बाँझो बन्यो खेतीयोग्य जमिन

खगेन्द्र अवस्थी

बैतडी — बँदेलले खेती नोक्सान पार्न थालेपछि जिल्लाका लेकाली क्षेत्रको जमिन बाँझो बन्न थालेका छन् । बँदेलले खाएर आलुको बीउसमेत जोगाउन नसकिने अवस्था भएपछि अहिले खेतीयोग्य जमिन चरन क्षेत्र बनेको छ ।

बैतडीको सुर्नया गाउँपालिका ६ मा चराउन छाडेका भैंसी । यहाँ ५/६ वर्षअघि आलु खेती हुन्थ्यो ।

आलु, मकै, कोदो खेतीबाट आम्दानी गर्दै आएका कृषकहरू बाली उत्पादन नहुँदा मर्कामा परेका हुन् । बँदेल, दुम्सीले लेकाली भेकको आलु उत्पादन घटेको छ । श्रीभावर, बाजपानी, मोतिनगर आलु खेतीका लागि उर्वर मानिन्थ्यो । जंगलछेउको जमिनमा उत्पादन हुने आलु बँदेलले नोक्सान गर्न थालेपछि ५/७ वर्षयता खेती गर्नै छाडेकोस्थानीय बताउँछन् ।
फागुनदेखि असोजसम्म २ पटक आलु खेतीबाट आम्दानी गर्दै आएका यहाँका कृषकको आम्दानीको स्रोत पनि घटेको छ । खोड्पे–बझाङ सडक आसपासका बासिन्दाले आलु खेतीबाट राम्रो आम्दानी गर्दै आएका थिए । जयपृथ्वी राजमार्गको जंगल आसपास आलु खेती गरिने फाँटहरू अहिले बाँझो बनेका छन् । काँडाको बार, खाल्डो खनेर र पासो थापेर बँदेल आतंक रोक्ने प्रयास असफल भएपछि किसानले खेती छाडेका हुन् । ‘८/१० वर्ष अघिसम्म आलुबाट राम्रै आम्दानी हुन्थ्यो, अहिले लगाउनै छाडेको ४/५ वर्ष भयो,’ सुर्नया गाउँपालिका ६ का जयराज अवस्थीले भने, ‘एकैदिन आएर बँदेलले सखाप पार्छ, बीउसमेत बचाउन सकिँदैन, लगाएर मात्र के गर्नु ?’ सुर्नया ६ मा मात्रै आलु खेती हुने करिब ३ हजार रोपनीभन्दा बढी जमिन बाँझै रहेको अवस्थी बआउँछन् ।
बेंसीतिर बसोबास भएका कृषकहरू बर्खामा आलु र मकै खेती गर्न लेक आउने चलन थियो । उत्पादन राम्रो हुने भएपछि किसानले आफ्ना बारीसँगै आलुखेतीकै लागि सामुदायिक वन र सरकारी जमिन पनि प्रयोगमा ल्याएका थिए । पछिल्ला वर्ष केही परिवारले राति पहरा दिएर खेतीको प्रयास गरे पनि जोगाउन नसक्दा जमिन बाँझो छाडन बाध्य भएको सुर्नयाकै महादेव अवस्थी बताउँछन् । ‘एकै परिवारले २० क्विन्टलसम्म आलु बेच्थे । घरखर्च २ सिजन आलु खेतीले धानिएको थियो,’ उनले भने, ‘खेती छाडेर सबैको आम्दानी मात्रै घटेन, उल्टै किन्नुपर्ने
अवस्था आयो ।’
जंगलमा झुन्ड बनाएर हिँड्ने बँदेलहरू हिउँदमा आहारा खोजीमा बेंसी झर्छन् । बर्खामा लेकतिर उक्लिने गरे पनि पछिल्ला वर्ष लेकबेंसी दुवै ठाउँमा बाह्रैमहिना बँदेलले बालीमा क्षति पुर्‍याउँदै आएको कृषकहरू बताउँछन् । घना बस्ती र बेंसीकै जमिनमा लगाइएको तरकारी र खाद्यान्न बालीसमेत जोगाउन मुस्किल भएको सिगास गाउँपालिका १ का करनसिंह धामी बताउँछन् ।
बँदेलकै कारण खेती नगरी बाझै रहेका जमिन प्रयोगमा आउन सकेको छैन । चरन क्षेत्र बनाए पनि पशुपालनबाट आम्दानी बढेको छैन । थोरै परिवार मात्रै लेकतिर भैंसी पाल्ने गरेका छन् । उक्त क्षेत्रमा स्याउ, ओखरलगायत हिउँदे फलफूल खेतीको विकल्प भए पनि स्थानीयको चासो कम छ । जंगली जनावरको क्षति र कृषकले मिहिनेत कम हुँदा बाँझो जमिन बढेको धामीको भनाइ छ । १/२ वर्ष बारीको पहरा दिन सके मात्रै फलफूलका बोट जोगाउन सकिने भएकाले कृषकले चासो नदिएको सुर्नया ७ का धनबहादुर कुँवरले बताए ।

प्रकाशित : पुस २३, २०७४ ०७:२३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

१४ हजार ऋणबाट मासिक १५ हजार कमाइ

खगेन्द्र अवस्थी

बैतडी — मजदुरी गर्न सीमापारिका भारतीय गाउँ धाउने बैतडी पञ्चेश्वर गाउँपालिका ४ का प्रकाश सार्की अहिले घरमै डोकोडालो बुनेर मनग्य आम्दानी गर्ने भएका छन् ।

 बैतडीको पञ्चेश्वर ४ का प्रकाश सार्की निगालोबाट घरेलु प्रयोजनका सामान बनाउँदै ।

यही कामका लागि १४ हजार ऋण लिएका उनी अहिले महिनामै १५ हजारसम्म कमाउन थालेका छन् । डोकोडालो बनाउने काम सुरु गरेयता प्रकाशले कामको खोजीमा भौतारिनु परेको छैन । उनले निगालोका घरायसी सामान बनाएर बेच्छन् ।

गाउँकै आफू आवद्ध समूहबाट लिएको थोरै ऋणले उनी व्यवसायीको पहिचान बनाउन सफल भएका छन् । गरिबी निवारण कोषको कालापाट सामुदायिक संस्थाबाट १४ हजार लिएर निगालोका सामान बनाउन थालेपछि कामको खोजीमा भारत जाने दिन नआएको उनले बताए । ‘समूहबाट सुरुमा बाख्रा पाल्न साढे १० हजार लिएको थिएँ,’ उनले भने, ‘२ बाख्राबाट एकै वर्षमा ४ थपिएपछि काममा हौसला बढ्यो ।’

प्रकाशले घरै बसेर मासिक १५ हजारभन्दा बढी कमाउँछन् । ‘अहिले घरखर्च चलाउने समस्या छैन, यही पेसाबाट गर्जो टारेको छु,’ उनी भन्छन्, ‘सधैं भारत धाउँदा कमाइ जोगाउन नसकेपछि घरमै बसेर भएको सीप प्रयोग गर्ने सोच बनाएर यता लागेको हुँ ।’

घरबाहेक अरू जग्गा नभएर सुकुम्बासी बनेका उनी यही पेसामा निर्भर छन् । ‘खेतबारी छैन, आम्दानीको अन्य स्रोत पनि छैन,’ प्रकाशले भने, ‘यो पेसा सुरु गरेपछि राम्रै भएको छ, घरपरिवारको रेखदेख र आम्दानी सँगै गरेको छु ।’ भारतमा दु:ख गरेर काम गर्नुभन्दा आफ्नै घरमा बसेर गरेको कामले सहज भएको उनी बताउँछन् । भारतको मजदुरीभन्दा यहीँ बढी आम्दानी भएको उनले जनाए । बसीबसी डोकोडालो बुन्दै आम्दानी गर्न सक्दा जीवनमा कायापलट भएको उनको भनाइ छ । घरायसी प्रयोग हुने डोको, डालो, नांग्लोलगायत निगालोका उत्पादन बेच्न समस्या छैन । घरमा बसेर बनाएका सामान आसपासका गाउँमा सजिलै बिक्छन् । एउटा डोको ५ सयसम्ममा बिक्री हुने उनले सुनाए । बाँस र निगालो खेती घटदा उत्पादनमा भने केही समस्या आउने उनी बताउँछन् ।

जंगलमा निगालो कम पाइन थालेकाले खरबारीमा खेती गरे अरूले समेत आम्दानी गर्न सक्ने सम्भावना उनले सुनाए । पञ्चेश्वर आसपासका बासिन्दा मजदुरी गर्न दैनिक महाकालीपारिको भारतीय गाउँ र लोहाघाट बजारसम्म जान्छन् ।

प्रकाशित : पुस २१, २०७४ ०७:५०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT