बालविवाहविरुद्ध मुकारुङको 'मितिनी'

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — पूर्वी पहाडको एउटा गाउँ । जहाँ ब्राहृमण जातिको मात्र बसोबास हुन्छ । गाउँको कुनै नाम हुँदैन । पछि वरपरबाट अरु जातिहरू आउँछन् । उनीहरूले गाउँको नाम राखिदिन्छन्, 'बाहुन गाउँ' । यसरी गाउँले नाम पाउँछ, एक जातिबाट अनेक जातिको बसोबास हुन्छ । 

एक दिन गाउँका दुई बालिका सविता र वविताबीच झगडा हुन्छ । उनीहरूको झगडा मिलाउन अभिभावकले मित लगाइदिन्छन् । मितिनी भएपछि सविता र वविता मिल्छन् तर केही समयपछि नै छुट्टनिुपर्छ, कारण बालविवाह । ब्राहृमण समुदायकी सविताको बाल विवाह हुन्छ । नेवार समुदायकी वविता पछि डाक्टर बन्छिन् । सानैमा विवाह भएकाले सविताले जीवनमा अनेक चुनौती झेल्नुपर्छ । अवसर पाएकाले वविता सफल बन्छिन् ।

यसरी एउटै गाउँका फरक जातिका बालिकाबीचको मितिनी सम्बन्धबाट बालविवाहविरुद्ध वकालत गरेको 'मितिनी' नाटकको एक सय १८ शृंखला झन्डै अढाइ वर्ष मुलुकभरका ५८ वटा सामुदायिक रेडियोबाट प्रसारण भयो । सोही रेडियो नाटकलाई कवि/नाटककार श्रवण मुकारुङले हालै पुस्तकको रूपमा प्रकाशन गरेका छन् । मोबाइल एप्लिकेसनसमेत बनिसकेको नाटक पहिले सुन्न मात्र सकिन्थ्यो, अब पढ्न पनि सकिन्छ ।

रेडियोमा प्रसारण भइसकेको नाटकलाई किन पुस्तकको रूपमा प्रकाशन गर्नुपर्‍यो त ? नाटककार मुकारुङ भन्छन्, 'रेडियो नाटकको स्तर कमजोर भइरहेको अवस्थामा रेडियो नाटक गर्न चाहनेलाई सहयोग पुगोस् भन्ने उद्देश्यले पुस्तक प्रकाशन गरेको हुँ ।' मूलतः कविको छवि बनाएका मुकारुङले 'मितिनी' रेडियो नाटकको क्षेत्रमा सन्दर्भ सामग्री हुने विश्वास व्यक्त गरे ।

'मैले कविता, गीत लेख्छु तर सबै विषय त्यसबाट व्यक्त गर्न सकिँदैन,' नाटक लेखनमा आउनुको कारण खुलाउँदै मुकारुङले भने, 'नाटक पनि साहित्यको महत्त्वपूर्ण विधा हो, यसबाट पनि प्रभावकारी रूपमा सन्देश प्रवाह गर्न सकिन्छ ।' उनले रेडियो नाटक 'मितिनी' आफ्नो महत्त्वाकांक्षी लेखन भएको बताए ।

मितिनी नाटकका कार्यकारी निर्माता रेडियो अभियान्ता रघु मैनालीले पनि यो पुस्तक रेडियो नाटक उत्पादन गर्नेहरूका लागि मार्गनिर्देशक बन्ने बताए । 'प्रसारणपछि विरलै मात्र सिर्जना प्रकाशित हुन्छ,' मैनालीले भने, 'मितिनी नाटकले बोकेको ओजपूर्ण सन्देश र शिल्पी माधुर्यले यो पुस्तकको स्वरूपलाई सम्भव बनाएको हो ।'

नाटकमा माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व सुरु भएपछिका दुई दशकको अवधिमा नेपाली समाजमा देखिएका राजनीतिक, सामाजिक, मनोवैज्ञानिक परिवर्तनलाई आलोचनात्मक यथार्थवादमा आधारित रहेर प्रस्तुत गरिएको छ ।

नाटकले महिलामाथि हुँदै आएको भेदभाव, बालविवाह र यसले ल्याउन सक्ने सम्भावित खतरालाई सम्बोधन गरेको नाटक निर्देशक अनुप बरालले बताए । 'त्यति मात्र होइन,' बरालले भने, 'एउटा कालखण्ड, समाजको संरचना, भूगोल र राजनीतिलाई परीक्षणको दायरामा ल्याउँछ ।'

रेडियो अभियन्ता मैनालीले पनि मुकारुङको नाटक बालविवाहविरुद्धका अभियन्ताका लागि अचुक अभियान सामग्री बन्ने दाबी गरे । नाटककार मुकारुङले नाटक मूलतः मञ्चन गर्ने विषय भएको भन्दै यस पुस्तकको आधारमा रंगमञ्चमा नाटक मञ्चन गर्न, टेलिश्रृखला बनाउनलगायतका सिर्जनात्मक कामका लागि आफू खुला रहेको बताए । 'नाटक सुनेपछि विभिन्न जिल्लाबाट मञ्चनका लागि आग्रह भएको थियो,' मुकारुङले भने, 'सहकार्यबाट अगाडि बढ्न खुला छु ।'

'मितिनी' नाटक पुस्तक ब्रदर बुक्सले प्रकाशन गरेको हो । मुकारुङले २०५३ मा 'यलम्बर' नाटक पनि लेखेका थिए ।

प्रकाशित : वैशाख २४, २०७६ ०८:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हुम्लामा खाद्यान्न ढुवानी ठप्प

जयबहादुर रोकाया

हुम्ला — हुम्लामा तीन सातादेखि खाद्यान्न ढुवानी ठप्प भएको छ । निजी विमान कम्पनीहरूले ढुवानी नगरेपछि जिल्लामा खाद्यान्न मौज्दात सकिँदै गएको छ ।

नेपाल खाद्य संस्थान शाखा कार्यालयका अनुसार सरकारले यो वर्ष १२ हजार चार सय क्विन्टल कोटा निर्धारण गरेकोमा ११ हजार क्विन्टल ढुवानी भइसकेको छ । जिल्ला खाद्य व्यवस्था समितिले १३ हजार क्विन्टल थप माग गरेकामा सरकारले तीन हजार क्विन्टल मात्र थपेको छ । थप कोटासहित पाँच हजार चार सय क्विन्टल ढुवानी भएको छैन ।

संस्थानका शाखा प्रमुख रामबहादुर विष्टले तीन सातायता हवाई ढुवानी ठप्प भएको बताए । बाँकी कोटा मात्रै ढुवानी हुनसके समस्या न्यूनीकरण हुने उनको भनाइ छ । 'यो आर्थिक वर्षभित्र जेजति मौज्दात रहन्छ, त्यसले दसैं-तिहारसम्म पुर्‍याउनुपर्ने बाध्यता रहन्छ,' शाखा प्रमुख विष्टले भने, 'साउनपछि आउने नयाँ कोटा असोज कात्तिकपछि मात्रै ढुवानी सुरु हुने भएकाले यो वर्षको मौज्दातबाट नै अर्काे आर्थिक वर्षको पहिलो चौमासिक धान्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ ।'

अबको केही समयपछि भारतीयको मानसरोवर-कैलाश तीर्थयात्रा सुरु हुने भएकाले निजी हवाई कम्पनीले खाद्यान्न ढुवानीभन्दा तीर्थयात्रीलाई प्राथमिकता दिन्छन् । अहिले नियमित खाद्यान्न ढुवानी नभए खाद्यान्न अभाव समस्या बल्झने स्थानीयको गुनासो छ । वैशाख अन्तिमबाट मानसरोवर-कैलाश यात्रा सुरु हुन्छ ।

निजी हवाई कम्पनीले हुम्लामा उडान नगर्दा बजारमा तरकारीलगायत अत्यावश्यकीय सामान अभाव हुन थालेको छ । जिल्लामा यो मौसममा तरकारी उत्पादन नहुने भएकाले स्थानीयले हवाई ढुवानीको तरकारीमा भर पर्नुपरेको छ । समयमै हवाई ढुवानी नहँुदा गत वर्ष दसैं-तिहारमा स्थानीयले चामल पाएका थिएनन् । सिमकोट बजारमा अहिले चामलको मूल्य प्रतिकिलो एक सय ६० देखि दुई सय ५० रुपैयाँसम्म छ ।

प्रकाशित : वैशाख २४, २०७६ ०८:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्