सम्भोटा र संस्कृत सिकाउँदै हेलम्बु

अनिश तिवारी

सिन्धुपाल्चोक — ह्योल्मो परम्पराले भरिएको हेलम्बुको मेलम्चीघ्याङ, तार्केघ्याङ, शेर्माथाङ हुँदै हिन्दुधर्मका महादेवी मन्दिर रहेको पाल्चोकसम्मका विद्यालयमा यतिबेला शिक्षामार्फत धार्मिक सद्भाव फैलाउने प्रयास भइरहेको छ । 

धेरै संख्यामा नेपालबाट बौद्ध र हिन्दु धर्मको लिपि संस्कृतिबारे पढ्न भारत, श्रीलंकाजस्ता मुलुक जान थालेपछि हेलम्बुलाई भाषा अध्ययन केन्द्रको रूपमा चिनाउने प्रयासस्वरूप यति बेला हेलम्बुमा बौद्ध धर्मावलम्बीले पछ्याउँदै आएको सम्भोटा र हिन्दु धर्मावलम्बीले पछ्याउँदै आएको संस्कृतलाई विद्यालयमापाठ्यपुस्तकका रूपमा पढाउन थालिएको छ ।

हेलम्बुको मेलम्चीघ्याङ माविमा कक्षा ६ अध्ययनरत विदुषा नेपाल सम्भोटा लिपि सिकिरहेकी छन् । वैदिक ब्राह्मण संस्कारमा हुर्किए पनि विदुषा दैनिक सम्भोटा लिपिका अक्षर चाख लिएर पढ्न थालेकी हुन् ।

‘पहिले सम्भोटा लिपिको मन्त्र सुन्दा पनि आनन्द लाग्थ्यो । त्यसैले पनि यो भाषाबारे जान्ने चाहनाले यसको अध्ययनमा लागें,’ विदुषाले ह्योल्मो संस्कृतिको सम्भोटा लिपिबारे आफ्नो लगाव बढदै गएको पनि सुनाइन् । कक्षा ४ का रामकुमार रोक्का सम्भोटा लिपिमा लेख्न जान्ने भइसकेका छन् । बोर्डमा ‘टसिदेले फुन्स छोक’ लेखेर देखाउँदै उनले विश्वमा कल्याण, शुभ होस् भनी नेपालीमा उल्था गरेर सुनाए ।

हेलम्बुको पाल्चोकको अर्को महेन्द्र माविको कक्षा ६ मा पढिरहेकी खुसी तामाङ भने संस्कृत पढदै छिन् । उनी संस्कृत पाठ गरेपिच्छे लेख्छिन् । ‘सरस्वती मया दृष्टा वीणा पुस्तक धारिणी, हंसवाहन संयुक्ता विद्यादानं करोतु मे, यो हाम्रो पढाइको सुरुवाती चरण प्रक्रिया हो,’ संस्कृतको पाठ सुरु गर्नुभन्दा अघिको विद्याकी देवी सरस्वती वन्दना गर्दै तामाङले भनिन् ।

हेलम्बु देउरालीस्थित गोल्मादेवी माविमा कक्षा ६ मै पढिरहेकी दिलमाया विक पनि संस्कृत सिकिरहेकी छन् । कुनै बेला कथित दलित समुदायले संस्कृत पढ्न हुँदैन भन्ने कुरीति व्याप्त थियो । तर अहिले त्यस्तो सोचमा बदलाव आउँदै गएको छ । ‘संस्कृतबुझ्दै गर्दा र संस्कृतको मन्त्र उच्चारणको बेला छुट्टै उमंगले छोप्ने गर्छ,’ उनले भनिन् । संस्कृत भाषाबारे यतिबेला अन्य विद्यार्थी पनि आकर्षित देखिएको विद्यालयका शिक्षक सुनाउँछन् ।

हेलम्बुका मेलम्चीघ्याङ, पाल्चोक, देउराली, सुपारिटारलगायत दर्जनौं विद्यालयमा संस्कृत र सम्भोटा भाषाको अध्ययन शुरु भएको छ । यी दुई विषय ऐच्छिक र अनिवार्य रूपमा पढाइ हुने गरेको छ । पहिलेदेखि पढाइ हुँदै आइरहेको सम्भोटामा संस्कृत भाषाले धार्मिक सद्भाव बढाउँदै लगेको मेलम्चीघ्याङ माविका प्रधानाध्यापक पूर्णबहादुर गौतमले बताए । ‘बालबालिकाबाटै धार्मिक प्रेम बढेपछि समाजमा यसले तंरग पैदा गरेको छ, उनीहरू आपसमा दुवै भाषाको शिक्षा साटासाट गरेर झनै सिक्छन्,’ गौतमले भने ।

हेलम्बु गाउँपालिकाका प्रमुख निमा ग्याल्जेन शेर्पाले हेलम्बुभरका ३४ विद्यालयमा नै संस्कृत र सम्भोटा भाषा अनिवार्य गरेर अध्यापन गराउने लक्ष्य राखिएको बताए । ‘हालै झन्डै दर्जन विद्यालयमा दुईवटै भाषाको पढाइ भइरहेको छ । त्यहाँ बालबलिका चाख दिएर धार्मिक भाषा अध्ययन गरिरहेका छन्,’ शेर्पाले भने । सबैमा विद्यालयमा संस्कृत र सम्भोटा लिपिका शिक्षक राखेर अध्यापन गराउने अभियान हालै सुरु गरिसकेको उनले सुनाए ।

संस्कृत हिन्दु र सम्भोटा बौद्धधर्मालम्वीको मात्रै नभई समस्त विश्वको सम्पदा भएकाले यसलाई शिक्षामा भित्र्याइएको उनको कथन छ । बालबालिकालाई यी लिपि, भाषाबाहेक बौद्ध र हिन्दुधर्मको महत्त्वपूर्ण उपदेश र कथाबारे ज्ञान दिइन थालिएकोउनले प्रस्ट्याए ।


प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७६ १०:२९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

साकेला सिलीको अर्थ खोज्दै किराती

गणेश राई

काठमाडौँ — उँभौली र उँधौली नजिकिँंदै गर्दा किराती युवायुवतीहरू जुर्मुराउँछन् । ढोल र झ्याम्टा बजाएर गोलाकार नाच्ने सोच्दछन् । हुन पनि रौनक यसैमा छ ।

पिखुवा खोला सलल
मायाको तस्बिर झलल
वनचरी नाच्यो वनभरि
अनिदो माया मनभरि
सैसैला हौ सैसैला
सै ढोले सै अर्को ढोले खोई ।

हूलका हूल मान्छेहरू भेला भएर गोलाकार नाच्नु नै आकर्षण जो छ, सबैले देख्छन् । एक दिन नै सही जातीय पहिरन चिटिक्क पहिरिन्छन् ।

राम्रा फोटा खिच्छन्, खिचाउँछन् र आफ्नो फेसबुक, इन्स्टाग्रामजस्ता सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट्याउँछन् । देश विदेशबाट लाइक र कमेन्ट्सको ओइरो लाग्छ । त्यो हेरेर दङ्ग पर्छन् । किराती समुदायको परम्पराअनुसार यही उँधौली उँभौली नै हो, जोडी जुराउने । तन्नेरी र तरुनीबीच भेटघाट गराउने माहोल यही चाडले जुराउँछ । आपसी चिनाजानी गर्ने ।

मनका कुराहरू साटासाट गर्ने । मनपरापर भएमा उमेर पुगेका केटाले केटीलाई भगाउने साइत पनि हो । भागी विवाह अथवा प्रेमविवाह गर्ने । मागी विवाह गर्ने मेसो यही चाडले जुराउँछ ।

उँभौलीमा किरातीले भूमिपूजा, आकाश, खोलानाला, हावा, पानी, वनजंगलको विधिवत् पूजा गर्ने प्रमुख सन्दर्भ हो । प्रकृतिसित सह माग्ने, सुब्बेफाब्बे होस् भनेर कामना गर्ने याम हो । पुर्खाहरूसित आशीर्वाद माग्दै पितृपूजा गर्ने अवसर हो ।

उँभौली आउनै लाग्दा ललितपुरको सातदोबाटोस्थित सुम्निमा कल्चर एकेडेमीमा आशा, सन्धया, विषम, सुनिता, उमिता, मिरा, अक्षत, निशा, रकज राई किरातीलगायत साकेला सिली सिकिरहेका छन् । एकेडेमीका अध्यक्ष डीबी सरोज राई र किरात राई यायोक्खाका महासचिव जनक राईले प्रशिक्षण दिइरहेका छन् ।

साउन्ड सिस्टममा साकेला संगीत ‘ढुंकु ढुंकु ढुंकु’ आवाज बजाएर हात र खुट्टाको अभिनय गर्दै छन् । ‘कृषि युगको अभिनय हो,’ प्रशिक्षक जनक राई भन्दै थिए, ‘खोरिया फाँड्ने, कोदालोले भस्मे खन्ने, अन्नको बिउ छर्ने, माटोले छोप्ने त्यसपछि बिउ उम्रिन्छ । अब गोडमेल गर्छौं ।’ त्यसो भनेपछि सबैजनाले काँधमा कोदालो बोकेर खनेको अभियन गर्दै अघि बढे । अनुसन्धाता कमलजंग राई साक्खेवा (साकेला) किरात सभ्यताकालीनमौलिक र ऐतिहासिक सामुहिक चाड भएको बताउँछन् ।

‘साक्खेवाको मुन्दुमको गेय विधालाई गति र शक्ति प्रदान गर्ने साधनको रूपमा ढोल, झ्याम्टा र पाश्र्व ध्वनिका लागि पुङ (अर्नाको सिङ) को व्यवस्था गरिँदै आएको पाइन्छ,’ साक्खेवालाई आध्यात्मिक शक्तिको प्रतीक भएको उल्लेख गर्दै उनी भन्छन्, ‘साक्खेवाको प्राकृतिक वा कृत्रिम स्थल जहाँ भएपनि यसको पूजा आराधना गर्नुअघि संसारीमाई अर्थात् फेङ्मा, लेत्मा, सोहोनसेङमा, हुत्लुङ खुत्मा, चालिम लात्मा माङहरूलाई अनिवार्य रूपमा नाक्छोङ (मुन्दुमी, कुलपित्री पुजारी) र कुबी (धामी)ले विधिपूर्वक विधिपूर्वक पूजा गर्दछन् ।

त्यसपछि मात्र सिली (नाच) अघि बढ्छ ।’ साक्खेवा अर्थात्साकेला पुर्खाहरूले छाडेर गएका सांस्कृतिक पदचिह्नका रूपमा लिइने उनको तर्क छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७६ १०:२८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT