स्फटिक रारामा सबलाइम अनुभूति

नीलो रारा दृष्टिभरि फैलिएको छ । अर्को नीलो त्यसरी फैलने आकाश मात्रै होला । त्यसैले भौतिक तहमा रारा धरतीको जलाशय भए पनि दार्शनिक तहमा धरतीको आकाश हो ।
रोशन शेरचन

माझघट्ट आइपुग्दा अँध्यारो भइसकेकाले त्यो दिन रारा ताल हेर्ने इच्छा पूरा भएन  । आधा घण्टाको दूरीमै रात बाधाको रूपमा उभियो  । बिहान भने मनमा भिन्दै स्फूर्ति पसेको थियो कारण रारा हेर्ने मेरो सपना पूरा हुँदै थियो । सपना पनि केटौले होइन । वयस्क । कुरै गर्ने हो भने, रारा हेर्ने सपना कहाँ व्यक्तिगत हुन्छ र ? त्यो त सामूहिक सपना हो ।

जीवनमा एकपल्ट रारा पुग्ने धेरै नेपालीको सपना हुन्छ । बौद्वमार्गीको लुम्बिनी र मुस्लिमको मक्का पुग्ने सपनाजस्तै । तीर्थस्थल जसरी प्रकृति पनि सपनासँग जोडिनु सुन्दर पाटो हो ।


खासमा सिँजाली मित्र शेरबहादुर रोकायाकै सल्लाहमा पदयात्रा गर्दै रारा पुग्यौं । भुलभुले देउराली भएर पनि पदयात्रा गर्न सकिन्थ्यो तर हामी खाडापानीमा ओर्लेर मालिकाबोंता, रातेचौर, गोरुसैना, चुच्चेमारा, माँझघट्ट हुँदै रारा पुग्यौं । विष्टवारामा प्रस्तावित खस संग्रहालयबारे बुझ्दा ढिला भइसकेको थियो । हिँड्न सुरु गर्दा साढे एक नै बज्यो । रातेचौर पुग्दा सवा तीन बज्यो । कनकासुन्दरी गाउँपालिकामा पर्ने उच्चभेगीय यो चौरमा प्याउली पहेलै फूलेको थियो । रातेचौर अद्भुत सौन्दर्यको फाँट रहेछ । देवदार, लोठसल्ला, भोजपत्र, थिङ्ग्रेसल्ला, खस्रु, गुराँसको घना जंगलले चारैतर्फ घेरेको रातेचौर चरणक्षेत्र पनि रहेछ । चौरैभरि बस्तुभाउ चरिरहेको र यत्रतत्र गोठालाका टेन्टहरू देखिन्थ्यो । नजिकको पहाडी भिरालोमा परम्परागत ढाँचाका केही घरहरू देखिन्थे ।


चौरको खोल्सामा निर्मल पानी बगिरहेको थियो । त्यसैको किनारै किनार हिँडे । आकाशजस्तो फराकिलो चौरमा जता हिँडे पनि सुविधा । रातेचौर सक्किएपछि पदमार्ग केही साँगुरिंदै गयो । गोरुसैनाको आर्मी पोस्ट र रारा निकुञ्जको फिल्ड पोस्ट कटेपछि चियापसल देखिन्छ । त्यसैको अगि उभिएको साइनबोर्डमा लेखिएको छ– गोरुसैनादेखि चुच्चेमारासम्म ४ किमि (२ घण्टा) । थकाइ पनि लागेको थियो, केही खाने हिसाबले चियापसलमा छिर्छौं । एकतर्फ ओढार र तीनतिरै ढुंगाको गारो । काठका यामानको फलेकको छाना धूवाँले कालै भएको रहस्यमयी लाग्ने चियापसलमा पहिलेदेखि नै केही व्यक्ति थिए । मडारिएको धूवाँले पस्नासाथ केही देखिएन । दुई जना स्थानीय तीनपाने खाँदै थिए । खाजा खाँदै गरेको एक जनाचाहिँ रोकायाजीकै नजिकको आफन्त परेछन् । नातामा सायद मामा भने । उनले राराबाट फर्कंदा घरमा बस्ने गरी आउनुस् भने । रोकायाजीले प्रयास गरुँला भनेर आश्वस्त पारे । फरक स्वादको चिया पियौं । स्थानीय जडीबुडी मिसाएको रहेछ । भयो भयो भन्दा पनि मामाकै आग्रहमा अमलेट बन्यो । लेक काट्ने कुरा पनि लिने कि भन्दै थिए । नलिऊँ होला भन्दै तर्कियौं ।


लेक काट्ने चीज कुनै रहस्यमयी तत्त्व नभई नेपाली मात्रको सर्वप्रिय सर्वसुलभ कोदोको खाँटी झोल थियो । लेकचाहिँ चुच्चेमारा । लोथ थकाइमा केही घुट्को दिन मन थियो फेरि बाटो कस्तो हो ? खुट्टामा लागेर थुम्कोबाट ढुन्मुनिने हो कि भन्ने आशंकाले छोप्यो । त्यो पदयात्राकै सबभन्दा मनोरम खण्ड रहेछ । मध्यम स्तरको उकालो । अचम्मको साँगुरो घाँटी । नजिकै वन । थकाइलाई चिसो बतास । सानो उपत्यकामा बदलिँदै गएको गोरुसैना । क्षयीकरणले धाँजा फाट्दै बनेका पहाडका अद्भुत आकृतिहरू, वृक्षरेखामाथि लम्पसार परका फराकिलो बुकी । चरिरहेका घोडाहरू, चुच्चेमाराको आक्कासिएको थुम्का र विशाल छतजस्तो गाढा नीलो आकाश । करिब ४ हजार १ सय मिटरको उचाइमा रहेको चुच्चेमाराबाट देखिने ल्यान्डस्केपले अर्कै लोकमा पुर्‍याउँछ ।


त्यसपछि केही क्षणको तिरपाई हिँडाइ र माझघट्टसम्मै ओरालो । माझघट्ट पुग्दा साढे दस बजेको थियो । बाटामा टर्च नै बाल्नुपर्‍यो । कस्सो रोकायाजीले मामाले तपाईंकैमा बस्नु भनेको कुरा बताएपछि होटलवालाले झिंझो नमानी खाना बनाइदियो । मामाले त्यही होटल सुझाएका थिए । हामी पुग्दा होटल साहुजी सुत्ने तरखरमा थिए । दुर्गम ग्रामीण बस्तीमा भेटिने त्यस्तै आतिथ्यले स्पर्श गर्छ । सबैको आँखामा झपकी थियो । खाना बनाउन एकाध घण्टा लाग्ने भएकाले यसो लिऊँ भन्ने कुरा भयो । अब त बाटो भनेकै ओछ्यान थियो । भीरबाट ढुन्मुनिने भय पनि थिएन । फलामे चुल्होमा मन तातो पार्न भन्यौं । लेक काटी सिध्याएर मात्र लेक काट्ने कुरा लियौं । सुरुप्प सुरुप्प... ।


सखारै माँझघट्टको शकुन्तला गेस्टहाउसबाट निस्क्यौं । सल्लाको जंगल र छेवै कलकल बगिरहेको कञ्चन पानीले मन लछप्पै भिजायो । अप्रतिम आनन्द प्रवाहित भयो । केहीबेरमा रारा मुर्मा होमस्टे देखियो । काठैकाठले बनेको । अत्यन्त कलात्मक । होमस्टेको सञ्चालकसँग भेटौं भन्ने सल्लाह भयो । सञ्चालक धनसिंह रोकायाका अनुसार होमस्टेको निर्माण रारा पर्यटन विकास समिति र नेपाल टुरिज्म बोर्डको आर्थिक सहयोगमा सामुदायिक वनको जग्गा लिजमा लिई भएको रहेछ । त्यस्तो दुर्गम स्थानमा होमस्टेले पर्यटकहरूलाई सेवा सुविधा दिएर राराको प्रवर्द्धन गरेको छ । रोकायाको सुझाव छ, ‘राराले पर्यटकहरूलाई लोभ्याएको छ । दुई लेनको कालोपत्रे बाटो, हवाई सेवा सस्तो र नियमित भए रारा अझैं चम्कन्थ्यो ।’


माझघट्ट मध्यवर्त्ती क्षेत्रमा पर्छ । रारा तालभन्दा एकाध घण्टाको दूरीमा । ताल संरक्षणको दृष्टिले होटल, गेस्टहाउसहरू तालभन्दा केही दूरीमा भएकै उपयुक्त लाग्यो । फेवाताललाई मान्छेको लोभले ध्वस्त पार्दै लगेको कसैबाट लुकेको छैन । धनसिंहजीसँग बिदा हुन्छौं । चराचुरुंगीको चिरबिरले पदमार्ग संगीतमय बनेको छ । छेवैमा बगिरहेको खोलाको कलकल ध्वनिबाट हिलिङ इफेक्ट प्रवाहित भएको हुन्छ । करिब तीस पैंतालीस मिनेटको हिँडाइपछि पहिलो पटक रारा ताल देखिन्छ । अगाडि बढ्दै जाँदा रारा अनफोल्ड हुँदै दृष्टिभरि सोहरिन थाल्छ ।


राराको यौटा फरक विशेषता पनि रहेछ जसको चर्चा विरलै भएको पाउँछु । त्यो हो राराको प्राकृतिक वातावरणमा निहित गहिरो शान्ति । डिप साइलेन्स । प्रगाढ शान्तिको त्यो सम्मिलनले राराको स्फटिकजस्तो सङ्लो पानी र रम्य वातावरणलाई उपल्लो तहमा लगेको छ । हल्लाखल्लामा अभ्यस्त हामीलाई त्यसको सघन निर्जनताले बिथोल्छ । हामीलाई मन पर्ने नै त्यो भिन्न अनुभूति हो । उही अनुभूतिको निम्ति मान्छे किन यात्रा गर्छ र ?


नीलो रारा दृष्टिभरि फैलिएको छ । अर्को नीलो त्यसरी फैलने आकाश मात्रै होला । त्यसैले भौतिक तहमा रारा धरतीको जलाशय भए पनि दार्शनिक तहमा धरतीको आकाश हो । राराले मुग्ध बनाउने वास्तवमा आकाश सादृश्य शून्यताले होला । घना जंगलले घेरिएको त्यो तालको दशिणपश्चिममा मिलीचौर छ । चौर पर्तिर फेरि वन सुरु भैहाल्छ । राराको सङ्लो पारदर्शी पानी र वरपरको हरियोपना त देखिने पक्ष भयो । यो दृश्य पक्षमा जब सघन शान्तिको अदृश्य पाटो मिस्सिन्छ, राराको सौन्दर्य अद्वितीय बन्छ ।


गोरेटोबाट मोडिएर राराको किनारैकिनार हिँड्छु । बतासले उत्पन्न तालको लहरहरू फिजिँदै किनारमा बिलाउँछ । तालको माछाहरूले मन हर्छ । सहयात्रीहरू पनि एक्लाएक्लै प्रकृतिसँग रमाउन थाल्छन् । यो स्वस्फूर्तजस्तै हुँदो रहेछ । एक्लै हिँड्ने चाहना सायद मान्छेको आदिम चाहना हो । यो चाहना अतृप्त भएकाले मौका पर्नासाथ सतहमा देखिएको होला । आर्टिटेक्ट दिपिन पन्त राराको फोटो खिच्न व्यस्त देखिन्छन् । शेरबहादुर रोकाया राराको रस्वास्वादन गर्दै अगिल्तिर एक्लै हिँडिरहेको हुन्छ । प्रकृतिसँग नजिकिन मान्छे छुट्टिने स्वाभाविकै होला ।


राराको किनारमा हिँड्दा मलाई आफ्नो उपस्तिथिको ख्याल भैरहेको थियो । पदयात्रामा अनेकन विचारविम्बहरू आइरहेका थिए । भौतिक दृश्यहरूको गतिशीलताले मस्तिष्कको तन्तुहरूलाई झकझकाउँदो हो । कमै बोल्छु त्यस्ता क्षण । धेरै साथीहरूको तर फरक अनुभव सुनेको छु । मनोरम ठाउँ घुम्दा आफैंलाई बिर्सिए भन्ने । कतै हराएँ भन्ने । मेरो हकमा त्यस्तो हुँदैन । त्यो अप्रतिम आनन्दको क्षण हो भन्ने बोध झिनो नै सही बाँकी रहन्छ । निर्लिप्त म हुँदिनरहेछु । बोध गर्ने केन्द्र देखा परिरहन्छ । अब्जर्ड र अब्जरभर बीचको भेद मेटिन्न । मलाई हेक्का भैरहन्छ, अनुभव गर्ने म हुँ । भौतिकवादी भएकाले होला । योगी र ध्यानी होइन म । सांसारिक हुनुमा ग्लानि छैन । बरु त्यसलाई भौतिक तहमै कसरी सार्थक बनाउने ? त्यो प्रश्नलाई महत्त्वको मानेको छु ।


पर्यटकहरू सेल्फी खिचिरहेका थिए । कोही ताल किनारमा मुग्ध हिँडिरहेका थिए । घोडा सवारीको सुविधा पनि रहेछ । कोही घोडचढीको रोमाञ्च बटुल्दै थिए । रारा नजिकै दुईवटा होटल रहेछन् । होटलअगाडिको चौरमा टेन्टहरू गाडिएका थिए । कोठाहरू नपुग भएरै होला । टेन्ट वरपर देखिने युवाहरू प्रसन्नचित्त देखिन्थे । पर्यटकहरू विश्रामस्थलमा तालतिर आमुख भई प्रकृतिको रसपान गरिरहेका थिए । होटल पार गरेपछि थोरै उक्लेर रारा राष्ट्रिय निकुञ्जको कार्यालय हाताभित्र प्रवेश गर्‍यौं । निकुञ्जबाट राराको दृश्य सुन्दर देखिन्थ्यो । वार्डेन लालबहादुर भण्डारीका अनुसार साइकल लेन बनाउनेबारे पनि प्रदेश मन्त्रालयस्तरमा छलफल भई डीपीआर बनेको रहेछ । राराको निर्जनता (विल्डरनेस) कायम राख्न मानिस, साइक्लिस्ट र घोडाको छुट्टाछुट्टै मार्ग आवश्यक छ । राराको सौन्दर्य भनेकै प्रकृतिको निर्जनतासँगको साक्षात्कार हो जहाँ सूचना प्रविधिको व्यवधान नहोस् । नहोस् मान्छेका कोलाहल र दैनन्दिनका तनाव ।


एकनासे उचाइका छैनन् रारालाई पहरा दिइरहेका डाँडाहरू । प्रकृति वास्तवमा आकार, नापतौल र आयाममा एसेमेट्री हुन्छ । यथार्थपरक कलाकृति त्यसैले एसेमेट्रीकै छेउछाउ हुन्छ । ती एसेमेट्री डाँडाहरूले बनाएको हत्केलामा रारा छचल्किन्छ । स्वर्गको अप्सरा उपमा सही लाग्छ । राराको मोहनी रूप प्रशस्त कमनीय छ । आफूमा समाहित हुन पर्यटकहरूलाई संकेत गरेझैं । समानान्तर नीलो आँखा र गहिरो देह । रौद्ररूप धारण गर्ने आक्रामक पुरुषजस्तो छैन । बिहानी सूर्योदय, दिउसोको प्रचण्ड घाम र सूर्यास्तमा राराले स्फटिक जलराशीमा अद्भुत रङहरूको संयोजन गर्छ । आकाशै सर्लक्क आएर त्यो ल्यान्डस्केपमा बसेको राराले अभिभूत नगर्ने कुरै भएन । बोटिङ गर्दा राराको नीलाम्य देहमा भास्सिँदै गएको भान भने भैरहन्छ ।


समय पर्याप्त हुन्थ्यो भने हिँडेर राराको फन्को लगाउन मन थियो । मुर्मा टप भ्यूप्वाइन्टबाट रारालाई नियाल्न हुन्थ्यो । समयको कमीले सम्भव भएन । गोष्ठीको निम्ति एघार बजेसम्म सदरमुकाम गमगढी झर्नैपर्थ्यो । मिलीचौरसम्म बोटिङ गर्‍यौं । रारामा सुस्त गतिमा बोटिङ गर्नुको आनन्द वर्णनातीत छ । राराको निर्जनतालाई एउटै आवाजले बिथोलेको छ— बोट खियाउँदा उत्पन्न आवाजले । स्यार स्यार स्यार स्यार... । कुरै गर्न पनि सहज लाग्दैन । मानौं अवचेतन मनले भन्दै छ, प्रकृतिलाई डिस्टर्व नगर । रारालाई आफ्नै प्राकृत लयमा रहन दिन मन लाग्छ । तर दायित्व पनि छ ।


‘दिनमा कति ट्रिप गर्नुहुन्छ ?’ मैले बोटे दाइलाई सोधें । ‘सिजनमा छ, सात ट्रिप गर्छु । बाह्र बजेपछि हावा चलेर बोटिङ हुँदैन ।’ उनी जवाफ फर्काउँछन् । तालको मध्यभागबाट हेर्दा रारा झनै ठूलो देखिने रहेछ । जमिनको भूभाग चारैतर्फ उत्तिकै फैलिएको । रारा नेपालकै सबभन्दा गहिरो ताल पनि हो । मैले थपें, ‘पर्यटकहरू एकआपसमा कस्ता कुरा गर्छन् ? सँगै भएपछि सुनिन्छ नि’ प्रश्न थोरै घुमाए । ‘खुसी हुन्छन् । स्वर्ग रहेछ । बाटोको दुःख सबै राराले बिर्सायो भन्छन् ।’ उनी जवाफ फर्काउँछन् ।


र्‍याफ्टिङ बोट निकुञ्ज कार्यालयको भएकाले शुल्कबापत उठेको रकम निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र समिति र बोटेबीच बाँडिदोरहेछ । बाह्र बजेपछि आफ्नो काम पनि गर्न पाइने र गाउँमै बसी महिनाको पच्चीस–तीस हजार आम्दानी हुँदो रहेछ । आधा दिन काम गर्दा पच्चीस–तीस हजार भनेपछि मासिक पचास–साठी हजार राम्रै मानें । पार्कभित्रका दुई होटल, टेन्टहरू, निकुञ्ज कार्यालय, विश्रामस्थल र सूचना केन्द्र थोप्लाजस्तो बन्दै गए । करिब ४५ मिनेटमा मिलीचौर पुग्यौं । डुंगाबाट ओर्लेपछि रारालाई पुनः हेरें । थाहा छैन, दोस्रो पटक आइन्छ कि आइँदैन । मन एकतमासको भयो । उपल्लो मिलीचौर घोडामा जाने विचार गर्‍यौं । घोडामा चढेपछि सहकर्मीहरूको मुद्रा नै बदलियो । एकाएक सबै विजयीभावमा देखिन थाले ।

फरक अनुभूतिको मेलो सुरु भयो । गाडीमा आएका सहकर्मीहरू तुलसीप्रसाद आचार्य र सुशील शर्मा पनि घोडचढीमै रमाए । समयाभावले उनीहरू बोटिङ गर्न भ्याएनन् । घोडा साहु पनि घोडासँगै हिँड्थे । चढ्न ओर्लन सघाउन । सुरक्षाको खातिर । म चढेको घोडा भर्खर किनिएको रहेछ । पुगनपुग बाह्र दिन भएछ । घोडा साहु भर्खरको ठिटो थियो, उत्साहित हुँदै बताउन थाल्यो । सोझो घोडा तर जब अरू घोडाले ओभरटेक गर्न थाल्थे, बाटै छेकिदिने । ओभरटेक गर्न खोज्ने बायाँतिरको घोडाको मुख मेरो गोडामा जोत्तिएकै जोत्तियै भयो । नाकको पोरा र मुखबाट आउने घोडाको तातो श्वासले मेरो पिंडौलामा तातो अनुभव हुन्थ्यो । घोडा साहुले उसको घोडाले अरूलाई जित्नै दिंदैन भनेपछि मेरो आशंका सत्य सावित भयो । बडा आह्रिसे घोडा रहेछ । घोडा सवार नगरेको भए रारा भ्रमण अपूर्ण हुने रहेछ ।


सल्लाको वनको काठेपुल उक्लँदा रारा ओझेल भैसकेको थियो । दृष्टिबाट ओझेल हुँदै रारा तर स्मृतिपटमा थप्प बसेको थियो । सम्झनालाई दीर्घकालसम्म सुरक्षित राख्न सकिने स्मृतिमै हो । रारामै त सधैं कहाँ बस्न सकिन्छ र ?

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ १०:२०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

दुइटा फूल इतिहासका

जगत नेपाल

मुलुक र समाजको उच्च तहमा बसेर लामो अनुभव सँगालेका (उमेरले असी नाघेका) झन्डै डेढ दर्जन लब्धप्रतिष्ठित व्यक्तिहरूसँग दुई महिनायता लामै कुरा गर्ने अवसर मलाई मिल्यो  । नेतृत्वपंक्तिमा निष्ठा र इमानदारीको खडेरी लागिरहँदा राजनेताको अभाव किन खड्किएको होला भनेर बुझ्ने चाहनाले यो अवसर जुटाएको हो ।

मैले भेटे जतिलाई सोधेको एउटा प्रश्न थियो— राणा, शाह, पञ्च, बहुदल हुँदै गणतन्त्रसम्मको शासन व्यवस्था हेर्नुभयो, देशले सम्झनैपर्ने पाँच जना नेताको नाम बताइदिनुस् न ?

लामो सास तानेर कनीकुथी धेरैले एक दुई नाम लिए । अधिकांशले पाँचै नाम उच्चारण गर्न चाहेनन् । प्रायःले पहिलो नम्बरमा बीपी कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठलाई सम्झिए । उनीहरूको अनुभवमा सम्झनलायक अन्य नेता हुन्– गणेशमान सिंह, मनमोहन अधिकारी, कृष्णप्रसाद भट्टराई, मदन भण्डारी र सुशील कोइराला ।

हालका राजनीतिक खेलाडीमध्ये कोसँग आशावादी हुनुहुन्छ भन्ने अर्को जिज्ञासामा धेरैले प्रधानमन्त्री केपी ओलीसँग अलि बढी नै अपेक्षा गरिएको तर सत्तामा पुगेपछि उनी हल्ला बढी काम कम गर्ने नेता निस्किएको बताए । दुई तिहाई बहुमतको सरकार बनेर मुलुक प्रतिपक्षविहीनजस्तो देखिनु राम्रो संकेत नभएको धेरैको बुझाइ छ । आखिर राजनीतिकर्मीमाथि यतिबिघ्न अविश्वास र वितृष्णा आउनुको कारण के हुन सक्छ ? यो प्रश्नमा प्रायः सबैको समान धारणा पाइयो । त्यो के भने नेतृत्वपंक्तिबाट हुने गरेका सिद्धान्तविपरीत काम र आचरण, राजनीतिक अस्थिरता, विकास निर्माणमा देखिएको ढिलासुस्ती अनि अनियमितता र भ्रष्टाचार ।

किन सम्झने बीपी र पुष्पलाललाई छ दशकअघि कांग्रेस सभापति बीपी कोइरालाको नेतृत्वमा दुई तिहाई बहुमतको पहिलो जननिर्वाचित सरकार बनेको थियो । त्यसपछि दुई तिहाईको सरकार भएको अहिले नै हो । १२ वर्षअघि आफैंले स्थापना गरेको दललाई दुई तिहाईमा पुर्‍याएर बीपी मुलुकको कार्यकारी प्रमुख भएका थिए । पुष्पलालले सात दशकअघि स्थापना गरेको कम्युनिस्ट पार्टीबाट ओली शक्तिशाली प्रधानमन्त्री बनेको १५ महिना हुँदै छ ।

त्योबेला बीपी मन्त्रिपरिषद्को पहिलो बैठकले प्रधानमन्त्रीको तलब २५ सयबाट १५ सय र मन्त्रीको तलब १५ सयबाट १ हजार बनाएर काम सुरु गरेको थियो । १ सय ९ सदस्यीय प्रतिनिधिसभामा १९ सिट जितेको राष्ट्रिय गोर्खा परिषद्का नेता भरतशमशेरलाई बीपीको जोड–बलले प्रमुख प्रतिपक्षी दलको नेता बनाइयो । हैसियत नपुगेको त्यसमा पनि प्रतिगामी राणाहरूकै दललाई प्रतिपक्षी बनाउनु हुँदैन भनेर त्यतिबेला चर्को विरोध नभएको पनि होइन । विपक्षीको अभावमा संसदीय व्यवस्था फस्टाउन सक्दैन भन्ने मान्यता स्थापित गर्न उनले आफ्नै सहकर्मीको विरोधका बाबजुद यो निर्णय लिएका थिए । त्यति मात्र होइन, चार सिटमा सीमित कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्यलाई समेत उच्च प्राथमिकता दिने गरेका थिए । बिर्ता र राजा रजौटाको उन्मूलन, क्रान्तिकारी भूमिसुधार, वनको राष्ट्रियकरण, समाजवादी सिद्धान्तबमोजिम धनीलाई बढी कर लगाउने र गरिबका लागि लोकल्याणकारी योजना लागू गर्ने कामको सुरुआत गरे । नेपालको भूराजनीतिलाई बुझेर भारत र चीनसँग सन्तुलित परराष्ट्रनीति अवलम्बन गरे ।

समय बलवान छ । चार सिटमा सीमित वामपन्थीले अपार सफलता हासिल गरेको छ भने संसदीय सिटमा केही फरक भए पनि कांग्रेस त्यतिबेलाको कम्युनिस्टजस्तै खुम्चिन पुगेको छ । राष्ट्रिय पञ्चायतका अध्यक्ष रहिसकेका नवराज सुवेदी र शाही चिकित्सक डा. मृगेन्द्रराज पाण्डेले सुनाए— राजा महेन्द्र भन्ने गर्थे बीपीजस्तो दुनियाँलाई देखाउनलायक अर्को प्रधानमन्त्री सायद मैले मेरो जीवनकालमा देख्न पाउने छैन । जनताको अपार मत (दुई तिहाई बहुमत) बाट निर्वाचित प्रधानमन्त्रीलाई अपदस्त गर्ने राजा नै बीपीबारे किन यस्तो अभिव्यक्ति दिन्थे ? सुवेदी र डा.पाण्डेले सुनाएकै शैलीमा राजाले बारम्बार बीपीको तारिफ गरेको प्रसंग पूर्वप्रधानमन्त्री कीर्तिनिधि विष्टले पनि लेखकसँगको भिडियो अन्तर्वार्तामा यो प्रसंग सुनाएका थिए ।

चानचुन डेढ वर्ष प्रधानमन्त्री र आठ महिना गृहमन्त्री भएका बीपी सबैको रोजाइमा पर्नुको कारण के हुन सक्छ ?
२००८ सालतिरको कुरा हो मातृका प्रधानमन्त्री थिए । बीपी आत्मवृत्तान्त (पेज १८३) मा लेख्छन्, ‘ठूल्दाइ (मातृका) ले काठमाडौंको सार्वजनिक सभामा मलाई र सुशीलालाई चुटाउनुभयो । म बोलिरहेको मञ्चमा वासु पासामाथि जान्छ । मलाई धकेल्छ र पिट्छ ।’

पुष्पलालका कान्छा भाइ विजयलाल श्रेष्ठले मलाई सुनाए, ‘म पनि त्यो सभामा पुगेको थिएँ, मानिसहरू मञ्चमा उक्लिँदै बीपीलाई हान्दै थिए । हिजोआज चोरको आरोपमा भीडले कसैलाई कुटेझैं गरी ।’ ‘ती दिन बीपी भारतीय दलाल हुन् भन्ने वामपन्थीहरूको बुझाइ थियो,’ विजयले सुनाए, ‘मलाई लाग्यो अभी नही तो कभी नही । मौका यही हो । सरासर मञ्चमा गएँ । एक लात हानें । ऐया भने बीपीले । छेउमा गणेशमान थिए, उनलाई देखेर डर लाग्यो । कुस्तीबाज । राणाको जेल तोडेर भागेका । भेटे भने सिध्याउँछन् भन्ठानेर भागें ।’

साढे सात दशकअघिको त्यो दिन सम्झिँदा उमेरले ८६ लागेका विजयले हाँसो रोक्नै सकेनन् । युवा जोस र त्यो बेलाको बुझाइ न हो । भन्दै थिए— बीपीको योगदान र महत्त्वलाई आजको दिनमा कसले पो नजरअन्दाज गर्न सक्छ र ?

कोइराला परिवारका सदस्य तथा वामपन्थी नेता कमल कोइरालाको बुझाइमा १८ महिनाको छोटो शासनकालमा भएका काम हेर्ने हो भने पनि बीपी एक नम्बर राजनेता हुन् । मदन भण्डारीको भनाइ स्मरण गर्दै उनले भने, ‘कुराकानीमा मात्र होइन, प्रकाशित अन्तर्वार्तामै समेत बीपी नै मदनले आफ्नो मन पर्ने नेता भन्नुभएको छ । जसरी चमेलीको फूल एक रातमै झर्छ । तर पनि त्यसको वासना मानिसले सधैं सम्झिन्छन् । त्यसको ठीकविपरित पलासको फूल ठूलो हुन्छ । लामो समयसम्म रहन्छ तर वासना नहुने भएकाले कसैले सम्झिँदैन ।’


राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरे राष्ट्रियता र देशभक्ति भावका दृष्टिले पहिलो पुस्ताको तुलनामा अहिलेको नेतृत्व निरन्तर स्खलित हुँदै गएको अनुभव सुनाउँछन् । उमेरले शताब्दी टेकेका राष्ट्रकविको भनाइ छ, ‘हुन त कविको काम पार्टी र नेताको टीकाटिप्पणी गर्ने होइन तर नेतृत्व आफैं सिद्धान्त, नैतिकता र देशभक्तिबाट विचलित भयो भने कुनै मुलुकले प्रगति गर्न सक्दैन ।’ घिमिरेको यो भनाइमा नेपाली राजनीतिको तस्बिर देखिन्छ ।

घिमिरेले चन्द्रशमशेरको शासनकालयताका सबै राजनीतिक परिवर्तन आफ्नै आँखाअघि देखे । उनकै जीवनकालमा २००७ सालको क्रान्तिले एक सय चारवर्षे राणाशाहीको अन्त्य गर्‍यो । २०१७ साल पुस १ मा राजा महेन्द्रले सैन्य बलबाट प्रजातन्त्रमाथि ‘कु’ गरी ३० वर्षसम्म पञ्चायती शासन चलाए । २०४६ सालको जनआन्दोलनबाट बहुदलीय व्यवस्था स्थापना भयो । अनि, २०६१ माघ १९ मा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले सुरु गरेको निरंकुश शासन व्यवस्थाविरुद्ध २०६२/०६३ को जनआन्दोलनमा लाखौं जनता सडकमा ओर्लिए । फलस्वरूप संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट २०६५ जेठ १५ गते २ सय ३८ वर्ष लामो राजतन्त्रको अन्त्य मात्र भएन, मुलुकले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रतर्फको यात्रा तय गर्‍यो ।

यसबीच २००५ सालयता, छ दशकको अवधिमा ४६ पटक सरकारको नेतृत्वमा फेरबदल भयो, २२ जना प्रधानमन्त्री बने । मुलुकको कार्यकारी प्रमुख हुनेमा आधाभन्दा बढी अर्थात् छ–छ जना कांग्रेस र कम्युनिस्टकै नेता छन् । सिद्धान्तअनुकूलको जीवनशैली, राष्ट्रियताबारेको अडान, तात्कालिक लाभभन्दा पनि देश र जनताको हितका पक्षमा लिएका निर्णयले बीपी सबैले सम्झिने राजनेतामा स्थापित भए ।

कम्युनिस्ट बीपी, कांग्रेस पुष्पलाल
राणाहरूको कोपभाजनमा परेर १४ वर्ष वनवासमा रहँदा बीपी आफैं कम्युनिस्ट थिए । भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका क्रममा जेल पर्दासमेत उनमा कम्युनिस्ट प्रभाव थियो । पछि जयप्रकाश नारायणको संगतले समाजवादी बने । पिताजी कृष्णप्रसादको प्रेरणाबाट राजनीतिमा लागेका बीपीले २००३ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस स्थापना गरे । त्यही राष्ट्रिय कांग्रेस र नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसबीचको एकीकरणपछि भएको सशस्त्र क्रान्तिले १०४ वर्षे राणा शाहीको अन्त्य गर्‍यो ।

उता दाजु सहिद गंगालालको प्रेरणाबाट राजनीतिमा लागेका पुष्पलाल राष्ट्रिय कांग्रेसकै झन्डामा राणाविरोधी आन्दोलनमा होमिएर जेल परे । बीपी र डा. डिल्लीरमण रेग्मीबीचको कचिङ्गलबाट आजित उनले कांग्रेस छोडेर २००६ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गरे । मृत्युदण्ड दिनुभन्दा एक दिनअघि परिवारका सदस्यसँग गंगालाललाई भेट्न उनी भद्रगोल जेल पुगेका थिए । त्यही गंगालालले भनेका थिए, ‘भाइ (माइला) प्रजातन्त्रको दियोलाई कमजोर हुन नदिनू ।’ गंगालाल भन्ने गर्थे, ‘रुसमा कोही भोका नाङ्गा छैनन्, हामीले पनि त्यस्तै व्यवस्था ल्याउनुपर्छ ।’ दाजुको त्यही वचनले पुष्पलाललाई गरिब दुःखीको हितमा काम गर्ने कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गर्न प्रेरणा मिल्यो ।

बीपी र पुष्पलाल दुवैको राजनीतिक प्रशिक्षण राणा शाहीको अत्याचार उत्कर्षमा रहँदा भएको हो । कोइराला र श्रेष्ठ परिवारको संस्कारमा पनि धेरै कुराको समानता पाइन्छ । ज्येष्ठ सदस्यको उपस्थितिमा भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन, भारतीय पत्रपत्रिकामा प्रकाशित समाचार र विचारबारे दुवै परिवारमा दैनिक छलफल हुन्थ्यो । कोइराला परिवारका सदस्य एक बिहानै जम्मा भएर अनेकौं विषयमा छलफल गर्थे । जसमा घर कसरी चलेको छ, केटाकेटीको पढाइ कस्तो छ आदि विषय हुन्थे ।

उता श्रेष्ठ परिवारमा भने बेलुका यस्तो छलफल चल्थ्यो । पुष्पलालकी बहिनी पुष्पलताले भनिन्, ‘बेलुका बाको कोठामा परिवारका सबै सदस्य भेला हुन्थ्यौं । सुरुमा घर कसरी चलेको छ, केटाकेटीको पढाइ कस्तो छ जस्ता विषयमा कुरा हुन्थ्यो । त्यसपछि देश विदेशका घटनाक्रममा कुरा हुन्थ्यो ।’ दुवै परिवारका सदस्यहरूबीच आपसमा कुरा गर्दाचाहिँ राजनीतिक विषयले प्रायः प्रवेश पाउँदैनथ्यो ।

समानता अनेक, विमति एक
बीपी उमेरमा पुष्पलालभन्दा १० वर्ष जेठा । भिन्न राजनीतिक दर्शनको नेतृत्व गरे पनि यी दुईबीच कैयौं समानता छन् । बीपी कांग्रेसका संस्थापक तथा सिद्धान्तकार, पुष्पलाल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका । दुवै परिवारका माइला छोरा । दुवैका बाबु राणाकालमा खरिदार । सारा जीवन निष्ठा र आदर्शको राजनीतिका निम्ति खर्चेका बीपीलाई लामो समयसम्म अराष्ट्रिय तत्त्व र भारतीय दलालको आरोप लाग्यो । खासगरी यस्तो आरोप लगाउनेमा पञ्च र कम्युनिस्ट थिए । पूर्वसभामुख सुवासचन्द्र नेम्बाङले भनेका छन्, ‘हामी नै कहिले राजासँग घाँटी जोडिएको त कहिले मित्रराष्ट्र भारतका लागि काम गर्ने नेताका रूपमा बीपीलाई हेर्ने गर्‍यौं । धेरै पछि मात्र बुझियो वास्तवमा बीपी न राजावादी थिए न त भारतपरस्त ।’

उता पुष्पलालको सन्दर्भमा पनि त्यस्तै संयोग परेको छ । २०१७ सालको ‘कु’ पछि संसदीय व्यवस्था पुनःस्थापनाको पक्षमा उभिएका पुष्पलाललाई सहयात्री कम्युनिस्टहरूले नै ‘गद्दार’ को संज्ञा दिए । त्यही घटनाबाट आहत भएर राजनीति छोडेका काठमाडौंका प्रथम निर्वाचित मेयर जनकमान श्रेष्ठले सुनाए, ‘राजासँग चोचो–मोचो मिलाउनेहरूले नै पुष्पलाललाई गद्धार भनेका थिए । केशरजंग रायमाझीसहित धेरै नेता दरबार पसे । तर राजाले बारम्बार बोलाउँदा पुष्पलाल भेट्नसमेत गएनन् ।’

गंगालालका साथी गम्भीरमान मार्फत ‘भेट्न आउनू’ भन्ने सन्देश राजाले भारत प्रवासमै रहँदा पुष्पलाललाई पठाएका थिए । तर पुष्पलालले जवाफ फर्काइदिए मैले भेट्नुपर्ने कुनै कारण छैन । हदै भए प्रधानमन्त्री खा भन्लान् । मलाई राजाले दिएको प्रधानन्त्री चाहिँदैन । पुष्पलालका भाइ विजयलालले सम्झिए, ‘राजाले दिन सक्ने सबैभन्दा ठूलो पद त्यही प्रधानमन्त्री हो । सिद्धान्त बेचेर मलाई कुनै लाभ लिनु छैन भन्ने सन्देश दिएर भेट्न मान्नुभएन ।’

अर्कोतिर थापाथलीमा तरुण दलको सम्मेलनलाई सम्बोधन गरिरहँदा सैन्य कब्जामा परेका प्रधानमन्त्री बीपीलाई पनि राजा महेन्द्रले पञ्चायत स्वीकार गरे जीवनभर सत्ताको केन्द्रमा राखिरहने प्रलोभन देखाए । राजाले बेलायती राजदूतमार्फत सुन्दरीजल बन्दीगृहमै खबर पठाएका थिए, ‘नाम मात्र पञ्चायत राखे हुन्छ । त्यसबाहेक बीपीले बनाएको संविधान मान्न म तयार छु ।’ तर बीपीले सिद्धान्तमा सम्झौता गरेनन् ।

राजनीतिक सिद्धान्तमा कट्टर भए पनि बीपी र पुष्पलाल दुवैले एकअर्का प्रति सधैं श्रद्धा भाव राखिरहे । पञ्चायतको अन्त्यका लागि कांग्रेस कम्युनिस्ट एकतामा सधैं पुष्पलालले जोड दिए । तर, सोसलिस्ट इन्टरनेसनलका नेता बीपीले कम्युनिस्टमाथि विश्वास गर्न सकिँदैन भनेर जीवनभर सहकार्य गर्न मानेनन् । उनको निधनपछि मात्र कांग्रेस नेता गणेशमान सिंहको नेतृत्वमा वामपन्थीसँग कांग्रेसको सहकार्य भयो । वामपन्थी पक्षबाट यसको नेतृत्व पुष्पलालकी श्रीमती सहाना प्रधानले गरिन् । अनि मात्र २०४६ को जनआन्दोलनले पञ्चायतको पतन भयो ।

पुष्पलालकै सैद्धान्तिक जगमा टेकेर मदन भण्डारीले जनताको बहुदलीय जनवादमार्फत कम्युनिस्ट पार्टीलाई चुनावी प्रतिस्पर्धामा उतारे र तत्कालीन नेकपा एमाले ‘ब्यालेट’ बाटै सत्तामा पुग्यो । मनमोहन अधिकारी देशको पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री भए भने माधवकुमार नेपाल, झलनाथ खनाल, पुष्पकमल दाहाल, बाबुराम भट्टराई र केपी ओली गरी छ जना मुलुकको कार्यकारी प्रमुख बने ।

अर्कोतिर जीवनभर कम्युनिस्टमा भर नगर्ने बीपीकै कान्छा भाइ गिरिजाप्रसादले नेतृत्व गरेको आन्दोलनले कम्युनिस्ट पार्टीहरूसँगको सहकार्यमा २ सय ३८ वर्ष लामो राजतन्त्र अन्त्य गरी मुलुकमा गणतन्त्र बहाली गराए । बीपी र पुष्पलाल दुवै नेताले निष्ठा, आदर्श र सिद्धान्तका लागि जीवनप्रयन्त त्याग गरे तर राजनीतिक उपलब्धिको प्रतिफल देख्न पाएनन् । बीपीले झन्डै १० वर्ष जेल र त्यति नै समय भारत प्रवासमा बिताए । बीपी त सत्तामा पनि पुगे । केही समय गृहमन्त्री र प्रधानमन्त्री भए ।

तर, २०१५ सालको चुनावमा गणेशमान सिंहसँग पराजित पुष्पलालले राजनीतिक लाभका पदमा रहने अवसर पाएनन् । धेरै समय जेल–नेल सजाय नभोगे पनि लामो समय उनले प्रवासमा अभाव र कष्टपूर्ण जीवनयापन गरे । राजनीतिक अधिकार प्राप्तिका लागि संघर्ष गर्दा गर्दै २०३५ साउन ७ मा पुष्पलाल र २०३९ साउन ६ मा बीपीको निधन भयो ।

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT