‘फस्टाएन दार्जिलिङको चित्रकला’

मनोज बोगटी

दार्जिलिङ, भारत — प्रसिद्ध हास्य कलाकार महेन्द्र बागदासले हातमा तीनवटा फाइल च्यापेका थिए । उच्चकन्या उच्चतर माध्यामिक विद्यालयमा १२ कक्षा पढिरहेकी अभिषिका छेत्रीले प्रदर्शनीकक्षबाट बाहिरिँदै गर्दा बागदासको हातका फाइल देखिन् ।

‘सर, हेर्न पाउँ न,’ उनले मुख फोरिहालिन् । अभिषिकालाई खाता दिँदै बागदासले भने, ‘मेरी छोरीले पनि राम्रो पेन्टिङ गर्छे । म उसैलाई लिएर आएको हुँ यो उसैको पेन्टिङ बुक हो ।’

कालेबुङ आर्टस् एसोसिएसनले रामकृष्ण रंगमञ्चमा गरेको चारदिने चित्र प्रदर्शनीकक्षाको आँगनमा देखिएको दृश्य हो यो । प्रदर्शनी आँगनबाटै सुरु भएर रंगमञ्चको दुइटा कोठाका भित्तासम्म पुगेको थियो । पाँचवटा क्रूर औंलाका कारागारमा निरीह मानिस थुना परेको चित्रअघिल्तिर थिए आशकुमार राई ।

‘सत्ताले मानिसलाई कसरी दमन गर्छ, मैले रङले यति नै बताउन सकेको छु,’ आफूले बनाएको चित्रबारे बोल्दै आशकुमारले भने । एसोसिएसनले निरन्तर प्रदर्शनी गर्दै आइरहेको छ । चित्रकारिताको स्कोप कस्तो छ ? एसोसिएसनका सचिव टीका प्रधानले यो प्रश्नको धुमाउरो उत्तर दिए, ‘बर्सेनि प्रदर्शनी हुनु नै उत्तर हो ।’

प्रधानले यस्तो उत्तर दिए पनि खरसाङका प्रौढ चित्रकार बीबी रसाइलीले भारतको दार्जिलिङदेखि सिक्किमका चित्रकला खस्किएको किटान गरे । ‘ढुंगामा उम्रिएको बिरुवा हुन्छ नि, ठीक त्यस्तै छ यताका चित्रकलाको अवस्था,’ उनले भने, ‘न प्रवर्द्धनको अभ्यास बंगाल सरकारमा छ, न भारतीय नेपाली चित्रकारहरूसित दह्रिला कला संस्थान नै छ । जति जे छन्, भुइँफुट्टा छन् ।’ भारत सिक्किमका चित्रकार हेम खवासको कुरा अर्कै छ, ‘पश्चिम बंगालमा केही नहोला तर सिक्किममा त्यस्तो छैन ।

सिक्किममा ग्यालरी पनि छ, सरकारी सहयोग पनि छ ।’ खवासअनुसार व्यावसायिक हिसाबमा पनि सिक्किमका चित्रकार कोही पनि नोक्सानीमा छैनन् । सिक्किममा वर्षमा थुप्रै पर्यटन उत्सव हुन्छन्, यहाँ पर्यटकलाई सिक्किम सरकारले राम्रो मूल्यमा पेन्टिङ बेचिदिन्छ । अन्य राज्यतिर चित्रकारहरूलाई पठाउँछ ।

यता चित्रकारहरूले व्यक्तिगत रूपमा मात्र दार्जिलिङले चित्रकलाको विरासत धानिरहेको चूडामणि लाबरको ठहर छ । ‘दार्जिलिङ चित्रकारितामा धनी हो, तर यहाँ हुने निरन्तर आन्दोलनले त्यसलाई धान्ने स्थिति नै बनेन,’ उनले भने । १२ चित्रकारले सुरु गरेको एसोसिएसनमा अहिले ३६ जना सदस्य छन् । हरेक वर्ष हुने प्रदर्शनीले चित्रकारलाई कुनै न कुनै फाइदा दिएकै छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २२, २०७६ ०९:३३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ब्युँतिँदै पुर्ख्यौली नाच

बिना थापा

कास्की — बूढापाका बितेर गएपछि नाच हरायो । १४ वर्षसम्म नाच्ने कोही भएन । कुनै बेला लोकप्रिय मगर संस्कृतिको पुर्ख्यौली नाच लोप हुँदै गएपछि जर्गेना गर्न म्याग्दीका युवा लागिपरेका छन् । म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका ४ नारच्याङका युवा नाच संरक्षणमा जुटेका हुन् । वडाध्यक्ष चन्द्रप्रसाद फगामी पुनमगरको पहलमा केही समययता युवापुस्तालाई नाचमा आकर्षित गरी नाच ब्युँझाउन लागिएको हो । 

म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका-४ नारच्याङमा पुर्ख्यौली नाच नाच्दै स्थानीय । तस्बिर : विना/कान्तिपुर

‘जिल्लाका विभिन्न गाउँका पुर्ख्यौली नाचको प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो । तर बीचमा यो नाचै हरायो,’ उनले भने, ‘संस्कृति लोप हुनु भनेको संस्कार पनि हराउनु हो । यही भएर अब नाचलाई ब्युँझाएर युवालाई संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने अभियानमा लागेका हौँ ।’ उनले विगतको अनुभव र विभिन्न स्थानमा हुने प्रतियोगिताबाट नाच सिकेर गाउँमा पनि युवालाई सिकाउन लागिएको बताए । ४ वर्षदेखि नाच सिकाएको र अझै पूरा नभएको उनकोभनाइ थियो ।

‘सुरुमा चन्दा संकलन गरी नाचका लागि आवश्यक मादल, गरगहनालगायत सामग्री जुटायौं र युवालाई सिकाउन थाल्यौँ,’ उनले भने । नाचमा १९ जनाको समूह हुने भएकाले धेरैजना पुरुष चाहिन्छ । गीत गाउने महिला भए पनि नृत्यका लागि पूरै पुरुष हुन्छन् । महिलाको कपडा पुरुषले लगाउनुपर्ने हुन्छ, र जुन पुरुषलाई मारुनी भनिन्छ ।

साथमा मारुनीसँग नाच्ने पुरुष पनि उनीहरूको संख्या बराबर चाहिन्छ । जसलाई मादले भनिन्छ । गीतमा पूरै देवीदेवताको नाम लिने भएकाले महिनाबारी भएको महिला नाच्न नहुने धार्मिक विश्वासले महिला नाच्दैनन । नाचमा मारुनी ५, मादले ५ र ९ जनाले गाउँछन् ।

मारुनीले गुनियो, टिकिया, पटुकी, पछ्यौरी, कानमा ढुंग्री, पोते, कन्ठीलगायत गहना लगाउँछन् भने मादलेले कछाड, सर्ट, पेटी, भांग्रा, टोपीलगायत कपडा लगाएर नाच्ने गछन् । ‘यो नाच विवाह, पास्नीजस्ता शुभकार्यमा सरस्वती जगाउने र दान दिएपछि अन्तिममा सबै दिशाका देवीदेउताको नाम लिई आशीर्वाद लिने गरिन्छ,’ पुनमगरले भने । विदेश जाने उमेरका युवालाई भन्दा पनि स्कुल पढदै गरेका विद्यार्थीलाई नाच सिकाइएको छ ।

अर्का प्रशिक्षक लोकबहादुर फगामी पुनमगरले म्याग्दीबाट बसाइँ सरेर पोखरा र चितवन पुगेका बूढापाकामार्फत आफूले सिकेर अरूलाई सिकाएको बताए । ‘नयाँ पुस्तामा नाच आइसकेको छ,’ उनले भने । आफ्नो संस्कृतिको पुर्ख्यौली नाच सिक्न पाउँदा खुसी लागेको विद्यार्थी भविन पुनले बताए । ८ कक्षामा अध्ययनरत उनी पढाइसँगसगै संस्कृति संरक्षणमा लागेका हुन् ।

‘यो मेरा लागि ठूलो अवसर हो,’ उनले भने, ‘त्यसैले पढाइसँगै नाचका लागि समय व्यवस्थापन गर्दै आएका छौं ।’ आफूजस्ता अरू दुई विद्यार्थी पनि नाच सिकिरहेको उनले बताए । सुरुमा सिक्दा गाह्रो लागेको थियो तर नाच्दै गएपछि सजिलो भएको उनले बताए ।

प्रकाशित : जेष्ठ २२, २०७६ ०९:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्