रानीपोखरीको मन्दिर : विज्ञको सुझाव मानिएन

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — चैतमा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री रवीन्द्र अधिकारी, काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर विद्यासुन्दर शाक्य, पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक भेषनारायण दाहाललगायतको बैठकले रानीपाखेरीमा राखिएका सबै कंक्रिट हटाउने निर्णय गरेको थियो ।

२०७२ को भूकम्पले भत्काएको रानीपोखरी परिसर । सम्पदा बचाउ अभियान संघर्ष समितिले बालगोपालेश्वर मन्दिरको पुरातात्त्विक मान्यताविपरीत निर्माणको विरोध गर्दै आन्दोलन गर्ने चेतावनी दिएको छ । तस्बिर : अंगद ढकाल । कान्तिपुर

यो रानीपोखरीबीचको बालगोपालेश्वर महादेवको मन्दिर पुरातत्त्व विभागले फेरि विज्ञको सुझावविपरीत निर्माण सुरु गरेको छ । यसअघि गत चैतमा पनि सुझावविपरीत काम सुरु गरेपछि निर्माण कार्य रोकिएको थियो । उक्त निर्णयमा पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले समेत हस्ताक्षर गरेका थिए । तर, उनी आफैंले उक्त निर्णयविपरीत काम सुरु गरेका छन् ।

बालगोपालेश्वरलाई यसअघि राखिएका सबै कंक्रिट हटाएर प्रताप मल्लकै शैलीमा पुनर्निर्माण गर्ने निर्णय भएको थियो । चैतमा पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री रवीन्द्र अधिकारीसहितको टोलीले कंक्रिट प्रयोग नगरी निर्माण गर्ने निर्णय गरेका थिए । २०७२ को भूकम्पले भत्काएको मन्दिर मापदण्डविपरीत महानगरले पुनर्निर्माण गरेपछि त्यसको विरोध भएको थियो ।

गत पुसमा बनेको विज्ञ समितिले प्रताप मल्लकै पालाको प्रविधि, निर्माण सामग्री र त्यही स्वरूपमा बनाउने प्रतिवेदन पेस गरे पनि पुरातत्त्व विभागका ३ प्रतिनिधिले असहमति जनाएका थिए । समतिमा ११ विज्ञ थिए । सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले विज्ञको सुझावअनुसार काम गर्नुपर्ने माग गर्दै आएका छन् । ‘विज्ञ समितिको प्रतिवेदनअनुसार बनाइनुपर्छ ।’ सम्पदा बचाउ अभियान संघर्ष समितिका संयोजक गणपतिलाल श्रेष्ठ भन्छन्, ‘विगतमा मापदण्ड मिचियो । हामी सम्पदा कुनै पनि बहानामा सम्पदा नष्ट हुन दिंदैनौं ।’

रानीपोखरीको अहिले भएको शैली गुम्बज हो । प्रताप मल्लको पालामा चाहिं यो ग्रन्थ कुट (शिखर) शैलीमा भएको प्रमाण भेटिएको विज्ञ समितिका संयोजक विष्णु कार्कीले जानकारी दिए । ‘यसको प्रमाण हाल मन्दिरको चारैतर्फको प्रवेशद्वारमा राखिएको ढुंगाद्वारा निर्मित संघारले पनि पुष्टि गर्छ । उक्त कुरा प्राप्त पुरानो मन्दिरको शैलीको स्केचबाट पनि प्रस्ट हुन्छ ।

चित्र सन् १८४५ फेब्रुअरीमा तत्कालीन प्रुसिया देशका राजकुमार वाल्डमार नेपालमा घुम्न आउँदा उनका साथ आएका कलाकारले बनाएको चित्र हो,’ कार्कीले भने, ‘उनीभन्दा १ सय २४ वर्षअघि नेपाल आएका इटालीका जेस्विट्ईपोलिटो डेसिडेरी तिब्बतबाट भारत फर्कने क्रममा गरेको यात्रा वर्णनले पनि पुष्टि गर्छ ।’ सन् १८५० मा ब्रिटिस रेसिडेन्सीमा सर्जन भएर खटिएका एचए ओल्डफिल्ड । उनी १८५० देखि १८६३ सम्म नेपालमै बसेका थिए ।

उनले दुई भागमा स्केचेज फ्रम नेपाल नामको पुस्तकसमेत लेखेका थिए । उनले पनि रानीपोखरीको बारेमा महत्त्वपूर्ण कुरा गरेको कार्कीले जानकारी दिए । उनले रानीपोखरीको बीचमा भएको, त्यो ‘अत्यन्तै सुरम्य वस्तु’ भएको, जसलाई जंगबहादुरले सन् १८५१ मा भत्काई इँटा र प्लास्टरको कुरूप संरचना बनाएको लेखेका छन् । ओल्डफिल्डको यस बयानले बीचमा रहेको रानीपोखरीको बीचमा रहेको मन्दिरलाई डा. डिल्लीरमण रेग्मीले तीनतले छाने शैलीको मन्दिर भनेका छन् । मेरी स्लसरले परम्परागत छानेशैलीको मन्दिर उल्लेख गरिएको कार्कीले जानकारी दिए ।

जंगबहादुरले निर्माण गर्न लगाएको मन्दिर विसं १९९० को महाभूकम्पले क्षति पुर्‍यएकाले अहिलेको शैलीमा जुद्धशमशेरले पुनर्निर्माण गर्न लगाएका थिए । उनले जंगबहादुरले निर्माण गर्न लगाएको गुम्बजाकार शैलीभन्दा केही भिन्न गुम्बजाकार शैलीको शिखर मन्दिर निर्माण गर्न लगाएका थिए । उनले मन्दिरको पुनर्निर्माणका साथसाथै पोखरीको गाह्रोलगायतका क्षेत्रमा समेत मर्मत गर्न लगाई पोखरीको संरक्षण कार्य गरेको हालको पुरातात्त्विक उत्खननबाट समेत स्पष्ट भएको कार्कीले जानकारी दिए ।

‘उत्खननबाट पेटीमा प्रयोग भएका जुद्ध अंकित विसं १९८९ लेखिएका इँटाहरूबाट स्पष्ट हुन्छ,’ कार्की भन्छन्, ‘विसं १९९० को महाभूकम्पलगत्तै रानीपोखरीको जीर्णोद्धार कार्यलाई पनि पहिलो प्रार्थमिकता दिएको पाइन्छ । रानीपोखरी जीर्णोद्धार कार्यको आरम्भ उनले विसं १९८९ का जगेडा इँटाहरूबाट निर्माण गरेको देखिन्छ । जसले भूकम्पपछि रानीपोखरीको जीर्णोद्धार कार्य तत्काल सुरु गरेको प्रमाणित हुन्छ ।’

विज्ञ समितिले समय इतिहासमा भएको गल्ती सच्याउने बेला भएकाले पुरानै शैलीमा बनाउनुपर्ने बताएको छ । ‘प्रविधि छ । सामग्री पाइन्छ । हाम्रो अवस्था जिरोमा पुगेको छैन । हामीले आफूलाई धिक्कार मान्नु हुँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘हामीले हचुवाको आधारमा भनेको होइन । आधारसहित भनेको हो । प्रमाणसहित भनेको हो । मन्दिरको ढुंगाको ढेला भेटियो । त्यसको आधारमा पनि यो शिखर शैलीको हो भनेर पुष्टि भएको छ । यो मन्दिर सामान्य आर्किटेक्ट पढेको विद्यार्थीले पनि बनाइदिन्छ । रानीपोखरी पुननिर्माणमा अन्तराष्ट्रिय चासो बढिसक्यो । अब यसको पुनर्निर्माणमा खेलाची गर्नु हुँदैन । खर्च छैन भने खर्च जुटाउन सक्नुपर्छ । बढी पैसा लाग्छ भने बढी पैसा उठाउन तयार हुनुपर्छ । नत्र हामीले प्राचीन वास्तुकला, प्राचीन सीप, प्राचीन ज्ञान, ऐतिहासिकतालाई गुमाउनेछौं ।’

रानीपाखरीमा पोखरीको भाग महानगरपालिकाले र मन्दिरको कामको निर्माणको जिम्मा पुरातत्त्व विभागले लिएको छ । मन्दिरको पनि पहिला महानगरले पुरातात्त्विक मापदण्डविपरीत बनाएपछि त्यसलाई भत्काएर पुरातत्त्वले निर्माणको जिम्मा लिएको थियो । मन्दिरको निर्माण लागत १ करोड २६ लाख रुपैयाँ छ । पोखरीको पुरातात्त्विक एवं ऐतिहासिक तथ्यको खोजी गर्ने क्रममा विभिन्न तथ्यसमेत प्राप्त भएको कार्कीले जानकारी दिए ।

Yamaha

त्यही प्राप्त तथ्यको आधारामा पोखरी पुनर्निर्माण गर्न पनि समितिले सुझाव दिएको छ । ‘सो आधारमा निर्माण गरी पुरानो दक्षता, प्रविधि र स्वरूपको निरन्तरता हुने र मौलिकता कायम हुने हुँदा प्रताप मल्लकालीन पोखरीको सतह निर्माण प्रविधि, गाह्रोको शैली एवं स्वरूप, मौलिक सामग्रीहरूको प्रयोग गर्नाले परम्परागत प्रविधिको निरन्तरता एवं ज्ञानको स्थानान्तरण हुँदै जाने देखिन्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण २७, २०७५ ०७:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

टिपर आतंक अनुसन्धान भएन

प्रशान्त माली

ललितपुर — नुवाकोटकी कुमारी विश्वकर्मा बालुवा चाल्ने गर्थिन् । उनकी श्रीमान् काजीमान इँटा ओसार्ने । श्रीमान्/श्रीमती मिलेर राजधानीमा घर बनाउने ठाउँमा निर्माण सामग्री ओसार्ने ठेक्का लिने गर्थे । त्यहाँबाट हुने आम्दानीले घर खर्च चलाउँथे ।

ललितपुरको थसिखेलमा मंगलबार राति टिपरको ठक्करबाट मृत्यु भएकी कुमारी विश्वकर्माका श्रीमान् काजीमान पाटन अस्पताल परिसरमा । तस्बिर : प्रशान्त । कान्तिपुर

पछिल्लो समय दम्पतीले जोडेको रकम र केही सापटी गरेर नख्खु खोलामा टहरा बनाए । उनीहरूको दैनिक गुजारा राम्रै गरी चलिरहेको थियो ।

एक्कासि थसिलेखमा मंगलबार साढे ९ बजे बाटो काट्ने क्रममा विदुर नगरपालिका–१२ की ३६ वर्षीया कुमारीलाई सातदोबाटोबाट एकान्तकुना जार्दै गरेको टिपरले ठक्कर दियो । दाया खुट्टामा गम्भीर चोट लागेको उनको अस्पतालमा मृत्यु भयो । अहिले काजीमान भावविह्वल अवस्थामा छन् । भन्छन्, ‘हाम्रो कुरा सुन्ने हाम्रो लागि बोलिदिने कोही छैनन् ।’ घटनाको चार दिन बितिसक्यो । प्रहरीले अहिलेसम्म टिपर र चालक नियन्त्रणमा लिन सकेका छैनन् । ‘गुनासो गर्दा प्रहरीको काम एउटै मात्र खोजीनीति गर्ने हँुदैन भनी जवाफ फर्काउँछ,’ उनले भने, ‘प्रहरीले घटनालाई ढिसमिस गर्न खोजियो ।’

मृतकको लास पाटन अस्पतालमा राखिएको छ । आफन्तले लास बुझ्न मानेका छैनन् । ‘प्रहरी चाहन्छन् लास जलाइयोस्,’ उनले भने, ‘तर, हामी क्षतिपूर्ति नपाएसम्म लास बुझ्दैनौं ।’ विश्वकर्मा दम्पतीको ३ छोरा १ छोरी छन् । छोरी हीरा एकान्तकुनास्थित महेन्द्र भृकुटी विद्यालयको कक्षा ७ मा पढ्छन् । ११ वर्षी कान्छा छोरा विजय कक्षा ४ मा पढ्छन् । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कारणले १६ वर्षीय जेठा छोरा अनिल र १४ वर्षीय माइलो सुनील पढाइ छोडेर वाइरिङको काम सिक्दै छन् ।

अस्पतालमा लास राखेबापत दैनिक एक हजार रुपैयाँ बुझाउनुपर्छ । अहिले हामीसँग अस्पताललाई तिर्ने पैसासमेत छैन । काजीमानका भाइ अष्टबहादुर भन्छन्, ‘थसिखेलमा प्रहरीको सीसी क्यामरा छ रे । तर, हेर्न मानेका छैनन् ।’ उनले राजधानीमा सातामा एक जना टिपरको सिकार हुने गरेको बताए ।

‘चालकलाई दुईचार दिन थुनिन्छ । १/२ लाख तिरेर निस्कन्छ । फेरि चलाउँछन्,’ उनले भने, ‘कडा नियम बनाएर लागू नगरेसम्म टिपर आंतक रोकिँदैन ।’ उनले रोडा, ढुंगा, बालुवाका ठेकेदार, प्रशासन, व्यापारी र नेताको सिन्डिकेटको अन्त्य नभएसम्म दुर्घटनामा कम नआउने बताए । ‘ठेकेदारलाई ढुंगा बेच्नुपरेको छ । व्यापारीलाई सुरक्षा चाहिएको छ । प्रशासनलाई कमिसन लोभ छ । नेतालाई चन्दा चाहिएको छ,’ उनले भने, ‘यिनीहरू मिलेमतो हुन्जेलसम्म टिपर आतंकको रोकिँदैन ।’

महालक्ष्मीस्थानमा बाटो काट्ने क्रममा तीन महिनाअघि ५७ वर्षीय फुर्मामंगल शेर्पालाई ठक्कार दिँदा उपचारको क्रममा मृत्यु भएको थियो । एकान्तकुनामा चार महिनाअघि ना६ख २७८० नम्बर ट्रकको ठक्करबाट सरला मिश्रको घटनास्थलमा मृत्यु भयो । मिश्र कुसुन्तीबाट बा६७प ४०८३ नम्बरको मोटरसाइकलमा सवार थिए । टिपरको ठक्करबाट मृत्यु हुनेको संख्या वृद्धि भएपछि गृह मन्त्रालयले उपत्यकाका तीनै प्रमुख जिल्ला अधिकारीलाई राति ८ बजेदेखि बिहान ५ बजेसम्म मात्रै टिपर चलाउने व्यवस्था मिलाउन निर्देशन दियो । ‘गृह मन्त्रालयले अझै टिपरलाई व्यवस्थित बनाउनुपर्ने देखिन्छ,’ अष्टबहादुरले भने ।

महानगरीय प्रहरी परिसर जावलाखेल एसएसपी गणेश ऐरले ठक्कर दिने टिपर र चालकको खोजी भइरहेको दाबी गरे । ‘हामीले घटनालगत्तै अनुसन्धान थालेका छौं,’ उनले भने, ‘जसरी भए पनि पक्राउ गरिनेछ ।’ उनले टिपर आतंक कम गर्न छलफल भइरहेको बताए । ‘सरोकारवाला निकायहरूसँग बसेर योजना बनाउनेक्रममा छौं,’ उनले भने ।

जेब्राक्रसिङ र फुटपाट नहुँदा पनि दुर्घटना
चक्रपथ सडक बनाउन नेपाल र चिनियाँ सरकारबीच भएको सम्झौतामा साइकल लेन, फुटपाथ, ८ लेन सडकको बीचमा मिडियन रहने व्यवस्था छ । चिनियाँ ठेकेदार कम्पनी संघाई कन्स्ट्रक्सन ग्रुपले बनाएको सडकमा साइकल लेन, मिडियन राखिएको छैन । कतै त फुटपाट पनि छैन । यसले पनि दुर्घटना बढेको ललितपुर ट्राफिक प्रहरीको भनाइ छ । सातदोबाटोमा बस स्टप राखिएको छैन । ग्वार्कोबाट आउने सावजनिक बस सडकमै राख्नुपर्छ । ललितपुर ट्राफिक प्रहरी प्रमुख सीताराम हाछेथु भन्छन्, ‘चक्रपथको स्पिड ५० किमि प्रतिघण्टा तोकिएको छ । गतिअनुसारको सुरक्षा व्यवस्था अपनाइएको छैन । यसले पैदल र साइकलयात्रु जोखिम मोलेर यात्रा गर्न बाध्य छन् ।’

कोटेश्वर–कलंकी १७ किमि सडकमा तीनवटा मात्र आकाशेपुल मात्र राख्ने गरी डिजाइन गरिनु, हरित क्षेत्र र जेब्राक्रसिङ पर्याप्त नराखिनु दुर्घटना बढ्नुको कारण रहेको हाछेथुको भनाइ छ । यस सडकखण्डमा ६ महिनायता ९ जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन् । धेरै सर्वसाधारण अंगभंग भइसकेका छन् । सडक विभाग प्रवक्ता मुक्ति गौतमले पैदल, साइकलयात्रुको दुर्घटना कम गर्न अध्ययन भइरहेको दाबी गर्छन् । ‘सडक निर्माणाधीन अवस्थामा छ,’ उनले भने, ‘सम्पन्नपछि दुर्घटनामा कमी आउनेछ ।’

टिपरले बोक्ने निर्माण सामग्री अवैध
टिपरले बोक्ने ढुंगा, गिट्टी, बालुवा र माटो गोदावरी नगरपालिका र वाग्मती गाउँपालिकामा उत्पादन हुन्छ । नल्लु क्षेत्रमा सञ्चालित ढुंगा खानी तथा क्रसर र भट्टेडाँडामा सञ्चालित बालुवा खानी मापदण्डविपरीत छन् । संसद्को प्राकृतिक स्रोत/साधन समितिले ६ वर्षअघि नल्लु क्षेत्रको ढुंगा खानी बन्द गर्न र नख्खु खोलाको बहाव क्षेत्रको अतिक्रमण संरक्षण गर्न निर्णय पनि गरेको थियो ।

अहिले व्यवसायीले सञ्चालन स्वीकृति पनि लिएका छैनन् । बिनास्वीकृत उद्योगहरूबाट उत्पादित निर्माण सामग्री टिपरले नख्खु करिडोर, चापागाउँ सडक हुँदै चक्रपथ पुर्‍याएर दैनिक हजारौं टिप सहरका विभिन्न स्थानमा पुर्‍याइरहेका छन् । तैपनि नियमन गर्ने सबै निकाय मौन छन् । महानगरीय प्रहरी परिसर जावलाखेलका एसएसपी ऐरले यसबारेमा आफूलाई जानकारी नभएको दाबी गरे ।

प्रकाशित : श्रावण २७, २०७५ ०७:३९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT