कर्नाड जे भन्थे

कान्तिपुर संवाददाता

गिरीश कर्नाड बिते । यो खबर एकैछिनमा जतासुकै छरियो । उनी एकै छिनमा ट्विटरको ट्रेन्डिङ भए । थिएटर क्षेत्रका सबैले सेयर गर्ने लिङ्क भए । गिरीश कर्नाड साधारण मान्छे थिएनन् । आधुनिक भारतीय नाट्य क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पारेका एक नाटककारको अन्त्य भएको थियो । कुनै विधामा प्रभाव पार्ने मान्छेले छोडेर जाँदा छुटेको प्रभाव पनि देखिन्छ ।

मानौँ उनी हेलिकप्टर थिए र उड्ने बेलामा वरपरका बिरुवालाई हल्लाएर गए । उनका नाटक पढ्ने पाठक, खेल्ने कलाकार तथा हेर्ने दर्शक सबै वरपरका बिरुवा थिए । म पनि हल्लिएँ । उनले साहित्य रंगभूमि प्रतिष्ठान पुनेमा दिएको प्रवचनको यो अनुवाद पनि त्यही झंकारको विस्तारित रूप हो । यसमा उनले नाटक लेखन अभिनय तथा नाट्य संरचनाका विविध पक्षहरूको बारे चर्चा गरेका छन् :


नाटक हुनु भनेको के हो ? सबैभन्दा पहिला यसको जवाफमा स्पष्ट हुनुपर्छ । हामी सामान्यतया नाटक भन्नासाथ त्यसलाई संवादसँग दाँजेर हेरिरहेका हुन्छौं । तर यसमा हुने संवाद सामान्य रूपमा गरिने कुराकानीजस्तो हैन । रेलमा जाँदै गर्दा मानिसहरू बोलिरहेको कुरा सुनेजस्तो पनि हैन । मान्छे बोलिरहेका छन् । विवाद गरिरहेका छन् ।


रोमाञ्चक कुरा भइरहेको हुन्छ । तर उनीहरू निस्किएर जानासाथ सबैथोक बिर्सिइन्छ किनकि त्यो केवल केही व्यक्तिबीच भएको वार्तालाप थियो । विचारको आदानप्रदान थियो । त्यो कुराकानीले उनीहरू कहाँबाट आएका थिए वा कहाँ गइरहेका छन् भन्नेबारेमा केही पनि बताउँदैन । र, त्यो कुरामा रुचि दिने समय तपाईंसँग छैन किनकि कतै जानु छ । मैले भन्न खोजेको कुरा के हो भने सामान्य कुराकानी र नाटकको संवादमा फरक छ । संवाद सुन्नलाई दर्शकहरू आएका छन् । उनीहरू दुई पात्रबीच आदानप्रदान हुने संवाद सुन्छन् । संवादले दर्शकलाई ती पात्रहरू को हुन् र कहाँबाट आए भनेर बताउनुपर्छ ।


एउटा संवादले गर्नुपर्ने पहिलो काम पात्रहरूको निर्माण हो । मानौँ ए वा बी पात्र छन् । ती को हुन्, कहाँबाट आए ? भन्ने कुरा संवादले खोल्दै जान्छ । त्यसकारण नाटक विगतमा के भएको थियो र भविष्यमा के हुन्छ भन्ने कुराको समष्टिगत रूप हो । हरेक पात्रले विगत र भविष्यलाई सँगै लिएर आएको हुन्छ । एउटा कुशल नाटककारले आफ्नो हरेक वाक्य वा संवादमा विगत र भविष्यलाई मिसाएर ल्याउन सक्नुपर्छ । संवादले के गर्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण छ । पात्रहरूले के गर्न खोजिरहेका छन् ? सामान्य रूपमा हामीलाई कथा भन्न खोजिरहेका होलान् । प्रायः सबै जना कथा सुन्न इच्छुक पनि हुन्छन् ।


