‘किताब पढाउने कसरी ?’

भारतमा नेपाली साहित्य
मनोज बोगटी

दार्जिलिङ — भर्खरै लोकसभा चुनावमा ६ हजार मत पाएका भारत दार्जिलिङस्थित जनआन्दोलन पार्टीका नेता हर्कबहादुर छेत्री एक बुक क्याफेमा ‘किन पढिँदैन किताब ?’ शीर्षकको संवादमा गफिन आइपुगे । उनकै दलका ब्युरो सदस्य अनमोल प्रसाद पनि साथै थिए । त्यही संवादमा सहभागी थिए पाठक राजेन्द्र ढकाल ।

नेपालको प्रकाशन संस्था सांग्रिला बुक्सले केहीअघि कालेबुङमा भारतीय संस्करण सुरु गर्दै ‘बुक क्याफे’ को उद्घाटन गरेको थियो । यही मेसो पारेर अघिल्ला पुस्ताका सर्जक पाठकबीच आयोजित संवादमा राजनीति र लेखनबारे बहस चलेको हो । पछिल्लो समय दार्जिलिङको राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय क्षेत्रीको अर्को छवि लेखकको पनि छ । छेत्री सुरुमा नै आफ्नो बचाउमा उत्रिए । ‘म राम्रै लेखक थिएँ, राजनीतिमा लागेर पो बिग्रिएँ,’ भने, ‘तर म अझै पनि लेखक नै हुँ । अब राजनीति कम साहित्यधेर जिउने उमेरतिर आइसके । रोगमुक्त बनिसकेँ ।’

दार्जिलिङलगायत भारतका नेपाली भाषी क्षेत्रमा पठन संस्कृति मरणासन्न अवस्थामा रहेको छेत्रीले स्विकारे । ‘यताका नेपाली लेखकहरूको किताब नपढ्नुको कारण पाठकले खोजेको गम्भीरता नपाएरै हो,’ उनको अडान स्पष्ट थियो, ‘भारतीय नेपाली लेखकहरू पहिले त विषय छनोटमा नै चुक्छन् । त्यसपछि शैलीमा । किताब कसरी रुचिकर बनाउने भन्ने हेक्का धेरैजसो लेखकमा छैनन् । यद्यपि, नयाँ लेखकहरूप्रति भने भरोसा बढेर गएको उनको दाबी थियो ।

‘लेखकले रुचिकर नलेखेकै कारण पाठक भागेका हुन्,’ उनले आरोप लाए, ‘पढ्नयोग्य किताब औंलामा गन्न सक्ने छन् ।’ त्यसैमा थप्दै अनमोल प्रसादले भने, ‘नयाँ पुस्ताको अंग्रेजी मोहले पनि नेपाली पुस्तक पढ्ने जमात घटेको हो ।’ यसको पनि उनीसित छुट्टै अनुभव रहेछ । प्रेम पोद्दारसित मिलेर अनमोल प्रसादहरूले इन्द्रबहादुर राईका कथाहरू अनुवाद गरेर ‘गोर्खा इमाजिन्स’ भन्ने पुस्तक निकालेका थिए । अनमोलले सुनाए, ‘एक पाठकले भटेरै भने, इन्द्रबहादुर राईमाथि गौरव राखेको धेरै भयो, तर तपाईंहरूले अनुवाद गरिदिनुभएकैले मात्र पहिलोपल्ट पढ्न पाएँ ।’

अनमोल प्रसाद फिस्स हाँसे र फेरि थपे, ‘ती पाठक नेपाली नै थिए, जसले अंग्रेजीमा आएपछि मात्र इन्द्रबहादुर राईलाई पढे ।’ अनमोललाई ती पाठक अंग्रेजी मोहमा फसेका र नेपाली भाषादेखि टाडा हुँदै गरेका नयाँ पुस्ताका प्रतिनिधि पात्र लाग्छ । ‘अबका प्रकाशन संस्थाले नेपालीलाई अरू भाषा र अरू भाषालाई नेपालीमा अनुवाद गरिएको पुस्तक प्रकाशित गर्नै पर्ने चुनौती छ,’ उनले फेरि जोडे ।

राजेन्द्र ढकालअनुसार आजका पुस्ताका पहिलो छनोट अंग्रेजी पुस्तक नै हो । यद्यपि, नेपाली भाषाका पाठक पनि कम नरहेको उनको जिकिर थियो । ‘पाठकमैत्री भाषामा आजकै समाज र जीवन प्रतिविम्बित हुने पुस्तक आयो भने नयाँ पुस्ताले पढ्छ,’ उनले भने, ‘आजका पुस्ताले किताबमा आफ्नो अनुहार पाउनुपर्‍यो । अहिलेसम्मका किताबहरूमा
पुरानै समय र सरोकार रहेकोले पनि नयाँ पुस्ता किताबप्रति आकर्षित नभएका हुन् ।’

हर्कबहादुर छेत्रीको तर्क भने लेखकीय कमजोरीले नै पाठकलाई नेपाली साहित्यप्रति मोहभङ्गतिर आकर्षित गरेको भन्ने छ । यद्यपि, धेरै भारतीय नेपाली लेखकहरूका कृति उनीहरूको लेखकीय प्रतिबद्धता, भाषा र शैलीको कारण पनि अमर रहेको उनले तर्क गरे ।

‘अबका लेखकले गम्भीर विषयतिर पाठकलाई आकर्षित गर्ने भाषाको पनि निर्माण गर्नुपर्‍यो,’ उनले भने, ‘नेपालका लेखक र अंग्रेजीका लेखकहरूबाट पनि यो कुरा पर्याप्त सिक्न सकिन्छ ।’ बहसपछि यसै वर्ष साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार पाएका युवा कवि कर्ण विरहलाई सांग्रिला बुक्सले सम्मान गरेको थियो भने कवि सुधीर छेत्री, विशाल नाल्बो, राकेश क्रान्तिकारी र रवि रोदनले कविता सुनाएका थिए ।

प्रकाशित : असार २५, २०७६ ०८:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

काठमा कुँदिएका कामकला

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — काठमाडौं उपत्यकाभित्रका मठमन्दिरहरू नेपाली काष्ठकलाका अद्भुत नमुना मानिन्छन् । यी धार्मिक–सांस्कृतिक सम्पदामा लिच्छविकालदेखि मल्ल र शाहकालसम्मका कलाकृति हेर्न सकिन्छ । मल्लकालमा उत्कर्षमा पुगेको तन्त्रवाद होस् या कामसूत्र ज्ञान, मन्दिरका टुँडाल, झ्याल र काठे तोरणहरूमा कुँदिएका आकृतिबाटै प्रस्ट हुन्छ ।

यस्तै आकृतिबाट प्रभावित भएर उड कार्भिङ (काष्ठकला) मा लोभलाग्दो काम गरेका छन्, मूर्तिकार इन्द्रप्रसाद शिल्पकारले । एक सातादेखि उनको कलाकृति बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा प्रदर्शनरत छन् ।

आठौं शताब्दीदेखिको प्रभावलाई उनले मूर्तिमा उतारेका छन् । बौद्ध र हिन्दु देवी–देउताहरूको फिगरलाई यथार्थवादी शैलीमा ढालेका छन् । मूर्ति हेर्दै जाँदा काठमा कुँदिएका भगवान् संवाद गर्न तम्तयारझैं लाग्छन् । लोभलाग्दो त के भने उनले यी मूर्तिकला कल्पनाको आधारमा बनाएका हैनन्, काठमाडौं उपत्यकाभित्रका विभिन्न ऐतिहासिक सम्पदामाथि कुँदिएका आकृतिको कलात्मक नक्कल गरेका हुन् । उनका मूर्ति नियाल्दै जाँदा सिंगो उपत्यकाका मन्दिर, ढुंगेधारा, देवल, सत्तल र दरबार क्षेत्र घुमेको महसुस हुन्छ । १० औं शताब्दीतिरै काठमा कुँदिएको विद्याधर, १७ औँ शताब्दीको अन्त्यतिर मन्दिरका ढोकामा राख्न बनाइने गणेश, भैरव–भैरवी, सर्प र गरुडका आकृतिसहितको काठे तोरणमा नेपाली परम्परागत मूर्तिकलाको अद्भुत दृश्य मात्रै हैन, तत्कालीन नेपालीसमाजको सांस्कृतिक र धार्मिक लगाव पनि अनुभूत गर्न सकिन्छ ।

‘यी अनुपम कलाको महत्त्वबारे नयाँ पुस्ता लगभग बेखबरजस्तै बन्दै गइरहेको छ,’ भक्तपुरमा इन्द्रप्रसादले भने, ‘पुरानो कला शिल्प, ज्ञान र शैली युवा पुस्तामा हस्तान्तरण र प्रवर्द्धन गर्न सघाउ पुगोस् भन्ने मेरो चाहना हो ।’ त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट समसामयिक मूर्तिकलामा स्नातकोत्तर गरेका इन्द्रप्रसाद आफैंमा परम्परागत कलाका उत्तराधिकारीजस्तै हुन् । उनका अनुसार मल्लकालमा काष्ठकलाका कामशिल्पकार समुदायको उत्तरदायित्वभित्रै पर्न आउँथ्यो । उनका पुर्खाहरूका धेरैजसो समय काठमा भगवान् कुँदेरै बिते ।

विसं. १६७८ मा राजा जितामित्र मल्लले भक्तपुरको सुन्धरा बनाउन लगाउने क्रममा भगिरथ, गणेश र गंगाको मूर्ति बनाउन लाए । भक्तपुरका शिल्पकारले जितामित्रको आग्रहलाई दुरुस्तै उतारे । इन्द्रप्रसादले भने त्यही सुन्धाराको मूर्तिको प्रभावलाई काठमा कुँदेर ग्यालरीमा प्रदर्शनी गर्न ल्याए । उनले जस्ताको तस्तै उतारेको मूर्ति निकै लोभलाग्दो देखिन्छ । त्यस्तै नवौं शताब्दीतिर काष्ठकलामा पोखिएको नेवारी पौरखको प्रमाण दिने ‘सालाभान्जिका’ पाटन दरबार क्षेत्रमा पाइने १८ औं शताब्दीतिरको सिंहको ‘कीर्तिमुख’, गन्धर्व जातिको बाजा र संस्कृति देखाउने वाद्ययन्त्रसहितका मूर्तिकला निकै सुन्दर छन् ।

प्रदर्शनीमा शिल्पकारद्वारा नै निर्माण गरिएका पुराना मन्दिरमा पाइने कामसूत्रमा आधारित मूर्तिकला पनि राखिएका छन् । ‘प्राचीन समाजमा यौनशिक्षा दिने कुनै माध्यम नहुँदा तिनै कलामार्फत नै अभिव्यक्त भएको हुन सक्ने’ उनको अनुमान छ । ‘त्यतिबेलै कलामा त्यस्तो क्रान्तिकारी कदम चालिइसकिएको रहेछ,’ उनले आफ्नो अनुभवसमेत जोडेर भने, ‘हाम्रो समाज भने अझै पनि उतिसाह्रो खुल्न सकेको छैन । ती पुराना कलाकृति पनि सहजताका साथ हेर्न र चर्चा गर्न मानिस हिच्किचाउँछन् ।’ कामसूत्र झल्किने मूर्तिको प्रतिकृति तयार पार्न आफैंलाई पनि परिवारमा अप्ठ्यारो लागेको उनले सुनाए ।

सकसमा काष्ठकला
इन्द्रप्रसादका अनुसार परम्परागत कलाको प्राचीन इतिहास बुझन् हामीसँग गम्भीर र अनुसन्धानमूलक सामग्री तयार भइसकेका छैनन् । प्राज्ञिक रूपमा यसको जगेर्नाको काम पनि हुन सकेको छैन । यसलाई बुझेर उतार्ने दक्ष जनशक्ति पनि छैन । ‘सबैले पुराना मन्दिर र दरबारमा रहेका कलाकृति अवलोकन गरेकै आधारमा बनाइरहेका छन्,’ उनले भने, ‘यस्तो बाध्यताबाट हाम्रो मूर्तिकला अघि बढिरहेको छ ।’ आफूले पनि सैद्धान्तिक रूपमा भन्दा पनि पुर्ख्यौली पेसालाई नै आधार बनाएर यस क्षेत्रमा प्रवेश गरेको उनले बताए । ‘काष्ठकलाप्रति नयाँ पुस्ताको पनि चासो निकै कम रहेकोले पुस्तान्तरण हुन सकेको छैन,’ उनले भने, ‘भूकम्पपछि सांस्कृतिक सम्पदाको पुनर्निर्माणको माग भए पनि काम गर्ने मानिसको अभाव छ ।’

पुरानो प्रकृतिको काम गर्न काठको अभावसमेत हुने उनले सुनाए । ‘भनेजस्तो काठ पाउन मुस्किल छ’, उनले भने, ‘पाइए पनि व्यापारीहरूले मनलाग्दो मूल्य तोक्छन् । सरकारबाट कलाकर्मका लागि सहुलियत छैन ।’ त्यस्तै काष्ठकलाका पुराना अभिलेखहरू व्यवस्थित हुन नसक्दा पनि इतिहास लोप हुने खतरातिर अघि बढिरहेको छ । ‘मन्दिर, ढुंगेधारा, सत्तल लगायत पुरानो थलोमा रहेका कला पनि जीर्ण भएर गएका छन्,’ उनले भने, ‘संरक्षण गर्ने निकाय उदासिन छ ।’ उनको प्रदर्शनी पनि बुधबारसम्म जारी रहने छ ।

प्रकाशित : असार २५, २०७६ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्