर आईरहेका कीर्तिका कारणले सारा संसारलाई झलमल्ल पारेर बगैंचामा गएझैं राजा (धर्मदेव) स्वर्ग जानुभयो । रानी राज्यवती राजासँग विछोड हुनुभन्दा पहिले देवताहरूलाई भोजन गराउन लाग्नुभएको थियो । त्यसबेला (राजाको मृत्यु भएपछि) पीरले आकुल–ब्याकुल भएर रानी लत्र्याँस पर्नुभयो । नोकर–चाकर पनि विलखवन्दमा परे । रानीको ध्यान नै गडबड भयो । ...फर्केर आई लामो सास फेरि गहभरि आँसु लिएर सुंक्क सुंक्क गर्दै उहाँ महारानी (राज्यवती) ले छोरा (मानदेव) लाई माया गर्दै यसो भन्नुभयो– तिम्रो बुबाको स्वर्गवास भयो भयो, हा छोरा ! (धनवज्र, वज्राचार्य–लिच्छविकालका अभिलेख, पृ १५,१६) ।


त्यसको व्याख्या गर्दै धनवज्रले लेख्नुभएको छ– यस स्तम्भलेखनको वर्णनअनुसार धर्मदेवको अकस्मात मृत्यु भएको देखिन्छ । सो मृत्यु कसरी कहाँ भयो, यताबाट खुल्दैन । यसरी धर्मदेवको मृत्यु कसरी भयो भन्ने कुरा यस स्तम्भलेखनमा खुलाएर लेखिएको छैन भन्ने स्पष्ट छ । यसमा कुनै रहस्य छ कि भन्ने देखिन्छ । यसै हुँदा पछिका गोपालवंशावली आदिले मानदेवले अज्ञानवश बाबुको वध गरे भन्ने कल्पित कथा जोड्न पुगेका छन् (वज्राचार्य, उही, पृ २१/२२) ।


यस सम्बन्धमा इतिहासकार बाबुराम आचार्यले भने फरक धारणा उल्लेख गरेको पाइन्छ–राजा धर्मदेवको देहावसान आफ्नै कालगतिले भएको हो ? वा यिनको सरल तथा शान्त स्वभावबाट लाभ उठाई यिनको अधिनमा रहँदै आएका कुनै सामन्तले यिनको हत्या गराइदिएका हुन् ? निश्चित रूपले केही भन्न सकिंँदैन । तापनि तात्कालिक वस्तुस्थितिमाथि विचार गर्दा दोस्रो विकल्पको नै बढी सम्भावना रहेको पाइन्छ (आचार्य–नेपालको संक्षिप्त वृत्तान्त, पृ १५) ।


गेपालराजवंशावलीको विवरणमाथि टिप्पणी गर्दै इतिहासका अध्येता योगेश राज लेख्छन्–गोपालराजवंशावली लेखिंदासम्म (सन् १३९८ सम्म) राजा मानदेवले गरेको भनिएको पितृहत्या प्रसंगले एउटा आख्यानको रूप लिइसकेको देखिन्छ । त्यसैले टिपोटमा सय वर्षका बूढा राजा ढुङ्गेधारामा गएर पल्टिनु, मानदेवका तपका प्रभावले चैत्य उत्पन्न हुनुजस्ता केही अविश्वसनीय तत्त्व परेका हुन् । यहाँ बूढो बाबुलाई मार्ने कामलाई भवितब्यको रूप दिने जमर्को गरेको स्पष्ट पाइन्छ । भक्तपुरका मैथिल वंशावलीकारको पारिवारिक पृष्ठभूमि र हिन्दू राजनैतिक व्यवस्थाप्रतिको उनले पछि देखाएको बफादारी हेर्दा त्यो प्रयत्न सहजै बुझ्न सकिन्छ । वंशावलीकारले मानदेवलाई निर्दोष देखाउन फट्याइँ गरेका छन् । जस्तो, बाबुकै आज्ञाले पितृहत्या गरे भनिएको छ । यसरी सुनियोजित सम्पादन हुँदै हामीसम्म आइपुगेका ऐतिहासिक सामग्रीमाथि टेकेर सत्यको भेउ पउन गाह्रो हुन्छ (सन्ध्या संरचनाःहिन्दूनेवारहरूको मृत्युचेतना, पृ १५९) ।


यसरी मानदेवको चाँगु अभिलेखमा उनका पिताको मृत्यु अपर्झट भएको र आमाबाट उनले पिताको मृत्युको खबर परेको उल्लेख हुनु तर नारायणहिटीमा भएको भनिएको हत्याको कुनै उल्लेख नहुन तर निकै पछि लेखिएका सामग्रीमा पिताको आज्ञाले मानदेवले पिताको हत्या भएको उल्लखे हुनुले अनेकन संशय पैदा गरे पनि यथार्थ तथ्य नभेटिएसम्म यसै भन्न मुस्किल छ । एकाइसौं शताब्दीमा हाम्रै समयमा भएको दरबार हत्यकाण्डको त यथार्थ तथ्य हाम्रासामु उपस्थित हुन नसकेको अवस्थामा छैटौं शताब्दीको घटनाको तथ्य हामीमा खुल्न नसक्नु कुनै अनौठो विषय भने होइन नै । यताबाट हेर्दा स्थानीयहरूमा रहेको पुस्तान्तरबाट सरिआएको अनुश्रुतिले बताउने बुढेसकालसम्म सन्तान नभएपछि धर्मपुत्र पालिएका मानदेवले सय वर्ष पुग्दासम्म धर्मपिताको निधन नभएपछि उनको हत्या गरी सत्तामा उदाएको घटनालाई धर्मभीरु ग्रन्थकारले मानव बलिप्रथा, तिलस्मी देवकथा र राजपरम्परामा पितृ हत्या नदोहोरियोस् भनेर पितृ आज्ञाको खास्टो ओढाउने दुःख गरेका त थिएनन् भन्ने प्रश्न उठाउन भने मद्दतै गर्छ ।

रणोद्दीपसिंहको हत्या
जङ्गबहादुरको मृत्युपछि उनका छोराहरू र उनका कान्छा भाइ धीरशमशेरका छोराहरूबीच सत्ता खिचातानी चर्किंदै गएको थियो । जङ्गबहादुरका छोराहरूले उनको निधनपछि नै जङ्गबहादुरले बाँधेको रोलक्रमअनुसार रणोद्दीपमा सत्ता जान नदिई आफैं हातलागी गर्ने योजना बनाएका थिए । धीरशमशेरका छोराहरू भने धीरशमशेरको मृत्युपछि जङ्गबहादुरका सन्तान बलियो हुँदै गएको र उनीहरूको लामो रोल सकिँदासम्म आफूहरूकोमा सत्ता नै नआइपुग्ने अत्यासले जतिसक्दो चाँडो सत्ता हातलागी गर्ने ध्याउन्नमा लागेका थिए । त्यही माँचोमा मारिएका थिए रणोद्दीपसिंह र उदाएका थिए धीरशमशेरका छोराहरू श्री ३ महाराजको रोलक्रममा । जसलाई बयालीस सालको पर्व या शमशेर र जङ्ग खलकको पर्वका रूपमा लिने गरिन्छ ।


विसं १९४२ मा रावलपिण्डीमा हुने विशेष सैनिक समारोह हेर्न र मार्चपास समारोहमा भाग लिन नेपाली उच्च सैनिक अधिकृतलाई ब्रिटिस सरकारले आमन्त्रण गर्‍यो । त्यसै वर्ष डिसेम्बर महिनामा दिल्लीको सैनिक छाउनीमा हुने सैनिक अभ्यास र मार्चपासमा चार पल्टन नेपाली फौज त्यहाँ पठाइदिन भायसरायले नेपाली दरबारमा लेखी पठाएबमोजिम वीरशमशेरको नेतृत्वमा जान फौज तयार गरियो (प्रमोदशमशेर, उही, पृ. १३२) । तत्कालीन पुकज रणवीरजङ्गले ‘रावलपिण्डी जाने दिन मात्र गोली गट्ठा जिम्मा लगाउनुपर्ला’ भन्दा रणोद्दीपले ‘सान्नानीको छोरालाई गोली गट्ठा जिम्मा लगाउन किन नहुने’ भनी हातहतियार जिम्मा लगाइदिए । चार पल्टनको हतियार हात लागेपछि सोही दिन वीरशमशेरका माहिला भाइ खड्गशमशेरले– ‘विद्रोह गर्ने मौका अहिले नै हो, हामीले मौका चुकाउनु हुँदैन’ भने । वीरशमशेर अन्कनाएपछि ‘त्यसो भए विद्रोह म गर्छु, हजुर चुप लागी राज हवस्’ भनी खड्गशमशेरले भनेपछि वीरशमशेरले पनि विद्रोहको आँट गरे । र, रणोद्दीपको हत्या भयो ।

दरबार हत्याकाण्ड
२०५८ जेठ १९ को मध्यराति अकस्मात छिमेकी कोठामा बस्ने साथीले ढोका ढक्ढक्याएपछि रिसाउँदै ढोका खोल्दा साथीले भन्यो– दरबारमा गोली चल्यो रे ! नयाँबजारको डेराबाट सडकमा निस्कँदा मध्यरात सडकभरि मानिसहरू ओइरिइसकेका थिए । केही साथीहरूसँग मिलेर नारायणहिटीको चक्कर मार्दासम्म नारायणहिटी बाहिरको घेरामा खासै चालचुल थिएन, बरु मध्यरात सडकमा गाडीहरू भने अप्रत्याशित तवरले साइरन बजाउँदै बत्तिएका थिए । त्यसको केही दिन अन्योल र अत्यासको कर्फ्युमाथि सरकारी कर्फ्यु थपिएर झन् उदेकलाग्दो सन्नाटा र अत्यासले नागरिकको चैनमाथि शासन जमायो । त्यसपछिका अठार वर्षमा समयको गति यति तीव्रत्तर तवरले बत्तियो कि नेपालीहरूले एउटा आख्यानात्मक विवरणजस्तो अपत्यारिलो समय आफ्नै भोगाइबाट रित्याए ।
अकस्मात राजगद्दी आरोहण गरेका ज्ञानेन्द्र शाहले ०१७ सालको पिताको पथ पच्छाउन खोज्दा राजनीतिक दलहरूलाई सशस्त्र युद्धरत माओवादीसँग नजिक्यायो । भारतीय अग्रसरतासमेतमा भएको बाह्रबुँदे सम्झौताले देश आन्दोलनको उत्कर्षमा होमियो र शान्तिप्रक्रिया, संविधानसभाको निर्वाचन हुँदै गणतन्त्रमा प्रवेश गर्‍यो ।

तर, बितेका अठार वर्षहरूमा समेत नारायणहिटीको अहिलेसम्मको अन्तिम हत्याकाण्डबारे जनताको जिज्ञासा र आशंकाहरूले उचित निष्कर्ष पाउन सकेको छैन । मन परेकी युवतीसँग बिहे गर्नमा रानी ऐश्वर्यले युवराज दीपेन्द्रलाई सख्त मनाही गरेपछि दीपेन्द्रले थामिनै नसक्नै गरी मदिरा र नशालु ‘कालो पदार्थ’ खाएको अवस्थामा गह्रुँगा चार थान हतियार भिरेर शाही परिवार नष्ट गरेको भनिएको घटनापछि आएका विवरणहरू विश्वसनीय देखिएका छैनन् ।


दीपेन्द्रलाई मोहरा बनाएर नारायाणहिटी कत्लेआम मञ्चन गरिएको भन्नेहरू एकातिर छन् भने दीपेन्द्रको हत्या र त्यसमा उब्जेका प्राविधिक प्रश्नहरूको उचित जवाफ आएको छैन । वीरेन्द्रको परिवार समूल नष्ट भएपछि बाँकी रहेका दीपेन्द्रमाथि आखिरी फायर अर्को कोही मानिसले गरेको थियो भन्ने सवालहरू आज पनि उत्तिकै शक्तिशाली छ । तर, पन्ध्र सय वर्षअघि नारायणहिटीमा मानदेवले गरेको भनिएको पिताको हत्याजस्तै अठार वर्षअघि नारायणहिटीमा दीपेन्द्रले गरेको भनिएको हत्याकाण्डको तथ्यहरूसँग चहकिलो जम्काभेट नहुनु नेपाली इतिहासको गम्भीर अवसादको विषय हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ २५, २०७६ ११:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT