पाटन संग्रहालयमा भोटेकोसी सभ्यता

कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — चीनको तिब्बतबाट बगेर आउँछ भोटेकोसी  । अलिक तल आइसकेपछि यो सुनकोसी बन्छ  । यसैगरी बग्दै यो सप्तकोसीमा मिसिन्छ । यही भोटेकोसी आसपास सदियौंदेखि बसोबास गर्दै आएका समुदायले कस्ता सभ्यता विकास गरे होलान् ?

उनीहरूको विश्वास, पद्धति, जीवन दर्शन र सामाजिक चिनारी के कस्ता छन् ? यी सबै बुझन् सिन्धुपाल्चोकको भोटेकोसी पुगिरहनु पर्दैन । ललितपुरस्थित पाटन संग्रहालयमा यति बेला ‘भोटेकोसी सभ्यताको सौन्दर्य’ चित्रकला प्रदर्शनी जारी छ ।

तीनदिने प्रदर्शनीको उद्घाटन गर्दै आइतबार वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीले नदीसित मानिसको सभ्यता जोडिँदै आएको बताउँदै भोटेकोसी आसपासको सौन्दर्यभित्र पनि भिन्न सभ्यता र विश्वास पद्धति पाइने दाबी गरे । जैमन थैपी नारायण मन्दिर गुठी व्यवस्थापन समितिले सिन्धुपाल्चोकको भोटेकोसी गाउँपालिका–४, फुल्पिङकट्टीस्थित नारायण मन्दिरलाई आधार बनाई वैशाख ९ देखि ११ गतेसम्म चित्र कार्यशाला गरिएको थियो ।

त्यही कार्यशालामा तयार पारिएको चित्रहरू प्रदर्शनीमा ल्याइएको हो । सांस्कृतिक, पुरातात्त्विक, ऐतिहासिक रूपमा फुल्पिङकट्टीस्थित नारायण मन्दिर र यसको सेरोफेरो निकै महत्त्वको रहेको बताउँदै चित्रकारहरूले त्यसलाई मिहीन ढंगले उतारेको व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष मेखबहादुर
खड्काले बताए ।

जैमन थैपी नारायण परोपकार केन्द्रका अध्यक्ष अनेश नेपालले चाहिँ ‘प्रताप मल्लका पालामा बनेका मूर्ति तथा सम्पदा फुल्पिङकट्टी क्षेत्रमा भेटिएकाले यहाँ सभ्यता निकै पुरानो रहेको पुष्टि हुने’ बताए । स्थलगत कार्यशालामा तयार पारिएको चित्रकारहरूको कलाकृति हेर्दा भोटेकोसी सभ्यतासित बौद्ध, हिन्दु र बोन गरी तीन प्रकारको विश्वास पद्धति मिसिएको देखिन्छ । विकास बिसुङे, विक्रम प्रजापतीले नारायणलाई क्यान्भासमा उतारेका छन् भने चन्द्रा श्रेष्ठले बोन संस्कृति आधारित पूजालाई ।

त्यसै देवेन्द्र थुम्केली, दीपेन्द्रमान बनेपाली र दिवेश प्रधानले बौद्ध स्तूप, हिगी र म्हानेलाई क्यानभासमा विषयवस्तु बनाएका छन् । कान्छा काजी भासिमा र प्रकाश मानन्धरले स्थानीय अनुहारलाई क्यानभासमा उतार्दा लक्ष्मीप्रसाद खोटेजाले ग्रामीण भेकबाट लोपोन्मुख बन्दै गइरहेको ढुंगा धारामार्फत भोटेकोसी सभ्यताको कथा भनेका छन् ।

त्यस्तै राधेश्याम कर्माचार्य, राजेन्द्रप्रसाद याकमी, प्रकाशचन्द्र श्रेष्ठले स्थानीय मन्दिर र आसपासको दृश्य कैद गरेका छन् भने सूर्यराम सुवालले हिमालबाट बग्दै आएको भोटेकोसीलाई नै क्यानभासमा उतारेका छन् ।

कलामार्फत समाजमा रहेका सांस्कृतिक वैभवलाई बाहिर ल्याउने उद्देश्यका साथ प्रदर्शनीको आयोजना गरिएको कार्यशाला संयोजन गरेका चित्रकार दिवेश प्रधानले बताए । उनले समृद्ध नेपाल बनाउने अभियानमा कलाकारले योगदान दिनुपर्छ भन्ने ध्येय राखेर कार्यशाला तथा प्रदर्शनी गरिएको जिकिर गरे ।

कार्यशाला तथा प्रदर्शनीका संयोजक प्रकाश खड्काले भोटेकोसीको सभ्यताको उत्खनन्मा सहयोग पुगोस् भन्ने हेतुका साथ कार्यक्रमको आयोजना गरिएको बताए । प्रदर्शनी बुधबार सकिँदै छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २९, २०७६ १०:१९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

हिम्मतवाली योगमाया

कान्तिपुर संवाददाता

जहानियाँ राणा शासनको बेला मुलुक अँध्यारोमा थियो  । सतिप्रथा, दासप्रथा, जातीय छुवाछुत, भेदभाव, नारीमाथिको शोषण जस्ता तिरस्कारमा जेलिएको त्यही अँध्यारो समय पूर्वबाट उदाइन् योगमाया न्यौपाने  ।

समाज सुधारकको रूपमा त्यतिबेलै राणाविरोधी विद्रोह गरेकी उनीमाथि उपन्यास लेखेकी थिइन् गतवर्ष निलम कार्की निहारिकाले । मदन पुरस्कार पाउन सफल यही उपन्यासमाथि तयार पारिएको नाटकमा यति बेला ‘जिउँदो’ योगमाया भेट्न सकिन्छ । नाटक बत्तिसपुतलीस्थित शिल्पी थिएटरमा मञ्चन भइरहेको छ ।

टंक चौलागाईंले निर्देशन तथा नाट्य रूपान्तरण गरेको नाटकमा कट्टर राणाशासनविरुद्ध भोजपुर दिङ्लाकी योगमाया न्यौपानेले चालेको पाइला र त्यो बेलाको समाजमा उनले गरेको संघर्षलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । रंगमञ्चबाट नै कलामा उदाएर नेपाली फिल्मी क्षेत्रमा प्रसिद्धि कमाएकी मिथिला शर्मा नाटकमा योगमायाको चरित्रमा छिन् ।

विद्रोही, सामाजिक एवं धार्मिक सुधार अभियन्ताका रूपमा निभाएको योगमायाको भूमिकालाई मिथिलाले अब्बल ढंगले अभिनयमा उतारेकी छन् । तत्कालीन सामाजिक थिचोमिचो र अन्यायलाई सहन नसकेर अग्नि–समाधि गर्न खोजेकी योगमाया र उनका अन्य अनुयायीहरूलाई राणाहरूको निर्देशनमा पक्राउ गरी कैदी बनाएर अनेक यातना दिएको दृश्यले दर्शकलाई झड्का दिन्छ ।

तत्कालीन सामाजिक कुरीति र त्यसप्रति सत्ताले गरेको संरक्षणविरुद्ध योगमाया कति दृढ भएर लागेकी थिइन् भन्ने नाटकले बताउँछ । भोजपुर मझुवाबेंसीको आश्रमबाट विद्रोह गरेकी विधवा योगमायाले सामाजिक समानता, छुवाछुत र नारी विभेदको अन्त्यसँगै धर्मराज्य स्थापनाका लागि भन्दै काठमाडौं यात्रा गर्दाको दृश्यले दर्शकलाई पनि जोसिलो बनाइदिन्छ । तर ‘हिम्मतवाली’ योगमाया अन्त्य भने जल समाधिबाट हुन्छ ।

अन्यायले सीमा नाघेपछि सहन नसकेको भन्दै विसं १९४१ मा २ सय ४० जना चेलीसहित उनले अरुण नदीमा हाम फालेकी थिइन् । श्री ३ जुद्धशमशेरका पालामा भएको यो विद्रोह सामाजिक र राजनीतिक सुधारमा ऐतिहासिक मानिए पनि उनको निराशापूर्ण अन्त्यले दर्शकलाई पनि निराश बनाउँछ । निर्देशक टंक चौंलागाईं भने योगमायाको जीवनका यी उतारचढाव र निराशाजनक अन्त्यलाई निकै मिहिनेतसाथ देखाउने कोसिस गरेका छन् ।

कथित तल्लो जातको बिहे गरेको कारण समाजबाट बहिष्कृत मात्र नभई कालोमोसो दली अपमानजनक रूपमा गाउँ निकाला गरेको दृश्य, मन्दिरदेखि पँधेरोसम्म हुने जातीय विभेद बालविवाहजस्ता सन्दर्भमार्फत त्यति बेलाको समाज नाटकमा जिउँदो रूपमा भेटिन्छ ।

‘योगमायाले छोडेको इतिहासप्रतिको सम्मान गर्न उपन्यासलाई नाट्य रूपान्तरण गरिएको निर्देशक चौलागाईंले बताए । दुई दर्जनभन्दा बढी कलाकारहरूलाई उनले मञ्चमा उतारेका छन् ।
असार १६ गतेसम्म नियमित मञ्चन हुने नाटकमा मिथिलासँगै साथै प्रल्हाद खरेल, प्रभाकर न्यौपाने, श्याम खडा, सुमन कुइँकेल, सुवास क्षेत्री, सुरज तमुलगायतले अभिनय गरेका छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ २९, २०७६ १०:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT