चखौरामा थारु संग्रहालय

दुर्गालाल केसी

चखौरा, दाङ — दाङमा थारू राजा दंगीशरणले शासन गरेको विश्वासका आधारमा यस क्षेत्रको गाउँपालिकालाई दंगीशरण नामकरण गरिएको छ । दंगीशरण–३, चखौरामै थारू जातिको इतिहास र संस्कृति बचाउन संग्रहालय निर्माण भइरहेको छ । यसमा थारू संस्कृतिका अनेक रूपका चित्र, मूर्ति, नक्सा, पोसाक, गहना र परम्परागत सामग्रीमा देख्न सकिनेछ ।

थारू जातिका परम्परा, नाचगान, चाडपर्व र सामाजिक जीवन झल्किने चित्र घरको भित्तामा सजिएका छन् । थारू गाउँको झल्को दिने परम्परागत घर, कोठा र देउता राख्ने ठाउँ पनि तयार गरिएको छ । थारू समुदायका पुराना गहना र कपडा पनि संकलन गरिएका छन् । थारू राजाले कसरी राज्य सञ्चालन गरेका थिए भन्ने झल्काउन मूर्ति र नक्सा कोरिएको छ । नेपालका सबै थारूको इतिहास संरक्षण हुने गरी संग्रहालय बनाउन थालेको निर्माण संयोजक प्रदेश सांसद डिल्लीबहादुर चौधरीले बताए । ‘राना, डंगौरा, देउखुरी, चितवन, मोरङलगायतका सबै ठाउँका थारूको संस्कृति र इतिहास एकै ठाउँमा देख्न पाइन्छ,’ उनले भने, ‘यो देशकै ठूलो थारू संग्रहालय हुनेछ । यो थारू जातिको अध्ययन र अनुसन्धानको केन्द्र बन्दै छ ।’

संग्रहालय सबलीकरणका लागि प्रदेश ५ को सामाजिक विकास मन्त्रालयले ६५ लाख रुपैयाँ प्रदान गरेको थियो । थारू समुदायका पुराना सामान, गहना र पोसाक भेटाउन साह्रै कठिन भएको प्रदेश सांसद चौधरीले बताए । ‘थारू जातिमा मान्छे मरेपछि घरका सबै सामान फाल्ने चलन छ । यसले गर्दा पुराना सामान भेट्टाउन कठिन भएको छ,’ उनले भने, ‘कैलाली, कञ्चनपुरका गाउँ–गाउँमा पुगेर सामान संकलन गरिरहेका छौं । विभिन्नखाले थारू नाचका पोसाक जुटाइसकेका छौं ।’

५ बिघा क्षेत्रफलमा संग्रहालय बन्दै छ । यसमा अहिले जग्गा र अन्य संरचनासहित ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढीको सम्पत्ति जोडिसकेको उनले बताए, जसमा थारू फुडल्यान्डसमेत बन्नेछ । यसमा थारू जातिका खानाका परिकार पाइनेछन् । यहाँ पुग्ने पाहुनाले रोजेर थारू परिकार खान पाउने चौधरीले बताए । संग्रहालयको अगाडि थारू राज्यका अगुवाको मूर्ति र उनीहरूले शासन गरेको भूगोलको नक्सा तयार हुँदै छ । यसले थारू राज्यको इतिहास थाहा हुन्छ । अहिले हरेक शनिबार संग्रहालयमा थारू जातिका फिल्म र गीतहरू देखाइन्छ । गाउँका बासिन्दा जम्मा भएर आफ्नो कला र संस्कृतिबारे बहस गर्छन् । अब हरेक माघी पर्वमा पश्चिम तराईका सबै थारू जाति चखौरामै जुट्ने र पर्व मनाउने योजना बनाइरहेको चौधरीले बताए ।

पुरानो र नयाँ पुस्ताबीच ठूलो अन्तर रहेकाले पुरानो लोकसंस्कृति पुस्तान्तरण हुन नसकेको थारू संस्कृतिका ज्ञाता अशोक थारूले बताए । उनले नै संग्रहालयमा आवश्यक सबै चित्र, मूर्ति र सामग्रीको खाका तयार पारिरहेका छन् । ‘संस्कृति हस्तान्तरण नहुँदा लोप हुँदै गएको छ । अब यसलाई बचाउन संग्रहालय जरुरी भएको छ,’ उनले भने, ‘अब यो थारू जातिको कला, संस्कृति, मनोविज्ञान र इतिहास अध्ययन गर्ने केन्द्र बन्छ । नयाँ पुस्ताले थाहा नपाएका धेरै कुरा यहाँ संकलन गरिएका छन् ।’

थारू जातिका संस्कृति झल्किने चित्र र मूर्तिलाई ललितकलाका विद्यार्थी मिठ्ठु थारूले बनाइरहेका छन् । कैलालीका थारू आफ्नै पूर्खाको मूर्ति बनाउँदा निकै नौलो अनुभव गरिरहेका छन् । ‘पहिलोपटक आफ्नै पूर्खाको मूर्ति बनाउन पाएँ । यसले मलाई धेरै सिकाइ भएको छ । आफ्नो कला, संस्कृति र इतिहास थाहा भएको छ,’ उनले भने, ‘मैले बनाएका चित्र र मूर्तिले धेरैलाई हाम्रो इतिहास सिकाउनेछ । हाम्रो पहिचान सुरक्षित हुनेछ ।’

दाङ थारू जातिको आधारभूमि मानिन्छ । बाँके, बर्दिया, कैलाली र कन्चनपुर पनि दाङबाटै थारू बसाइँसराइ गरेर गएको विश्वास गरिन्छ । अहिले पनि दाङमा थारू जातिकै बाहुल्य छ । ०६८ सालको जनगणना अनुसार जिल्लामा १ लाख ६३ हजार १ सय १६ अर्थात् कुल जनसंख्याको २९.५२ प्रतिशत थारू जातिको छ । त्यसमध्ये १ लाख ५५ हजार ४ सय १३ अर्थात् २८.१२ प्रतिशतको मातृभाषा थारू छ ।

प्रकाशित : असार २३, २०७६ ०९:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आठपहरिया बस्तीमा कुची र कलम

रमेशचन्द्र अधिकारी

धनकुटा — आठपहरिया किराँत समुदायको मुन्धुम मन्दिर, पुर्खाहरूको मूर्ति र भ्युटावरसहितको चुलिवनमा चराहरूको चिरबिर लोभलाग्दो हुन्छ । यही चिरबिर पछ्याउँदै रंगकर्मीहरूले बाँसुरी बजाइरहँदा यत्रतत्र छरिएका स्रष्टामध्ये कोही आसपासका बस्ती, डाँडाकाँडा र तमोर नदी पृष्ठभूमि पारेर क्यानभासमा रंग पोतिरहेका थिए भने कोही चाहिँ घोत्लिएर कविता कोरिरहेका थिए ।

स्थानिय संस्कृति र सम्पदाको खोजी गर्दै काठमाडौं, धरान, इटहरीदेखि शनिबार धनकुटा आइपुगेका चित्रकार र कविहरूले यसपटक सदरमुकाम बजार र आठपहरिया बस्तीलाई आफ्नो सिर्जनाको केन्द्रमा राखे ।

जिल्लाको मौलिक संस्कृति र जनजीवन खोज्दै आठपहरिया बस्तीमा पहिलोपटक चित्रकार र कविहरू आइपुगेका थिए । उनीहरूको रहनसहन, इतिहास, राणाशासनको पालामा आठपहरिया समुदायमाथि भएको दमनजस्ता तथ्य खोतल्दै कविहरूले अक्षर र चित्रकारहरूले रंगको माध्यममार्फत आठपहरिया समाजको चित्र उतारे । स्थानीय र आगन्तुक गरेर तीन दर्जन स्रष्टालाई शनिबार बिहान झमककुमारी साहित्य कला प्रतिष्ठानका अध्यक्ष गोपाल गुरागाइँ र वडा अध्यक्ष जंगबहादुर आठपहरियाले रातो टीका लाएर धनकुटा बजारमा स्वागत गरेका थिए । यसपछि चुली वनतिरको हाइकिङ थालेका कवि र चित्रकारहरूले वनको बीचमा रहेको आठपहरिया पुर्खा राम्ली र रिदिमा हाङसँगै मौलिक पोसाकसहितको आठपहरिया युवतीको मूर्ति, धार्मिक मन्दिर र भ्यु टावर अवलोकन गरेका थिए ।

संस्कृतिकर्मी सूर्य आठपहरियाले नेतृत्व गरेको टोलीमध्ये चित्रकारहरू एकातिर तमोर नदी र अर्कोतिर आठपहरिया बस्ती देखिने वनको मध्यतिरै जक्सन जमाएर क्यानभास कोर्न थाले । कवि अनीता लामा र सगरमाथा आरोही देउराली चाम्लिङको टोलीले भने आठपहरिया बस्तीमै झरेर मौलिक घर, खानपान र वेशभूषा अवलोकन गरे । सेलो थिएटरका रंगकर्मी शान्ति वाइबा, सोनाम लामा र सन्तोष तामाङले बाँसुरीको धुनले चित्रकार र कविलाई पार्श्वसंगीतको अनुभूति दिलाए ।

चित्रकार एनबी गुरुङ, उमेशचन्द्र अधिकारी, डिराम पाल्पाली, नरबहादुर बिके, विनोदकुमार गुप्ता, सुरेम देसार, आरपी याकामी, पुण्य तामाङ, डिल्लीकृष्ण आले, श्रीकृष्ण जोशी, धीरेन्द्र श्रेष्ठ, सुशील शाक्यलगायतको क्यानभासमा धनकुटा बजार र आठपहरिया बस्ती देखिए । यही बेला आठपहरिया समुदायको मौलिक परिधान प्रस्तुत गरेकी थिइन् स्थानीय सरकुमारी र जानुकाले । चित्रकलालाई प्रत्यक्ष प्रस्तुतिसँग जोड्दै थिए नरबहादुर बिके । उनले आठपहरिया बस्तीको चित्रलाई जम्माजम्मी १२ मिनेटमा उतारेर युट्युब भिडियोसमेत बनाउन भ्याए ।

‘युट्युबबाट आर्ट गर्ने तरिका र रंगबारे सिकुन भन्ने उद्देश्यले पछिल्लो समय कलाकर्मको प्रत्यक्ष भिडियो पनि बनाउँदै आएको छु,’ उनले भने । कला, साहित्य र रंगमञ्चमार्फत स्थानिय कला र मौलिकता प्रर्वद्धन गर्ने ध्येयसहित सुरु ‘जेसुम यात्रा’को आठौं शृंखलाअन्तर्गत आइपुगेका स्रष्टा दिउँसो स्थानीय निजामती स्कुलको परिसरमा भेला भएका थिए ।

उनीहरूलाई साथ दिन साहित्यकार झमक घिमिरे उपस्थित थिइन् । कवि स्नेह सायमी, अनीता लामा, विनाथिङ तामाङ, रमेश कँडेल, हेमन यात्री, सुदीप पाख्रिन, शीतल गिरी, केजी सुब्बा, मुकुन्द प्रयासलगायतले सिर्जना सुनाए । चित्रकारले आफ्नो कलाको प्रदर्शनी गरे । चित्र र कवितालाई छिट्टै प्रदर्शनी र पुस्तकमासमेटिने जेसुम संयोजक अनीताले बताइन् ।

झमक घिमिरे साहित्य कला प्रतिष्ठानका अध्यक्ष गोपाल गुरागाईंले एकै स्थानमा चित्र हेर्न र कविता सुन्न पाउँदा आफूलाई नौलो अनुभूति भएको भन्दै प्रशंसा गरे । प्रतिष्ठान सचिव जनार्दन घिमिरेले कवि र चित्रकारहरूको स्थलगत सिर्जनामा संयोजन गरेका थिए । त्यस्तै प्रतिष्ठानले ३८ औं वर्षमा टेकेकी झमकको जन्मदिनको अवसरमा शनिबार धनकुटास्थित घरमै विशेष कार्यक्रम गर्‍यो ।
‘जीवन काँडा कि फूल’ आत्मवृत्तान्त कृतिका लागि मदन पुरस्कार पाएकी घिमिरेलाई शुभकामना दिन कवि, चित्रकारसँगै धनकुटा नगरपालिकाकी उपमेयर शकुन्तलाबस्नेत, वाटर कलर सोसाइटी अध्यक्ष एनबी गुरुङलगायत पुगेका थिए ।

प्रकाशित : असार २३, २०७६ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्