इतिहास : जसले गाडी बोके

६० वर्षअघिसम्म राजधानी काठमाडौंमा जति गाडी चल्थे, ती सबै मकवानपुरको भीमफेदीबाट भरियाहरूले बोकेर लगेका हुन्थे । यसरी गाडी बोकेर ल्याउने क्रम २०१३ सम्म चल्यो ।
प्रताप विष्ट

अहिले गाडीले मान्छे बोक्छ, उहिले मान्छेले गाडी बोक्थे ! त्यसो त, उहिले पनि गाडीले नै मान्छे बोक्थ्यो । तर समयको यात्रा यस्तो थियो— त्यति बेला कति गन्तव्यसम्म तिनलाई मान्छेले नै बोकेर पुर्‍याउनुपर्थ्यो । अनि मात्र मान्छेहरू त्यसमा यात्रा गर्न पाउँथे ।

६० वर्षअघिसम्म राजधानी काठमाडौंमा जति गाडी चल्थे, ती सबै मकवानपुरको भीमफेदीबाट भरियाहरूले बोकेर लगेका हुन्थे । विक्रम संवत् १९८० को दशकदेखि काठमाडौंमा मोटरबाटो बन्न सुरु गरेको थियो । उपत्यकाको सीमित सडक सञ्जाल थानकोटसम्म मात्र थियो भने वीरगन्जदेखिको बाटो भीमफेदीबाट उक्लिएकै थिएन । 

यसरी गाडी बोकेर ल्याउने क्रम २०१३ सम्म चल्यो । २०१० देखि बन्न थालेको पृथ्वी राजमार्ग भीमफेदी–थानकोट तीन वर्षसम्ममा जोडिएपछि भारतदेखि गाडी गुडेरै काठमाडौं आउन थाले, भरियाले बोक्नुपरेन ।
त्यस बेला गाडी बोक्ने भरियाहरूका कथा चाखलाग्दा छन्, ‘लाहुरेबा’ हरूले सुनाउने लडाइँको कहानीजस्तै । तर जति वर्ष बित्दै गयो, यस्ता कथा सुनाउने पात्रहरू सकिँदै छन् । यो संवाददाताको खोजीमा त्यस्ता पात्र अब दुई जना मात्र भेटिएका छन्— ९० वर्षीय जुक्तबहादुर वाइबा र ८५ वर्षीय हीराबहादुर घलान ।
थाहा–५ तसरका वाइबा धामीझाँक्री हुन् । तर उनलाई गाउँमा गाडी बोक्ने भरिया भनेरै चिन्छन् । उनका अधिकांश दाँत झरिसकेका छन् । टाउकोमा कपाल छैन । तर शरीरको ताकत अहिले पनि छ घर–घरमा पुगेर बिरामीलाई ढ्याङ्ग्रो ठोकेर झारफुक गर्छन् । उहिले गाडीको नोल बोकेको काँधमा अहिले ढ्याङ्ग्रो बोक्छन् । 

वाइबाले २००० सालतिरबाट गाडी बोक्न सुरु गरेका हुन्, त्यति बेला उनी १६ वर्षका थिए । ६ फिट अग्लो र बलियो भएकाले गाडी बोक्ने नाइकेले उनलाई गाउँवाट छानेर लगेको थियो । पहिलोपटक भीमफेदीबाट सानो गाडी नोल लगाएर चारतिर ८/८ जना गरी ३२ जनाले बोकेर ७ दिनमा थानकोट पुर्‍याएको उनी अझै सम्झिन्छन् । त्यति बेला उनले ५ रुपैयाँ ज्याला पाएका थिए । त्यसमा तीन रुपैयाँ बाटो–खर्च लाग्यो । दुई रुपैयाँ घरमा बुझाए । ‘आम्मै ! घरमा एकैचोटि दुई रुपैयाँ पाउँदा त सबै दंग,’ उनी सुनाउँछन् । एक दशकभन्दा बढी अवधिमा साना ठूला गरेर सयभन्दा बढी गाडी बोके उनले । 

गाडी बोक्दा चिप्लिने डरले सबै भरियाले परालको चप्पल लगाउँथे । त्यही बानीले वाइबालाई अहिले पनि समस्या पारेको छ । अरू चप्पल उनलाई मन नपर्ने, परालको लगाउन नातिहरूले नदिने । उनी खाली खुट्टै गाउँ डुल्छन् । एक खेप खाडी ओसार्दा ४ जोर चप्पल फाट्ने गरेको उनी सुनाउँछन् ।
गाडी बोकेर कमाउन थालेपछि गाउँमा सजिलै बिहे गर्न सकेको वाइवा बताउँछन् । ‘त्यति बेला २, ४ वटीसँग विवाह गरेको भए पनि हुन्थ्यो, तर त्यसो गरिनँ,’ उनी हाँस्दै सुनाउँछन् । तीन वर्षअघि पत्नी बितेपछि उनी नातिको साथमा छन् । 

वाइबाकै घरबाट आधा घण्टा उकालो हिँडेपछि पुगिने थाहा–५ पुरन्डीमा छ घलानको घर । घुँडा दुख्ने समस्याका कारण उनी २ वर्षदेखि लौरोको सहारामा मात्रै घर भित्र–बाहिर गर्न सक्छन् । ‘सयको हाराहारीमा गाडी बोकेर काठमाडौं पुर्‍याइयो,’ उनी भन्छन्, ‘ अहिले आफैंलाई अरूले बोकेर भित्र–बाहिर गराउन पर्ने भो ।’ 

गाडी बोकेकै कमाइले घलानले पुरन्डीमा ३० रोपनी जग्गा जोडेका थिए । रमाइलो के भने, अहिले गाडी बोकेको कुरा गर्दा उनकै नातिनातिना पत्याउँदनन् । ‘गाडी बोकेको कुरा गर्दा पत्याउँदैनन्, गाडी पनि बोक्न सकिन्छ भनेर उल्टै जिस्काउँछन्,’ उनी भन्छन्, ‘पहिला पैसाको पनि दु:ख थियो, कामको पनि दु:ख थियो, अहिलेको जस्तो सजिलो कहाँ थियो ?’ 

वाइबा र घलान दुवैजना एकैपट्टिबाट गाडीको नोल बोक्थे । सुरुको पटक ७ दिनमै गाडी काठमाडौं पुर्‍याएबापत ३२ जनाको उनीहरूको टोलीलाई राणाजीले नाइकेमार्फत २० रुपैयाँ बक्सिससमेत दिएका थिए । 

साना गाडीमा लामा—लामा नोल बाँधेर चार कुनामा ८/८, १६/१६ र २४/२४ जना तन्नेरीहरूले काँधमा बोकेर हिँड्थे । त्यति बेला भरिया र नाइकेहरूले ८/८ जनाले बोक्ने गाडी ३२ मोडेल, १६/१६ जनाले बोक्ने गाडी ६४ मोडेल र २४/२४ जनाले बोक्ने ९६ मोडेलको गाडी भन्ने गर्थे । भीमफेदी, कुलेखानी, मार्खु, चित्लाङ, चन्द्रागिरि हुँदै काठमाडौं पुर्‍याउँदा ७ दिनदेखि १२ दिनसम्म लाग्ने गर्थ्यो ।

 वाइबा र घलानको भेट नभएको १० वर्षभन्दा बढी भइसक्यो । ‘गाडी बोक्ने जीवित पात्रहरू यी दुई मात्र हुन सक्छन्,’ इन्द्रसरोवर, मार्खुका ९२ वर्षीय दलबहादुर बलामीले भने, ‘गाडी बोक्नेहरू अधिकांश यसै भेगका थिए, धेरै मरिसके ।’ त्यति बेला गाडी बोक्ने भरियाहरू प्राय: मार्खु, कुलेखानी, चित्लाङ, फाखेल र वज्रबाराहीका थिए । गाडी बोकेका फाखेलका हीराबहादुर बलामी र चित्लाङका धनबहादुर गोलेको २ वर्षअघि मृत्यु भइसकेको छ । 

प्रकाशित : जेष्ठ २७, २०७४ ११:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

को होला भारतको आगामी राष्ट्रपति ?

कमलदेव भट्टराई

नयाँदिल्ली — अबको ४५ दिनपछि भारतीय राष्ट्रपति प्रवण मुखर्जीको कार्यकाल सकिँदैछ । त्यसै गरी आगामी ४०औं दिनमा राष्ट्रपतिको निर्वाचनको कार्यतालिका भारतको निर्वाचन आयोगले गरिसकेको छ । को बन्ला त भारतको नयाँ राष्ट्रपति ? तर अहिलेसम्म राष्ट्रपतिका सम्भावित उम्मेदवारहरुको नाम समेत सार्वजनिक भएको छैन ।

अहिलेसम्म विपक्षीको तर्फबाट चर्चामा रहेका उम्मेदवारहरुमा जनता दल युनाइटेडका शरद यादव, नेसनलिस्ट कंग्रेसका शरद पवर र पूर्वप्रधानमन्त्री मनमोहन सिंह रहेका छन् । त्यसै गरी महात्मा गान्धीका नाति गोपालकृष्ण गान्धीको नाम पनि चर्चामा रहेका छन् ।

भारतीय जनता पार्टीको तर्फबाट भने झारखण्डका गर्भनर द्रौपदी मुरमुको नाम चर्चामा रहेको छ । उनको उम्मेदवारीले झारखण्डमा आफ्नो पोजिसन बलियो बनाउने भाजपाका नेताहरुको भनाइ रहेको छ । त्यसै गरी वीजेपीले पूर्वसभामुख मीरा कुमारलाई उठाउने सम्भावना समेत रहेको छ । उता शिव सेना तथा वीजेपीको हार्डलाइनर नेताहरुले भने राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघका प्रमुख मोहन भगवतलाई समेत अगाडि सारिरहेका छन् ।

हालका विदेशमन्त्री सुष्मा स्वराजको नाम पनि राष्ट्रपतिको उम्मेदवारको रुपमा चर्चामा रहेको छ । यस अगाडि लालकृष्ण आडवाणी तथा मनोहर जोसीको नाम पनि चर्चामा रहे पनि उनीहरुविरुद्ध बाबरी मस्जिदको मुद्दा पुन: सतहमा आएकाले उनीहरुको सम्भावना लगभग न्यून रहेको छ ।

भारतको विपक्षी दल इन्डियन नेसनल कंग्रेसले विपक्षी दलहरुको तर्फबाट साझा उम्मेदवार उठाउनको लागि बारम्बार बैठक गरिरहेको छ । तर, पनि नामचाहिँ तय भएको छैन् । हालै सम्पन्न उत्तर प्रदेश तथा अन्य विधानसभा निर्वाचन जितेर सत्तारुढ भारतीय जनता पार्टीले आफ्नो स्थिति मजबुत बनाएको छ तर उसको आफ्नै स्पष्ट बहुमत भने छैन ।

विपक्षी र भाजपा दुवैले सम्भावित उम्मेदवारको बारेमा छलफल गरिरहेका छन् तर निर्णय भने लिइसकेका छैनन् । तर, एउटा कुराचाहिँ स्पष्ट छ–सत्तारुढ तथा विपक्षीको साझा उम्मेदवारको सम्भावना भने एकदमै कम रहेको छ । भाजपाको नेतृत्व भने अन्तिम समयमा मात्र उम्मेदवार फाइनल गर्ने मुडमा रहेको छ । विपक्षी कंग्रेसको अध्यक्ष सोनिया गान्धीले विपक्षी दलको साझा उम्मेदवार खडा गर्न प्राय: सबै विपक्षी दलका नेताहरुसँग भेटघाट गरिसकेकी छन् । उनले विहारका मुख्यमन्त्री नितिशकुमार, नेसनलिस्ट कङग्रेसका अध्यक्ष शरद परिवर, भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीका महासचिव सीताराम यचुरी तथा जनता दल युनाइटेडका प्रमुख लालु यादवसँग भेटघाट गरिसकेकी छन् । यस पटक पश्चिम बंगालका मुख्यमन्त्री ममता वनर्जी, वहुचन समाज पार्टीका नेता मायावती तथा उत्तर प्रदेशको समाजवादी पार्टी समेत विपक्षी उम्मेदवारको पक्षमा उभिने सम्भावना रहेको छ । तर, केही साना राजनीतिक दलहरु भने राष्ट्रपतिको निर्वाचनको सम्बन्धमा तटस्थ समेत रहेका छन् ।

सार्वजनिक कार्यक्रममा नै यचुरीले भनेका छन, ‘राष्ट्रपतिको निर्वाचनमा विपक्षी दलहरुको साझा उम्मेदवार मोदी सरकारविरुद्ध विपक्षी एकताको पहिलो परीक्षण हो । त्यसैले हामीले साझा उम्मेदवार जसरी पनि दिनुपर्दछ ।’ विपक्षीहरु यो निर्वाचनमा मात्र होइन समग्र राष्ट‍्रिय राजनीतिमा नै भाजपाको बढ्दो प्रभावका सम्बन्धमा कसरी अगाडि बढ्ने भन्ने सम्बन्धमा छलफल चलिरहेको छ ।

भारतको राष्ट्रपतिको निर्वाचन इलेक्ट्रल कलेजको माध्यमले हुने गर्दछ जसमा लोकसभा सांसदहरु, राज्यसभा सांसद र विधानसभा सदस्यहरु रहने गर्दछन् । लोकसभा र राज्यसभाको कुल संख्या ७ सय ७६ छ भने विधानसभा सदस्यहरुको संख्या ४ हजार १ सय १४ रहेको छ । त्यसमाथि पनि विधानसभा सदस्यको भोटको संख्या उसले प्रतिनिधित्व गर्ने जनसंख्याले गर्ने गर्दछ ।  

प्रकाशित : जेष्ठ २७, २०७४ ११:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT