बदलिएको उपत्यका हेर्न आर्ट काउन्सिल जानू !

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — धान फल्ने ठाउँमा विद्यालय फले । मकै, गहुँ, भटमास उम्रिने ठाउँमा सपिङ मल, होटल र डिपार्टमेन्टल स्टोर उम्रिए । मन्दिर वरपरका खाली ठाउँ अस्पताल, बसपार्कजस्ता संरचनाले ढाकिए ।

पछिल्ला केही दशकमा काठमाडौं उपत्यका कति बदलिएको छ भन्ने थाहा पाउन कलाकार रामचन्द्र महर्जनको सिर्जना हेरे पुग्छ । त्यसका लागि नेपाल आर्ट काउन्सिलचाहिँ जानैपर्छ ।

बबरमहलस्थित काउन्सिलमा ‘सँगालो’ शीर्षक संयुक्त कला प्रदर्शनी चलिरहेको छ, जहाँ रामचन्द्रले भुइँमा आफ्नो कला राखेका छन् । माटो र कंक्रिटले पहाडको संकेत गरिएको छ, तीन जिल्लाको सिमाना छुट्टयाइएको छ । ठाउँविशेषमा पहिले फल्ने अन्न देखाइएको छ । तर ती ठाउँमा अहिले अनेक भौतिक पूर्वाधार बनेको देखाइएको छ ।

‘मान्छेको महत्त्वाकांक्षाले गर्दा पहिलेको सुव्यवस्थित सहर आज अव्यवस्थित र अनियन्त्रित बन्दै गइरहेको छ,’ रामचन्द्रले भने, ‘यही कुरालाई मैले कलामा प्रतिविम्बित गरेको हुँ । यो सहरलाई नयाँपन दिने नाममा बलात्कार गरिएको छ । हामी मान्छे असभ्य, कुरूप, रोगी, अस्तित्व हराएको पशुझैं बन्न तत्पर छौँ ।’ रामचन्द्रका सिर्जना भित्तामा पनि छन् । तिनमा पनि यही चिन्ता देख्न सकिन्छ ।

प्रदर्शनीमा रामचन्द्रसँगै १० कलाकारका सिर्जना छन् । भिन्न कलाकारले भिन्न थिममा कलाकृति बनाएका छन् । चित्रकार सुरेश बस्नेतले उपत्यकावासीको पीडालाई सार्वजनिक यातायातमार्फत उजागर गरेका छन् । उनकै अर्को पेन्टिङमा भने मेलम्चीको पानी काठमाडौंमा ल्याउन डोजरले खनिरहेको देख्न सकिन्छ ।

चित्रकार निशा महर्जनले मातृत्वलाई विषय बनाएकी छन् । उनका पेन्टिङमा आमा र सन्तानको सृष्टि र मायाको भाव देख्न सकिन्छ । चित्रकार कुमार दोर्जेले बुद्ध धर्मसंस्कृतिलाई केन्द्रमा
राखेका छन् ।

सामयिक सामाजिक परिस्थितिलाई विम्बमार्फत देखाउने यत्नस्वरूप कलाकार सन्जोस राईले सिखिम्पु सिर्जना गरेका छन् । ‘वातावरणीय प्रभावले मानसपटलमा दिने झटकाहरूलाई कलामा उतारेको हुँ,’ उनले भने ।

चित्रकार सुरञ्जन सुवेदीले महिला हिंसाको विषयलाई समातेर जुटको बोरामा एक्रेलिक माध्यमले चित्र कोरेका छन् । महिलाहरूआफ्नो इच्छाविपरीत शरीर बेच्न र पीडामा जिउन बाध्य भएको उनले देखाउन खोजेका छन् ।

चित्रकार सुरक्षा वाग्लेले अपांगतालाई लहरायुक्त बिरुवासँग तुलना गरेर चित्र सिर्जना गरेकी छन् । ‘लहरायुक्त बिरुवा कुनै अर्काे बिरुवाको सहारामा बढ्छ, हुर्कन्छ र आफ्नो सम्पूर्ण जीवन सफलतापूर्वक जिउँछ,’ उनले भनिन्, ‘अपांगता भएका व्यक्तिहरूका लागि बैसाखी, हीलचियर, सेतो छडी अनुकूल हुन सक्छन् । उहाँहरूको सम्मानस्वरूप मैले यी चित्र सिर्जना गरेकी हुँ ।’

टीबी थापा मगर, राष्ट्रकार्की र हरिओम मेहताकाकलाकृति पनि रहेको प्रदर्शनी आइतबारसम्म चल्नेछ ।

प्रकाशित : माघ १३, २०७५ ०९:१८
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

सभ्यता खोज्दै स्रष्टा

कान्तिपुर संवाददाता

सिन्धुपाल्चोक — तीन दशकअघि सेलो गायक चन्दकुमार मोक्तानले सिन्धुपाल्चोकको पुरानो सभ्यता बोकेको एउटा गुम्बाको बयान गर्दै गाएका थिए, ‘ह्रिस्याङ्गोला गोन्बो...।’ तीसको दशकमा रेडियो नेपालमा पहिलो पटक तामाङ सेलो गाएका यी पाका गायकको यो गीत अहिले पनि चर्चित छ ।

पुरानो संस्कृति खोज्दै सिन्धुपाल्चोकको ह्रिस्याङ्गो गाउँ पुगेका तामाङ स्रष्टाहरू नाचगानमा रमाउँदै ।तस्बिर : फूलमान वल/कान्तिपुर

शुक्रबार उनै गायक मोक्तान लिसंखुको त्यही गुम्बा अघिल्तिर उभिएर आफ्नो पुरानो गीत गाउँदै गर्दा भावुक बने । ‘तामाङ सभ्यताको इतिहासमा पटक पटक नाम आउने यो गुम्बाबारे सुनेकै भरमा गीत गाएको थिएँ’, परेला थप्थपाउँदै उनी बोले, ‘बल्ल यहाँ टेक्ने मौका मिल्यो ।’

उनी मात्रै हैन, यही गाउँ पुख्र्यौली रहेको जापानका लागि पूर्व नेपाली राजदूत गणेश योञ्जन, यहीँ जन्मी हुर्केर १७ वर्षकै उमेरमा सगरमाथा कान्छा आरोहीको कीर्तिमान बनाएका शम्भु तामाङ, कुनै समय रेडियो नेपालका लोक गायक सुब्बा योञ्जन लगायत भावुक बने । काठमाडौंबाट गएका तीन दर्जन कवि तथा लेखकहरू यही थलोको प्रशंसा गर्दै कविता, गजल र गीत सुनाउँदै थिए । लिसंखुपाखर गाउँपालिका–२ को निम्तोमा तामाङ डाजाङले गरेको दुई दिने साहित्यिक यात्राको अन्तिम दिन गाउँ घुमेर स्रष्टाहरूले पुरातात्त्विक महत्त्वको ‘छ्योइफेल कुन्दलिङ गुम्बा’ मा सिर्जना प्रस्तुत गरेका हुन् ।

योञ्जनहरूको सभ्यता आरम्भसित जोडिने यो गुम्बा लामो समय गाउँमाथिको डाँडामा थियो ।
सगरमाथा आरोही शम्भु तामाङका अनुसार ७३ वर्षअघि यो तल भञ्ज्याङमा सारियो र पछिल्लो समय यसैलाई आधुनिक स्वरूप दिइयो । स्रष्टाहरूले यही गुम्बासँगै बाटामा भेटिने सयौं वर्ष पुरानो छयोर्तेन (स्तुप), सम्भोटा र रञ्जना लिपिमा कोरिएका हिगी–ओम (स्मारक), पुरानो काष्ठकला कुँदिएका घरहरू, मोक्तानहरूको आदि थलो मानिने आन्दरबुङ गाउँ लगायतका थलोलाई विम्ब र प्रतीक बनाएर सिर्जना गरे ।

केहीले तामाङ सभ्यतामा प्रचलित गाउँ ‘ह्रिस्याङ्गो’ को नाम बदलेर अर्थ नै नलाग्ने लिसंखु राखेकोप्रति गुनासो गरे । पूर्व राजदूत गणेश योञ्जनले स्थानीय मौलिकता र पहिचान राष्ट्रि्रय सम्पत्ति भएकोले त्यसलाई जोगाउन स्थानीय सरकार लाग्नुपर्ने सुझाए । ‘नामसित स्थानीय ज्ञान परम्परा, संस्कृति र पहिचान जोडिएको हुन्छ,’ उनले भने, ‘यसलाई त प्रवद्र्धन पो गर्नुपर्छ । ग्रामीण पर्यटनसित पनि जोड्न सकिन्छ ।’

काभ्रे र भक्तपुरबाट ‘फापरे व्हाई’ (लोकगीत) गाउन पुगेका धनकुमारी घिसिङ, रञ्जना मोक्तान, संगीता थिङलगायतले पनि गीतबाट यस्तै सुझाव दिए । दोहोरी खेल्न तम्सिए स्थानीय सेलो गायिका फुरुडोल्मो रुम्बा र फुर्मो लामा । राम गोम्जाले धादिङमा प्रचलित लोकभाका
सुनाए ।

राजु स्याङ्तान, राबत, मुक्तान थेवा, नेत्र तामाङ, तेज योञ्जन, हीरामाया घिसिङ, कविराज काल्तान, पदमबहादुर ग्याबा, चन्द्री मोक्तान, ईश्वर थोकर, इकमान तामाङ, अटुट दोङ, रचना मोक्तान ‘यात्री’, हीरामाया घिसिङ ‘कुसुम’, साम्देन दोङ, रोज मोक्तान, पारस लामा लगायतले सिर्जना सुनाए । गाउँपालिका अध्यक्ष कलमप्रसाद नेपालले गाउँको मौलिकता र संस्कृति खोज्दै सहरबाट स्रष्टाहरू आएकोप्रति खुसी साटे । उपाध्यक्ष हेमगंगा मोक्तान, वडाध्यक्षहरू हस्त मोक्तान, कुमार लामा, गुम्बाका प्रमुख नार्बु लामा लगायतले स्थलगत सिर्जनाको प्रशंसा गरे ।

डाजाङकी अध्यक्ष सञ्चु ब्लोनले साहित्यमा स्थानीयपनको खोजी गर्न आफूहरूले ८ वर्षअघिदेखि ‘तामाङ ग्योइकाइ ल्हाम’ (साहित्यिक यात्रा) थालेको बताउँदै पाँचौं शृंखलाको रूपमा लिसंखु छानिएको बताइन् । डाजाङका पूर्व अध्यक्ष एवं यात्रा संयोजक बुद्ध योञ्जनका अनुसार यसअघि ललितपुर भारदेउ, चौघरे, काभ्रेको तेमाल, ललितपुरकै प्युटार, कोन्ज्योसोम र मकवानपुर लगायतका थलोमा यात्रा सम्पन्न भइसकेको छ ।

प्रकाशित : माघ १३, २०७५ ०९:१५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT