प्रेरणाका तीन रूप

अमृता अनमोल

काठमाडौँ — कमलरीदेखि प्रदेश उपसभामुख


कृष्णी थारू

शिक्षा र आर्थिक उपार्जनका उपाय नभएर पनि बर्दिया राजापुरकी पूर्वकमलरी कृष्णी थारू कमैया मुक्ति अभियानमा लागिन् । यसै अभियानबाट राजनीतिमा प्रवेश गर्दै उनी प्रदेशसभा सदस्य बनिन् । अहिले प्रदेश ५ को उपसभामुख बनेकी छन् । ७ वर्षको उमेरदेखि अरूको घरमा काम गर्न कमलरी बसेकी कृष्णी विद्यालय जान पाइनन् । कमलरी बसेबापत साहुले केही रकम दिन्थे । त्यो पैसा बाआमाले घर खर्चका लागि लैजान्थे । उनले एक रुपैयाँ पनि पाउँदिनथिन् । कमलरी बसेकै अवस्थामा १५ वर्षमा विवाह भयो । पति पनि अर्काको घरमा कमैया थिए । उनले बुक्रेनी (पतिसँगै घरेलु काम गर्ने) भएर काम गरिन् । उनले १८ वर्ष कमलरी र ब्रुकेनीमा बिताइन् ।


कृष्णीले साहुको घरमा बिहानदेखि रातिसम्म घोटिएर काम गर्नुपर्थ्यो । बिरामी हुँदासमेत काम गर्नॅपर्ने बाध्यता थियो । तर पनि ज्याला र जस पाइँदैनथ्यो । यसले कृष्णीलाई विद्रोही बनायो । उनी स्वतन्क्रताको चाहनामा कमैया मुत्ति आन्दोलनमा लागिन् । २०५८ देखि मुक्त कमैया अभियानमा काम थालेकी उनी मुक्त कमैया सञ्जालको गाविस अध्यक्ष, जिल्ला उपाध्यक्ष र केन्द्रीय सदस्य बनेर सिंहदरबार घेराउमा सहभागी भइन् । यसपछि बनेको कमैया महिला जागरण समाजको राष्ट्रिय अध्यक्ष भएर महिलालाई उद्धार र पुनःस्थापनामा कामसमेत गरिन् । ‘कमलरी महिला विकास मञ्च’ लगायतका संघसंस्थामा अगुवाइ गरिन् ।


सरकारले २०५७ साउन २ मा कमैया मुक्त घोषणा गर्‍यो । तर, उनको बस्ने थातथलो भएन । ‘यसले कमैया मुक्त भएपछि पनि ७ महिना पति र २ छोराछोरीसहित साहुकै घरमा बस्न बाध्य भएँ,’ उनले भनिन्, ‘पछि सरकारले जग्गा दियो । उक्त जग्गामा बासका लागि सानो झुप्रो बनाएर मात्रै सर्‍यौं ।’ उनले आन्दोलनका क्रममा तिरस्कार र मुद्दा–मामिला बेहोर्नुपर्‍यो । तर, आन्दोलनले उनमा नेतृत्व क्षमताको विकास हुँदै गयो । गत स्थानीय तहको चुनावमा राजापुरबाट उनी एमालेको उपप्रमुख उम्मेदवार बनिन् । तर, माओवादी केन्द्रकी मनकला चौधरीसँग पछाडि परिन् । त्यसपछि एमालेको प्रदेश समानुपातिक सदस्य छनोट भइन् । प्रदेशसभाले उनलाई आफ्नो उपसभामुख रोज्यो ।


गाउँको प्रौढ शिक्षामा २० दिन मात्रै सहभागी भएर उनले लेखपढ सिकिन्। पछि कक्षा ८ पास गरिन्। सामान्य अंग्रेजीसमेत लेखपढ गर्छिन् । विधि र फ्रक्रिया मिलाएर कार्यत्रम चलाउँछिन् । सभामुखको रूपमा एक दर्जनभन्दा बढी प्रदेशसभा बैठक चलाइन्। औपचारिक–अनौपचारिक छलफलमा महिला सांसदलाई आफ्ना कुरा राख्न र सभाबाट निर्णय तहमा लैजान सुझाव दिन्छिन् । सबै दलका सांसद मिलेर प्रदेशका साझा नीति बनाउने स्थान हो । उपसभामुखकै रूपमा निर्णायक भूमिका नभए पनि सभामुखलाई सहयोग गर्ने र अनुपस्थितिमा सभा सञ्चालन गर्नुपर्छ । बैठकपूर्व कसरी बैठकमा जाने र कसरी एजेन्डा प्रस्तुत गर्ने भन्नेबारेमा छलफल हुन्छ । बैठक सकिएपछि समीक्षा हुन्छ । यही निरन्तरको छलफलले अहिलेसम्मको भूमिका प्रभावकारी भएको छ । ‘ठूलो चुनौती र कठिनाइ पार गर्दै यो स्थानमा आएकी हुँ,’ उनले भनिन्, ‘कमलरी त हट्यो अब महिला र पछाडि परेका वर्गको शिक्षा, रोजगारी र सशक्तिकरणका लागि काम गर्ने योजना छ ।’


गृहिणीका लागि महिला विद्यालय

सावित्रा अर्याल

रूपन्देहीकी सावित्रा अर्याल महिला विद्यालय चलाउँछिन् । उनको अगुवाइमा १२ वर्षअघि साधना महिला विद्यालय स्थापना भएको हो । ५० जना महिलाले सार्वजनिक गुठीद्वारा सञ्चालन गरेको विद्यालय अहिले सामुदायिक बनेको छ । ‘अधुरो शिक्षा पूरा गरौं, पढ्नलाई उमेरले छेक्दैन’ भन्ने नारा यो स्कुलको छ । र, यो नारालाई प्रमाणित गरिदिएका छन्, यहाँका महिलाहरूले । ‘निरक्षरता र अधुरो–अपुरो शिक्षाले महिलामाथि धेरै विभेद भएको देखें,’ सावित्रा भन्छिन्, ‘आत्मनिर्भर हुने र अवसरका धेरै बाटा बन्द भएको भेटें, त्यसैले महिला विद्यालय खोल्ने सोच आयो ।’ स्वास्थ्य स्वयम्सेविका र राजनीतिक कार्यकर्ताका रूपमा सावित्राको समाजमा पहिचान थियो । उनले विद्यालय खोल्न समूह बनाइन् । पार्वती ज्ञवाली, तारा पाण्डेलगायतका महिलाले साथ दिए । यसपछि महिलाले मात्रै पढ्ने विद्यालय खोल्ने र पढ्न नपाएका र पढाइ पूरा गर्न नपाएका महिलालाई पढ्ने अवसर जुटाइदिने उनीहरूले लक्ष्य बनाए ।


‘सुरुसुरुमा त निकै दुःख भयो । जान्ने–बुझ्नेले नै मजाक उडाए,’ सावित्राले विगत सम्झिन्, ‘महिला विद्यालयको योजना सुनाउँदा
मागी खाने भाँडो बनाए भन्दै धेरैले गिज्याए पनि ।’ सावित्रा टोलटोलमा एक्लै पनि धाइन् । केही अगुवाहरूलाई महिलाका लागि विद्यालय खोल्नुपर्छ भन्नेमा सहमत गराइन् । विद्यालय खोलेमा घरपरिवार र छरछिमेकमा नपढेका र पढाइ पूरा नगरेका महिला पढाउने वाचा गराइन् । त्यसपछि साथी समूह मिलेर विद्यालय सञ्चालनको स्वीकृति जुटाउन शिक्षा विभाग र मन्त्रालयमा पुगिन् । त्यहाँ पनि निकै हम्मे भयो । ‘कसैले मजाकमा उडाउँथे । कसैले निकै दुःख हुन्छ भनेर हतोत्साही पार्थे,’ सावित्राले भनिन्, ‘तर मैले हार मानिनँ । साथमा पार्वती ज्ञवालीले पनि हार मान्न दिइनन् ।’ सानो उमेरमा अक्षर चिन्नै नपाएका, बिहेबारीलगायतका कारण पढाइ बीचमै छोडेका बुटवल र आसपासका महिलाहरूका लागि विद्यालय वरदान बनेको छ । घरनजिकै महिला विद्यालय खुलेपछि आमा मात्रै होइन, हजुरआमा बनेका निरक्षर पनि पढ्न गएका छन् । बीचमै पढाइ छोडेका किशोरीले पुनः पढ्न थालेका छन् । पूर्णतः असाक्षरले पनि अक्षर चिन्न र हरहिसाब गर्न जानेका छन् । अहिलेसम्म १ हजार ५ सय जनाले पढेको यो स्कुलमा अहिले १ सय ५० महिला पढ्दै छन् । ६ वर्षदेखि एसएलसी परीक्षा सञ्चालन गरेको विद्यालयमा अहिलेसम्म ४५ जना आमाहरूले एसएलसी उत्तिर्ण गरेका छन् । त्यसमध्ये २४ जनाले उच्च शिक्षा पढ्न थालेका छन् । १५ जनाले जागिरसमेत पाएका छन् । विद्यालयमा महिलाहरूको आकर्षण बढेपछि विद्यालयले दुईतले नयाँ भवन बनाएको छ । भवन बनाउन बुटवल उपमहानगरपालिकाले जग्गा उपलब्ध गराएको हो भने विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाले सहयोग गरे ।

व्यवस्थापनको सीपले बाख्रापालन

ज्ञानकुमारी पुन

उच्च शिक्षा पढेका धेरैको चाहना हुन्छ जागिर खाने । विदेशमा व्यवस्थापन पढेका धेरै त स्वदेश नै फर्किन्नन् । फर्के पनि सहरमै जागिर वा व्यवसाय थाल्छन् । यी सबैको विपरीत बाग्लुङकी ज्ञानकुमारीले व्यावसायिक बाख्रापालन थालिन् । त्यो पनि रूपन्देहीमा जग्गा भाडामा लिएर । २०३३ मा बुर्तिबाङमा जन्मेकी ज्ञानकुमारी सानैदेखि फरक स्वभावकी थिइन् । पढाइमा तेज उनले पद्मकन्या कलेजबाट स्नातकोत्तर गरिन् । बेस्ट लन्डन युनिभर्सिटी यूकेबाट पोस्टग्रायजुयट गरिन् । पढाइ पूरा गरेपछि लन्डनमै जागिरका प्रस्ताव आए । तर, उनी स्वदेश फर्किन् । यहाँ बैंक तथा वित्तीय संस्था र प्रतिष्ठानको नजरमा परिन् । मासिक डेढ लाखसम्मको जागिरको प्रस्ताव आयो । त्यसमा उनको मन मानेन । व्यावसायिक कृषिको योजना बनाइन् । नेपालको घाँस उपलब्धता र सम्भावना अध्ययन गरिन् । त्यसले पशुपालन र व्यावसायिक घाँस खेतीमा आकर्षित गर्‍यो । त्यसलाई व्यावसायिक रूपले लैजाने निधो गरिन् । ‘धेरै महिला कृषि काममा छन् । तर, व्यावसायिक रूपमा कृषिमा लागेका छैनन्,’ उनले भनिन्, ‘केही पढे जानेकी मैले सुरु गरे अरू महिलाहरू पनि कृषिमा व्यावसायिक बन्न र आम्दानी बढाउन सक्छन् भन्ने लागेर यता लागें ।’


योजनाअनुसार ७ वर्षअघि रूपन्देहीको सैनामैनामा आइपुगिन् । यसपछि सुरु भयो व्यावसायिक बाख्रापालन र घाँंस खेती । सैनामैना कृषि उद्योग खोलिन् । उनको काममा पति प्रेमसागर पौडेलको पूर्ण साथ समर्थन छ । यो कृषि उद्योगमा बाख्राको नश्ल सुधार गरिन्छ । फार्ममा करिब ५ सय बाख्रा छन् । बाख्रालाई घांँसका लागि करिब १० हेक्टर भाडाको जग्गामा घाँस खेती गरिएको छ । डाले घाँसको नर्सरी छ । उनले उत्पादन गरेका घाँसका बीउ अहिले ७३ जिल्लामा पुग्छन् । वार्षिक करिब ४ सय पाठापाठी बेच्ने गरिएको छ । पछिल्लो समय गाईपालनसमेत सुरु गरेका छन् । यसबाट निकै राम्रो आम्दानी भएको छ । आम्दानी बढेपछि कृषि उद्योग अझ बढाउने सोच उनको छ । पशुविज्ञ केन्द्रले उनको फार्मलाई नमुना कन्ट्याक फार्मिङका रूपमा लिएको छ । कृषि ज्ञान केन्द्रले नमुना किसानका रूपमा छनोट गरेको छ । ‘कृषिमा शारीरिक परिश्रम बढी छ,’ ज्ञानकुमारी भन्छिन्, ‘तर, परिश्रम गर्न सके मुनाफा पनि छ ।’


नेपालको सन्दर्भमा व्यावसायिक कृषिमा धेरै महिलाको भविष्य बन्ने ज्ञानकुमारी दाबी गर्छिन् । महिला सशक्तिकरणका लागि व्यावसायिक कृषिमा भविष्य खोज्ने महिला तयार गर्नुपर्ने उनको राय छ । नेपालमा प्रशस्त खेतीयोग्य तथा पशुका लागि पशुजन्य क्षेत्र भएकाले थोरै प्राविधिक सीपले पनि काम गर्न सक्ने उनको भनाइ छ । उनलाई कृषि अन्य पेसाभन्दा भरपर्दो पनि लाग्छ । ‘पढेकाले कृषि गरे माक्रै कृषिमा त्रान्ति गर्न सकिन्छ । महिला अग्रसर भए उनीहरूको आर्थिक सशक्तिकरण हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘यही प्रमाणित गर्न म व्यावसायिक कृषिमा लागेकी हुँ ।’ एक दर्जर्न महिलाले उनको सिकोमा कृषि व्यवसायसमेत थालेका छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७५ १२:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

डरको अघि बन्जी !

एक वर्षअघि नेपालकै एक माक्र महिला बन्जी त्रु बनेकी मीना डरलाई जित्न सिकाउाछिन् ।
विद्या राई

काठमाडौँ —  सिन्धुपाल्चोक भोटेकोसीकी मीना श्रेष्ठ, २४ लाई ६ वर्षअघि ‘स्टोर किपर’ को काम पाउनु पनि ठूलो अवसर लाग्थ्यो  । उनी प्लस टु पढ्दै थिइन्  ।

बाआमाका चार छोरी र एक छोरोमध्येकी कान्छी सन्तान उनी १४/१५ वर्षकै उमेरदेखि आत्मनिर्भर हुन चाहन्थिन् । ‘जब मैले घरव्यवहार बुझ्न थाले, आफैंले कमाएर पढ्छु, पकेट खर्च जुटाउँछु भन्ने सोच्थें,’ उनी सुनाउँछिन् । कामको खोजीमा भोटेकोसीकै ‘द लास्ट रिसोर्ट’ ले अवसर जुराइदिएको थियो ।


एक वर्षअघि भने उनले रिसोर्टमै पहिलो महिला ‘बन्जी क्रु’ बन्ने अवसर पाइन् । उनलाई रहर पनि थियो । तर, हिम्मत जुटाउन भने गाह्रो भयो । त्यसअघि भोटेकोसीमा एक पटक माक्रै बन्जी गरेकी थिइन् । त्रु बन्ने तालिमका क्रममा थुप्रै पटक बन्जी गर्नुपर्ने थाहा पाएपछि पछि हटिन् । ‘आँट गर्नै सकेकी थिइनँ, बन्जी मास्टर, अपरेटर दाइहरूले सम्झाएपछि अघि सरें,’ उनले सुनाइन् ।
स्टोरकिपर भएपछि झोलुंगे पुलमाथि दैनिक ५/६ चोटि ओहोर दोहोर गर्नैपर्थ्यो । पुलको हल्लाइ र भोटेकोसीको गहिराइ उनका लागि परिचित थिए । रिसोर्टकै वातावरणमा झ्यामिन पाएकाले उनलाई बन्जी क्रु बन्ने रहर पलाएको थियो । अहिले उनको दैनिकी यही पुलमाथि बित्छ ।


रिसोर्टमा बन्जी मास्टर, अपरेटर र क्रु जम्मा १० जना छन् । अन्य नौ जना पुरुष हुन् । उनी एक मात्र महिला । रिसोर्टमा दैनिक १५ देखि ९० जना बन्जी गर्न आउँछन् । उनीहरूलाई हार्नेस लगाइदिने, डोरी दिने, माथि उकाल्ने, हार्नेस फुकाइदिनेजस्ता सेफ्टीको काम मीनाले गर्छिन् । क्रु बन्नका तीन महिना तालिम लिइन् । अरूलाई बन्जी गराइरहे पनि सिक्ने क्रम भने बर्सेनि चलिरहन्छ । बन्जी क्रुपछि, बन्जी अपरेटर त्यसपछि मात्रै बन्जी मास्टर हुन पाइन्छ । उनलाई बन्जी मास्टर भोला श्रेष्ठले तालिम दिन्छन् । भोलाले रिसोर्टमा ११ वर्षदेखि बन्जी गराउँदै आएका छन् । अहिले पनि बन्जी गर्दा कतै न कतै डर लाग्छ । सुनाउँछिन्, ‘अलिकति पनि डर भएन भने एड्भेन्चर नै हुँदैन नि १’ बन्जीलाई साहसिक खेल मानिन्छ । बन्जी गर्नेको आत्मबल बढ्ने अनुभवीहरू सुनाउँछन् । मीना पनि बन्जी क्रुका रूपमा काम गर्दा साहसिक ‘फिल’ गर्छिन् । यसैलाई निरन्तरता दिने उनको सोच छ । नेपाली भाषाको ‘स्कुलिङ’ मा हुर्किए पनि रिसोर्टका आगन्तुकको संगतले हिन्दी र अंग्रेजी भाषा बोल्न सक्ने भएकी छन् । यसै पनि भोटेकोसीमा बन्जी गर्नेमा विदेशीको तुलनामा नेपाली नै बढी हुन्छन् ।


बन्जीको झोलुंगेपुलमा नपुगेको भए उनको संसार बेग्लै र आम हुन सक्थ्यो । ‘प्लस टु गरेर काठमाडौं पुगेको, कुनै व्यवसायमा अल्झेको वा विवाह भइसकेको हुनेथियो होला,’ उनले आफ्नै छुटेको बाटोबारे अनुमान गरिन् । महिलाले पनि साहसिक कार्य गरेको भनेर बन्जी गर्न आउने थुप्रैले उनलाई हौसला दिन्छन् । ‘यसले गर्दा अझ साहसिक बन्नुपर्छ भन्ने ऊर्जा दिन्छ मलाई,’ उनी भन्छिन् ।उनलाई लाग्छ, महिलाहरू साहसिक कार्य गर्न रुचि राख्छन् । बन्जी जम्प गर्न आउनेमा पनि महिला संख्या बढिरहेको छ । ‘चाहँदा असम्भव भन्ने काम केही हुँदैन रैछ, महिलाले पनि पुरुषसरह काम गर्न सकिने रैछ, साहस ठूलो कुरा रैछ,’ उनको अनुभवले भन्छ, ‘डरसँग जुधेर नै महिला अघि बढ्न सक्छन् ।’

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७५ १२:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्