तर त्यहाँ वास्तवमा के भइरहेको छ भन्ने कुरा जहिल्यै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । हरेक नाटकमा एक पात्रले अर्को पात्रलाई मनाउन खोजिरहेको हुन्छ । मानिसहरू नाटकमा एक्सन हुनुपर्छ भन्छन् । तर त्यसको मतलब उनीहरू स्टेजमा यता र उता दौडिनुपर्छ भन्ने हैन । एक्सन जहिल्यै पनि संवादमा हुन्छ । र, संवादमा भएको एक्सनमा एक पात्रले अर्को पात्रलाई मनाउन खोजिरहेको हुन्छ । मन्थराले कैकेयीलाई आफ्नो छोरो राजा हुनुपर्छ भनेर सम्झाउन खोजिरहेको जस्तो । वा लेडी म्याकवेथले राजालाई मार्न भनेर म्याकवेथलाई कर गरिरहेको जस्तो ।


यी सबै हामीले सुनिरहेका नाटकका चर्चित कथाहरू हुन् जहाँ एक पात्रले अर्को पात्रलाई मनाउन खोजिरहेका छन् । मनाउने प्रयत्न सानो सल्लाह वा शरीरको सानो हाउभाउमार्फत पनि भइरहेको हुन सक्छ । दुई पात्रले एकअर्कालाई मनाउने क्रममा सम्पूर्ण प्रक्रिया निर्माण हुँदै जान्छ । त्यसपछि दोस्रो तहको मनाउने प्रयत्न हुन्छ जहाँ बोलिएको संवाद स्वयंले दर्शकलाई यी संवाद सुन्नलायक छन् भन्दै मनाउँछन् । त्यसो गर्न नसके दर्शक सजिलै अल्छी मानिहाल्छन् ।


यसरी हरेक नाटकमा दुईखाले प्रयास भइरहेको हुन्छ । पहिलो पात्रहरू एकअर्कालाई मनाउने प्रयत्न गर्छन् र दोस्रो ती पात्रले बोलेका संवाद दर्शकलाई मनाउने प्रयास गर्छन् । कुनै दृश्य वा समग्र नाटक सुन्नलायक छ भन्ने कुरा पनि यही प्रक्रियाबाट थाहा हुन्छ । त्यसरी एकअर्कालाई मनाउने प्रयत्नको बीचमा एउटा पात्र अर्को पात्रको प्रस्तावमा असहमत हुन सक्छ । असहमतिले द्वन्द्वको सिर्जना हुन्छ । यी थिए हरेक नाटककारले आफ्नो दिमागमा राख्नैपर्ने आधारभूत कुरा ।


अब केहीबेर अन्य सीमितताहरूबारे कुरा गरौँ जुन केवल रंगमञ्चका सीमितता हुन् । एउटा उपन्यासमा यतिमै सक्नुपर्ने सिमाना हुँदैन । २ हजारभन्दा धेरै शब्द नाघे पनि कुनै समस्या हुँदैन । तर, नाटक त्यसरी बढिरहन सक्दैन । एक समय थियो जतिबेला मानिसहरू पूरै रातभर नाटक हेर्थे । तर त्यहाँ उनीहरूलाई सुत्न दिइन्थ्यो । त्यस्तो सुविधा अहिले हामीसँग छैन । हामीलाई २ वा साढे २ घण्टाभन्दा नलम्बिने नाटक लेख्नुपर्ने बाध्यता छ । वास्तवमा एउटा नाटकको लम्बाइ कति हुने भन्ने कुरा त्यसमा भएको गुदीले निर्भर गर्छ । दर्शकलाई २ वा साढे २ घण्टा थेग्नु र बाँधेर राख्नु चानचुने कुरा हैन । सकिएन भने उनीहरू चाँडै घर हिँड्नेछन् । फेरि यसलाई उपन्यासजस्तो आज अलिकति पढेर बाँकी भोलि पढ्छु भन्न पनि मिल्दैन ।


रंगमञ्चमा दर्शकको सीमितता रहन्छ । हाम्रोमा ५५० वा ६०० भन्दा धेरै मानिसले एकैपल्ट नाटक हेर्न सक्दैनन् । यदि अन्तिममा बस्ने दर्शकले अभिनय गर्ने पात्रको अनुहारको भाव देख्न सकेन भने त्यहाँ रंगमञ्चको शोभा हराउँछ । दर्शकले स्टेजमा के कुरा कसरी भइरहेको छ भन्ने कुरा स्पष्ट देख्न पाउनुपर्छ । र नाटकले एकै ठाउँमा जम्मा भएका विविध स्वभाव, समूह वा उमेरका दर्शकको ध्यान आफूतिर खिचेर राख्न सक्नुपर्छ । नाटकले अरूलाई उत्सुक राखिरहन सक्नुपर्छ ।


कथाले केही हदसम्म बाँध्न सक्ला तर प्रस्तुति हुँदै गर्दा यदि दर्शकको मनमा मैले यति पैसा किन तिरेँ ? म यहाँ किन बसिरहेको छु ? वा मैले यो सबै दुःख किन पाइरहेको छुजस्ता प्रश्न आए र जवाफ आएन भने नाटक अप्ठ्यारोमा पर्छ । यस्ता कुनै पनि माग उपन्यास वा अन्य विधाले राख्दैनन् किनकि तिनलाई घरमा पढ्न सकिन्छ । नाटक वा थिएटरको विशेषता नै यही हो, यसलाई हेर्न दर्शक पैसा तिरेर आएका छन् । मतलब दर्शकको ध्यान यसले खिच्नुपर्छ ।


नाटक गरिरहँदा कहिल्यै पनि पछाडि फर्किन सकिँदैन । पहिला के थियो भनेर पनि खोज्न पाइँदैन । नाटक अगाडि बढिरहनुपर्छ । त्यसैले नाटककार कुनै दृश्य वा सूत्रधार वा पात्रहरूमार्फत के भनिरहेको छु भन्ने कुरामा जहिल्यै पनि स्पष्ट हुनुपर्छ । नाटक लेख्नु भनेको घर बनाउनुजस्तै हो । मूलढोका कहाँ राख्ने, अरू सबै सुविधाहरू कहाँ राख्ने, कुन चीज कहाँ सुहाउँछ, पछिल्लो ढोका कहाँ राख्ने, कुन स्थानबाट हुलाकी आउँदा राम्रो हुन्छ यी सबै कुराहरू एउटा घरको समग्र संरचनामा निर्भर हुन्छ । यही कुरा नाटकमा पनि लागू हुन्छ वा भनौ लागू हुनुपर्छ । अरूको लेख्ने तरिका फरक हुन पनि सक्छ । तर मैले लेख्ने तरिकाचाहिँ यही हो ।


मैले भनिरहेको थिएँ स्टेजमा सामान्य रूपमा केही हुनुले मात्र दर्शकलाई कुनै पनि प्रभाव पार्दैन । त्यसले कुनै न कुनै पात्रलाई असर गर्नुपर्छ । वास्तविक जीवनमा त्यस्तो नहुन सक्ला तर पनि नाटकमा उत्प्रेरणा चाहिन्छ । मैले भनिसकेँ एउटा नाटक राम्रोसँग बनाइएको घरजस्तै त हो तर बनिसकेको घरमा कुन चीज किन छन् भन्ने कुरा त्यहाँ बस्नेहरूलाई थाहा हुनुपर्छ । त्यो किन छ भन्ने कारण खोतलिरहनुपर्छ । भारतमा त यो झनै महत्त्वपूर्ण छ ।


मेरो नाटकहरू अमेरिकामा प्रस्तुत हुँदा त्यहाँका कलेज पढिरहेका कलाकारहरू पनि यो किन जरुरी छ भनेर हरेकपल्ट सोधिरहेका हुन्थे । केहीले म यो संवाद बोल्दिन पनि भन्थे । केही महिलावादी कलाकारहरू महिलाविरोधी संवाद नबोल्ने भनेर चर्को बहस गर्ने । तर भारतमा कलाकारहरू प्रश्न एकदमै कम गर्छन् । यसलाई गलत नबुझियोस् तर उनीहरू नाटक पाए निभाउँछन् तर नाटकमा कुन कुरा किन भइरहेको छ भन्ने प्रश्न एकदमै कम सोध्छन् । प्रश्न नै नसोधी त्यसमा भरपूर काम गर्ने प्रयत्न गर्छन् । दोष हाम्रो पनि छ । हामी कलाकारलाई प्रश्न गर्न सिकाउँदैनौँ । किन भइरहेको छ भन्ने खोज्न लगाउँदैनौँ । यो बोझ कलाकार र नाटककार दुवैले वहन गर्नुपर्छ । यो विशेषगरी एक नाटककारले अझै धेरै निभाउनुपर्ने जिम्मेवारी हो ।


विश्वका धेरै उत्कृष्ट नाटकहरूको संरचना ख्याल गर्दा नाटककारले विशेष ध्यान दिएर निर्माण गरेको थाहा हुन्छ । सेक्सपियरको ‘ह्याम्लेट’ लाई नै हेरौँ । कथा सामान्य छ । ह्याम्लेट पढ्नलाई देश बाहिरको युनिभर्सिटी जान्छ । उसको बाबु मारिएको तथा आमाको अर्कैले यौन शोषण गरेको थाहा पाएपछि फर्किन्छ । सबैको दोषी अंकल हो भन्ने आशंका गर्छ तर निश्चित भइहाल्न सक्दैन । ह्याम्लेटले पछि त्यहाँ लेयरटिस पनि छ भनेर पत्तो लगाउँछ । ऊ आफ्नै प्रेमिका ओफिलियाको दाजु हुन्छ । उसको कथा पनि उस्तै छ । ऊ पनि युनिभर्सिटी जान्छ ।


आफ्नो बुबा मारिएको र बहिनी पागल भएको सुनेपछि फर्किन्छ । ह्याम्लेटको अंकल नै त्यसको जिम्मेवार हो भन्नेमा निश्चित हुन सक्दैन । अन्तिममा सोच्छ सायद ह्याम्लेट नै त्यसको दोषी हो । यसरी नाटकको अन्तिम दोहोरो संघर्षमा एकातिर ह्याम्लेट र अर्कोतिर लेयरटिस आइपुग्छन् । दुवैका कथा लगभग एउटै छन् । सेक्सपियरले जानीजानी एउटै कथा दुईपल्ट दोहोर्‍याउँछन् ।
ह्याम्लेट नाटकको मुख्य दुःखान्त पात्र बन्छ भने अर्कोतिर लेयरटिस सानो पात्र रहन्छ । तर क्लाइमेक्समा दुवैले एकअर्काको सामना गरिरहेका छन् । गणितीय हिसाबमा भन्ने हो भने दुई भिन्न समीकरण एकअर्कासँग जुधिरहेको जस्तो । यो संरचना संयोगले बनेको हैन । त्यहाँ नाटककारको सचेत उपस्थिति देखिन्छ ।


सेक्सपियरकै ‘किङ लियर’ नाटकमा पनि यस्तै संरचना देखिन्छ । उनले दुई गलत छोरीलाई विश्वास गर्छन् तेस्रो असल छोरीलाई विश्वास गर्दैनन् । पछि धोका पाउँछन् र पागल हुन्छन् । र, पश्चात्तापमा परेर भौँतारिइरहन्छन् । त्यसै बेला उनले द ड्युक अफ ग्लस्टरलाई भेट्छन् । ग्लस्टरको आँखा पनि उसले विश्वास गरेको छोराले फुटाइदिएको छ । त्यहाँ पनि उस्तै कथा दोहोरिन्छ । किङ लियर र ग्लस्टर दुवैले गलत सन्तानलाई विश्वास गरेकाले दुःख पाएका छन् ।


उस्तै पृष्ठभूमि भएका दुई पात्र अन्तिममा पागल र दृष्टिविहीन भएर सँगै हिँडिरहेका छन् । यो पनि कुनै संयोग हैन । यसलाई सेक्सपियरको महानता भन्नेहरू पनि छन् । तर संरचना भन्ने कुरा कहिल्यै पनि प्राकृतिक रूपमा आउँदैन । त्यसको निर्माण गर्न नाटककारले कडा मिहिनेत गर्नुपर्छ । कुनै गायकले आलाप लगाउँछ भने त्यो त्यत्तिकै तयार भएको हुँदैन । घण्टौँ घण्टाको कडा मिहिनेत त्यसमा परेको हुन्छ । र, नाटककारले पनि यस्तो गर्नुपर्छ । लेख्नुभन्दा पहिला अरू नाटकहरू पढ्नुपर्छ । विश्लेषण गर्नुपर्छ । कुन कुरा किन भइरहेको छ भनेर प्रश्न गर्नुपर्छ । संरचनामा काम गर्नुपर्छ ।


यस्तो काम पश्चिमा विश्वमा मात्र हैन पूर्वमा पनि भइरहेको छ । उदाहरणका लागि ‘शाकुन्तल’ नाटकलाई लिन सकिन्छ । यसको पहिलो दृश्यमा शकुन्तला कानवाको आश्रममा छिन् जहाँ कुनै पनि वैवाहिक सम्बन्ध छैन । शकुन्तलाकी आमा अप्सरा थिइन् । उनले विवाह गरिनन् । उनलाई त्यहाँ छोडेर गइन् । शकुन्तलाका सबै नजिकमा साथीहरू दासी थिए । कानवा उनका पिता होइनन् । उनी प्रायःजसो छद्म परिवारमा छिन् ।


तर त्यसरी सुरु भएको नाटकको अन्त्यमा दुस्यन्त र शकुन्तला एउटा परिवार भएको मानिसको आश्रममा पुगेका छन् । त्यहाँ हरेक मानिस एकअर्कासँग जोडिएका छन् । दुस्यन्तले उनका श्रीमती र छोरा भेट्छन् । र, सम्बन्धहरू विकास हुन्छन् । पहिलो दृश्यमा देखिएको अवस्था उल्टिएर अन्तिममा सबैलाई नजिक ल्याइपु‍र्‍याइएको छ । र यो पनि संयोग होइन ।


एउटा नाटकमा संरचना र अन्य विषय समेटिनुका साथसाथै छुट्न नहुने अर्को कुरा भनेको सत्यको वास्तविक अनुभूति हो । कुनै भावना सक्कली हैन भन्ने कुरा सजिलै छुट्टिन्छ । उत्कृष्ट नाटक र सामान्य नाटकको अन्तर यतिमै देखिन्छ । नक्कली भावनाको कुनै प्रस्तुतिले कसैलाई मनाउन सक्ला, आँखामा आँसु ल्याउला, हँसाउला पनि । तर के तिनले आफ्नो सत्यताको बलमा तिमीलाई छुन सक्छन् कि सक्दैनन् ? यो मुख्य कुरा हो ।


अनुवाद : सुरज सुवेदी
Twitter: @SurajWritesNP

प्रकाशित : जेष्ठ ३२, २०७६ १२:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अर्को गाडीको प्रतीक्षा

रञ्जु दाहाल

भर्खरै बनेको हनुमन्ते खोलाको पक्की पुल तर्दै गर्दा म अकस्मात् झल्याँस्स भएँ । ओहो ! मैले छेउको पसलमा ‘घरमा दुई जार पानी लगिदिनुस् है’ भन्नै बिर्सिएछु ! परेन त अब फसाद ! अब घरका सबै उठेर पानी पिउन खोज्नेछन् । टेबलमा एक जगमात्र पानी छ । हिजै सिद्दिएको थियो, यति अबेला के भन्न जानु भन्ठानेँ । अघि घरबाट निस्कँदा भनेर हिँड्छु भनेको, भुसुक्कै बिर्सेछु !

घडी हेर्छु— बिहानको छ बजेर दश मिनेट गइसकेछ । यो समयमा घरबाट स्कुटरमै निस्कँदा पनि तीनकुनेमा रहेको मैले अध्यापन गर्ने क्याम्पसमा पुग्दा ६ः२५ हुन्छ । ६ः३० देखि त कक्षा नै सुरु गर्नु परिगयो । आज त्यै स्कुटर पनि छैन । माइक्रोबस चढेर जाँदा उसै दस–पन्ध्र मिनेट ढिलो । फर्किएर पानी भन्न जाऊँ त झन् अर्को २०–२५ मिनेट ढिलो हुनेछ ।


रोजगार र घरबार एकसाथ चहर्‍याउन थाल्छन् । दुवै उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् । दुवैमा आज म गैरजिम्मेवार हुने भएँ । मेरो ब्रह्मले भन्यो, ‘गल्ती गरिहालिस् ! गाली खानुको अभ्यस्तता छँदै छ क्यार ! अब अहिलेको प्राथमिकता कार्यस्थल नै बना !’ म अगाडि बढ्छु– लेफ्ट–राइट, कदम बढाऊ, यो युगका कर्णधार हो ! नयाँ ठिमी चोकबाट रत्नपार्क जाने दस नम्बरको माइक्रोबसमा चढ्छु । यहाँबाट यो माइक्रो चल्न थालेदेखियताका यात्रुहरूले पूर्वतिरको भरिभराउ गाडीको प्रतीक्षा गर्नुपर्दैन । अर्थात्, उभिएर, च्यापिएर, धक्कमधक्का खाएर यात्रा गर्नुको बाध्यता केही हलुका भएको छ । प्रत्येक दुई मिनेटमा माइक्रो छुट्छ । एउटा भरिएको रहेछ भने अर्कोमा चढे भइहाल्यो । आज भने हिँड्न लागेकै माइक्रोमा सिट खाली रहेछ । झ्यालनेरको सिटमा बसेपछि लाग्छ– मेरो यात्रा सकियो, अब मेरो होइन माइक्रोको यात्रा सुरु हुँदै छ ।


रिले दौडजसरी हानाथाप गर्दै गाडीहरू एकअर्कोलाई ओभरटेक गर्दै छन् । ट्रिपर एक इन्च पनि पछि पर्न चाहँदैन । माइक्रो र कारहरू हाम्रो बाटो किन छेक्छस् ? भनेझैँ ट्याँट्याँ, टुँटुँ हर्न बजाइरहन्छन् । सानै भए पनि ठूलाहरूसँग टक्कर लिउँलाझैँ गर्न छाड्दैनन् स्कुटर र मोटरसाइकलहरू पनि । भक्तपुरबाट काठमाडौँ छिर्ने यो एक मात्रजस्तो सडक–मार्ग साह्रै व्यस्त छ एकाबिहानै । सडकमाथि गुड्ने बस, माइक्रो, मोटरसाइकलमा सवार यात्रुहरू व्यस्त छन् । जीवनजस्तै छ सडक पनि अस्तव्यस्त ! चेत गुमेको छ मेरो सायद, नाडीमा घडी हुँदाहुँदै पनि ब्याग खोतलेर समय हेर्न मोबाइल निकाल्छु । मोबाइल र मेरा चार आँखा हुन्छन् ।


समयभन्दा पहिले आफ्नै अनुहार देख्छु मोबाइलको स्क्रिनमा । हत्तेरिका ! लिपिस्टिक लगाउनै बिर्सिएछु ! कस्तो बेहोसी भएछु आज म । आज के भन्नु ! आजकल जे पनि बिर्सिन्छु ! कुरा हिजो र आजको मात्र कहाँ हो र ! मैले थाहै नपाउँदैदेखि प्रशस्तै गल्ती गर्दै आएकी छु । सानु छँदा बाहिर ननिस्किऊँ, मेरै गल्ती– ‘कत्ति घरमै झोक्राइराखेकी !’ बाहिर जाऊँ, त्यो पनि मेरो गल्ती– ‘छोरीमान्छे भएर के लखरलखर हिँडिराखेकी !’ नुहाइधुवाइ, सरसफाइ नगरूँ, ‘कम्ता अल्छी भा’छे अचेल !’ जाँगरिली भइदिऊँ, ‘तरुनी भा’की हेर न ! नक्कलै बढी छ यसको !’


बुबाको टोपी हराउनु, आमाले राखेको सामान ठाउँमा नभेट्नु, दाजुभाइका खेल्ने, पढ्ने सामग्री सरसफाइको क्रममा पन्छाउनु, सबै मेरै टाउकोमा ट्वाक्क भइरहे । पराईघर आएपछि झन् त्यसको श्रेणी ह्वात्तै बढ्यो । श्रीमान् समयमा अफिस नपुग्नु, छोराको मोबाइलमा चार्ज सकिनु, छोरीको लुगाको रङ उड्नु, काँच फुट्नु, केबुल टेलिभिजनको लाइन काटिनु, ल्यापटप, कम्प्युटर बिग्रिनु, घरमा बिरालो पस्नु, गौँथली नबस्नु, आकाशमा बादल लाग्नु, वसन्त ऋतुअगावै बारीमा आँपका पात झर्नु, घरको छतमा पानी जम्नु, यस्तैयस्तै क्रमहरू थपिँदै गए मैले गर्ने गरेका एकपछि अर्का गल्तीहरूको लहरमा ।


अनगिन्ती गल्तीहरूको शृङ्खलामा यही माइक्रोजस्तै घ्यारघ्यार, घ्यारघ्यार जीवनको गाडी दौडिइरहेछ । मैले गरेका गल्तीहरूको लेखाजोखा गर्ने मेसिन हुने हो भने अहिलेको अत्याधुनिक युगको कम्प्युटर र मोबाइलजस्तै ह्याङ हुन्थ्यो होला हगि ! वास्तविक हिसाब निकाल्न त के समर्थ हुन्थ्यो होला र त्यो पनि !


मैले चालेका गलत पाइलाहरूदेखि डराएर नै होला सायद, गन्तव्य नै आफैँ यात्रारत छजस्तो लाग्छ । सर्दै छ परपर मेरा पाइलाहरूले भेट्टाउनै नसक्ने गरी । आँखा खुलै छन् । लाग्छ, यिनले विश्राम नलिईकन हेर्दै छन्— एकपछि अर्को गजधम्म ठडिएका सहरिया नाङ्गा ठूलाठूला भवनहरूलाई । तर, मेरा खुला आँखाहरू भने माइक्रोको सिटबाट मेरो आफ्नै घरभित्रकी ‘मलाई’ नै नियाल्दै छन् ।
कस्तो अचम्म ! कहिलेकाहीँ खुला, चहकिला आँखाले पनि आफूअगाडिको प्रकृतिलाई नदेख्दारहेछन् । फराकिलो सडककै अगाडिका आँखा पनि ती सबलाई नजरअन्दाज गरेर आफ्नै जिन्दगीका भीर, पाखा, खोँच, झुपडी अनि बन्द ढोकाभित्र अल्झिएको गन्तव्यहीन गन्तव्यलाई नियालिरहेछन् ।


आज उठ्न ढिला गरेँ । ४ः३० भइसकेको थियो ब्युझँदा । त्यसैले हतार भयो । ४ बजे उठेकी भए सबै भ्याउँथेँ । नुहाइधुवाइ गरेर पूजापाठ सक्दा पाँच बजिहाल्यो । दाल र तरकारी त पकाइदिएँ तर चामलमा पानी मिलाएर प्रेसरकुकुरमा राखिदिन भने भ्याइनँ । अब छोरी भोकै स्कुल जाने भई !


दिदीहजुर नुहाएर पूजाकोठामा पुग्नेबित्तिकै खनिनुभएथ्यो ममाथि, ‘हिँड्न लागेजस्तो छ ! भगवान्लाई भोकै राखेर खै कसरी खान सक्छन् यिनीहरू ? धूपबत्ती केही भएको छैन ।’


भित्रबाटै कराएँ, ‘मैले धूपबत्ती गरिसकेँ त !’
बिर्सिएछु— कान सुन्नुहुन्न उहाँ । मैले कराइरहनुको कुनै अर्थ छैन । सायद तेल सकिएर निभ्यो होला दियो । होस्, मैले बालेकै हुँ क्यारे !
तल कोठाबाट श्रीमान् कराउनुभयो, ‘खै मेरो नागरिकता ? कता राखिदिएको हो ?’


हातमा पानी र चिया लिएर हाजिर भएँ उहाँको सामुन्ने । उहाँलाई नै हेरिरहेको रहेछ उहाँको नागरिकताले । ‘यत्ति पनि नदेख्ने ?’ भन्ने भाव मुखाकृतिमा आयो तर खिसिक्क हाँसेर हत्तपत्त छोपिदिएँ । र, नागरिकता उहाँको हातमा थमाइदिएँ ।
‘ठेगानमा राखे पो त !’ उल्टै गाली खाएँ । गल्ती मेरै थियो, छरपष्ट कागजपत्रहरू मिलाएर किन राखिदिनुपरेको नि !


उल्टा पाइलाले नै धर्ती टेकेँ कि क्या हो पहिलोपल्ट ? मेरा कुनै पनि चाल सही ढंगका हुनै सकेनन् । गलत पाइलाहरू चाल्न खै कुन अवचेतन मनले अह्रायो ? कुन समाज र संस्कारले भरिदियो मभित्र यत्तिविधि अवगुणहरूको लस्कर ? अचेल किन मेरै पाइलाहरूले पीडाबोध गराउँदै छन्, मेरो चेतन मनलाई ?


हिजो अचारमा नुन कम भएछ । आधा उमेर बितिसक्दा पनि नुन अड्कल्न आएन । बिजुलीको लाइन काटियो राति । विकल्प केही सोचिनछु । ‘घरै अन्धकार बनाएपछि कहाँबाट हुन्छ लक्ष्मीको बास !’ दुई–चार दिनदेखि घरमा मुसाको दौडादौडी छ ।
‘झ्यालढोका सबै ह्वाङ्ङ राखेपछि छिर्दैन त ?’ अस्तिको हावाले कौसीको गमला तल आँगनमा झारेछ र फुटेछ । ‘राख्ने ढङ्ग छैन । टाउको फुटेन धन्न !’ छोरीको रिजल्ट त्यति राम्रो आएन । ‘यसो बसेर पढाउने फुर्सद निकाले पो !’ छोरोले खाजा खाएन, ‘टाइममा पकाएर दिए पो खान्थ्यो !’ खाना छिट्टै पकाऊँ, ‘कति चाँडै ? काम सक्न पाए पुग्यो हगि !’ ढिलो गरौँ, ‘हाम्रो समयको नि ख्याल गर्ने गरे हुन्थ्यो !’


खलासी भाइ नम्र स्वरमा बोलाउँछ, ‘दिदी, झर्ने होइन ?’
उसको अनुहारमा एकटकले हेर्छु । प्रायः यति मीठो बोली ड्राइभर–खलासीको सुन्न विरलै पाइन्छ ।
मेरा खुला आँखाहरूले कोटेश्वरको व्यस्त चोक हेरिसकेछन् । झन्डै नाक नै ठोकिएलाजस्तो तीनकुनेको न्यौपाने टावर पनि छलिइसकेछ । अन्तर्राष्ट्रिय सभा भवनतिर हेरेँ कि हेरिनँ कुन्नि, बानेश्वरको ट्राफिक सिठ्ठीले पनि ब्युँझाएनछ मेरो चेतनालाई । मैनबत्ती चोक भनूँ या माइतीघर मण्डला, त्यसलाई चिरिप्प फन्को मारेर भद्रकालीको भोक हड्तालचोक छिचोलिएछ ।


सहिदगेटमा चार सहिदको काँधमा युगौँदेखि बसेका राजा त्रिभुवनलाई समेत देखिनछु । म त रत्नपार्कको कामचलाउ बसपार्कमा पो पुगिसकेछु !


माइक्रोका सबै यात्रुहरू मलाई मात्र छाडेर झरिसकेछन् ! खसाँली मुसुक्क मुस्कुराउँछ । म गल्ती नै गल्तीकी प्रतिमूर्ति ! मैले गरेका सम्पूर्ण गल्तीहरूलाई माफ गर्दिन सक्ने ऊ मात्रै छ यसबेला । आत्मीयता उर्लेर आउँछ अन्तरमनदेखि ।


माइक्रोबाट झरेर पैसा दिँदै गर्दा उसको मन्द मुस्कानले फेरि चस्स छुन्छ मलाई । मानौँ, मैलेजस्तो गल्तीहरू उसले पनि गर्ने गरेको छ र भोगिरहेको छ समयले उसलाई पनि मलाईजस्तै !


प्रतिउत्तरमा मुस्कुराउँदै भन्छु, ‘यस्तो हुन्छ भाइ कहिलेकाहीँ !’
ऊ पुनः मुस्कुराउँछ । ठान्छु, सहमति जनायो मेरो भनाइप्रति ।
क्याम्पसबाट फोन आउँछ, ‘म्याम, आज आउनुहुन्न र ?’
‘आउँदै छु । ढिला भएँ, भन्नै भुलेछु ! क्लास मिलाइदिँदै गर्नुस् न है !’


बिहानको सात बजेको छ ! एकाबिहानै व्यस्त छ रत्नपार्कर् ! धेरै समयपछि म उसको व्यस्ततासँग मिसिएकी छु । मेरा व्यस्तताहरू रत्नपार्कसँग घुलमेल भएर हराउँछन् । मन अकस्मात् फुरुङ्ङ हुन्छ ।


यत्तिबेला, यहाँ मेरो गल्ती औँल्याइदिने कोही छैनन् । छिनभरकै लागि सही, म पूर्ण स्वतन्त्र छु ।
फर्किएर जानु त छँदै छ ! अर्को गाडी कुर्नु पनि छँदै छ । केही छिनमा कुनै न कुनै गाडीले पुर्‍याइदिने नै छ— उही दुनियाँमा ।
म मुस्कुराइरहन्छु— यौटा स्वतन्त्र मुस्कान !!
क्षणिक मुस्कान !!!

रञ्जु दाहाल

प्रकाशित : जेष्ठ ३२, २०७६ १२:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्