आर्यघाटको मेचमा बस्दा करेन्ट लागेर मृत्यु

मान्छेलाई नै करेन्ट लागेर ज्यान गएको यो पहिलो घटना हो, यसअघि यस्तो करेन्टमा बाँदर पर्ने गरेका थिए । डेढ दशकअघि एकैपटक पचासभन्दा बढी बाँदरको मृत्यु भएको थियो ।
शिल्पा कर्ण

काठमाडौँ — सोमबार दिउँसो ३ बजे । पशुपतिको दक्षिणी ढोकाबाट भित्र छिर्दै गरेकी अधवैंशे महिलाले ३/४ वर्षकी नानीको हात समातेकी थिइन् । ‘यता नचलाउ भन्दै छु, करेन्ट लाग्छ,’ ती नानीलाई सचेत गराएपछि सँगै रहेकी महिलालाई उनले भनिन्, ‘अस्ति यहाँ एक जना करेन्ट लागेर मरेको रे ।’

त्यसैबेला अलि पर पशुपति आर्यघाटको २ नं. चितामा पुष्प गन्धर्वको दाहसंस्कार हुँदै थियो । ती महिलाले उल्लेख गरेका, करेन्ट लागेर मृत्यु भएका व्यक्ति पुष्प थिए । ४४ वर्षीय पुष्प गन्धर्वको शनिबार बेञ्चमा बस्दा करेन्ट लागेर मृत्यु भएको थियो ।


पशुपति क्षेत्रमा गाइडको काम गर्दै ६ जनाको परिवार चलाउँदै आएका गन्धर्वको मृत्युपछि परिवार बिचल्लीमा परेको छ । ‘त्यो दिन दिउँसोसम्म ३/४ जना टुरिस्टलाई घुमाउनुभएको थियो,’ गन्धर्वका साथी तथा गाइड एसोसिएसन अफ पशुपतिनाथका अध्यक्ष सुनील थापामगरले भने ।
गन्धर्वले त्यसै दिन एसोसिएसनका सदस्यले बुझाउनुपर्ने मासिक शुल्क पनि बुझाएका थिए । दिनभरिको काम सकेपछि उनी एकैछिन सुस्ताउन त्यहाँ बसेका थिए ।

Yamaha


पशुपति क्षेत्रमै कार्यरत एक गाइडका अनुसार आरती सकिएको केहीबेर मात्रै भएको थियो । व्यवस्थापन कार्यालयसँगै रहेको मलामी बस्ने फलामे मेचमाथि बस्दा गन्धर्वलाई करेन्ट लाग्यो ।
त्यसदिन राति ८ बजेतिर गन्धर्वलाई त्यहीं काम गर्ने नवराज प्याकुरेलले देखेका थिए । ‘दिनहुँ देखिरहेकै मान्छे, घाँटी बांगो बनाएर बेञ्चमाथि ढल्केका थिए । के भएछ भनेर मैले उठाउन खोजेको थिएँ । प्रहरीले रक्सी खाएको मान्छे होला छाडिदिनुस् भनेपछि उठाइनँ,’ उनले भने । पछि बालबालिकाले आएर सास नचलेको भनेपछि गन्धर्वका छोरालाई खबर गरियो । प्रहरीलाई पनि ।


परिवारका सदस्य आइपुगेपछि उनलाई सिनामंगलस्थित केएमसी अस्पताल पुर्‍याइयो । त्यहाँबाट टिचिङ लगियो । त्यहीं उनको ज्यान गयो । आइतबार उनका परिवार र गाइड एसोसिएसनले पशुपति विकास कोषविरुद्ध गौशाला प्रहरीमा उजुरी दिए । कोषको लापरबाहीले प्रवाहित करेन्टका कारण गन्धर्वको मृत्यु भएको भन्दै दोषीलाई कारवाही र क्षतिपूर्ति माग गर्दै प्रदर्शन पनि भयो ।


गन्धर्व आराम गर्न बसेको फलामे बेञ्चनजिकै बिजुलीको पोल छ । पोलसँगै खरीको बोट । बेञ्चमा बटारेर बाँधिएको नाङ्गो तार खरीको बोटमाथि हुँदै पोलमा जोडिएको थियो । ‘त्यो तार कसले जोड्यो, किन र कहिले जोडियो कसैलाई थाहा छैन । दिनभरि बत्ती नबल्ने भएकाले तारमा करेन्ट प्रवाह हुँदैन तर राति त्यसमा करेन्ट हुन्छ,’ अध्यक्ष थापामगरले भने, ‘यसमा कोषको लापरबाही देखियो ।’


ती तारहरू त्यसै फालिएको देखेर कसैले मेचमा बाँधेको हो वा कसैले बिजुलीको कुनै काम गरेर त्यत्तिकै छोडिदिएको हो, कसैलाई थाहा छैन । मान्छेलाई नै करेन्ट लागेर ज्यान गएको यो पहिलो घटना हो, यसअघि यस्तो करेन्टमा बाँदर पर्ने गरेको त्यहाँ कार्यरत रहेकाहरू बताउँछन् । काठमाडौं महानगर– ८ का अध्यक्ष दिनेशकुमार डंगोलले झन्डै डेढ दशकअघि कैलाशमा लगाइएको तारजालीमा करेन्ट प्रवाह भएपछि एकैपटक पचासभन्दा बढी बाँदरको मृत्यु भएको बताए ।


पशुपति विकास कोषले गन्धर्वका परिवारलाई क्षतिपूर्तिबापत १४ लाख रूपैयाँ एक साताभित्र उपलब्ध गराउने र मृतककी श्रीमती अनितालाई करारमा जागिर दिने सहमति उनको परिवारसँग गरेको छ । कोषले घटनाको नैतिक जिम्मेवारी लिएको र छानबिन गर्न समिति गठन गरेको एक कर्मचारीले जानकारी दिए । आफ्नो लापरबाही भएको स्वीकार्दै उनले कोषले यस विषयलाई गम्भीरतापूर्वक लिएको बताए ।


घटनाको भोलिपल्ट तार र सबै मेच हटाइएको छ । तर, मेच हटाउँदैमा समस्या नहट्ने यस क्षेत्रमा कार्यरतहरू बताउँछन् । फलामका संरचनासँगै नांगा तार हुँदा जतिखेर जे पनि हुन सक्ने थापामगर बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ ०९:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फैलँदै बोलबम

शिल्पा कर्ण

काठमाडौँ — टेलाल साहका कान्छा छोरा अहिले नेपाल प्रहरीको असई छन् । भर्खरै ‘पासआउट’ भए । उनी आमाको पेटमा छँदा साहले पहिलोपल्ट सुन्दरीजलबाट जल भरेर पशुपतिनाथलाई चढाएका थिए ।

९ वर्षदेखि लगातार बाबाधाम गइरहेका उनी त्यस वर्ष भने जान पाएनन् । त्यसयता पशुपतिनाथलाई हरेक वर्ष जल चढाउने गरेका छन् ।

२३ वर्षअघि श्रीमती सुत्केरी हुने समय नजिक आइरहेको थियो । उनलाई एक्लै काठमाडौंमा छाडेर शिवको दर्शन गर्न भारतको झारखण्ड राज्यस्थित ‘देवघर’ जान साहको मनले मानेन । बाबाधाम वा ‘ठूलो बाबाधाम’ सम्म पुगेर जल चढाएर आउँदा साता, १० दिन लाग्ने निश्चित नै थियो । साउने सोमबारमा बाबाधाममा जल चढाउनेको लाइन किलोमिटरमा हुन्छ । एकै दिनमा लाखौंले शिवलाई जल चढाउँछन् ।

सुत्केरी हुने मिति नजिकिँदै गर्दा २ छोरासहित श्रीमतीलाई घरमा छोडेर जाने हिम्मत भएन । ‘मलाई माफ गरिदिनु । मैले यसपालि तपाईंलाई जल चढाउन सकिनँ मनमनै भनेँ,’ बौद्धमा भाँडाको व्यापार गर्ने उनले थपे, ‘तर जहाँको भए पनि शिव त शिव नै हुन् भनेर सुन्दरीजलबाट पशुपतिमा जल चढाउँछु भनेँ ।’

एक्लै थिएँ, जल लिएर फर्किंदा । बाटोमा गेरुवा रङमा जल लिएर खाली खुट्टा हिँड्दै गरेका उनलाई धेरैले प्रश्न सोधेछन्, के गर्न लागेको भनेर । उनले सबैलाई आफूले बाबाधाममा झैं पशुपतिनाथलाई जल अर्पण गर्न लागेको भनेपछि, ‘हामीलाई पनि भनेको भए हामी पनि जाने थियौं नि’ भन्ने जवाफ पाए । यसले उनलाई हौस्यायो । ‘२०५२ साल साउनको कुरा हो यो,’ पर्सा पुख्र्यौली घर भएका ५४ वर्षीय साहले सम्झे, ‘के भो त, एउटा सोमबार अझै बाँकी छ, मिलेर जाउँm न त । मैले प्रस्ताव राखेँ, सबै सहमत भए ।’


त्यसबेला १०/११ जनाको समूहले आफैं गेरुवा/रातो/पहेँलो वस्त्र, काँवरको व्यवस्था मिलाए । सुन्दरीजलबाट जल भरेर पशुपतिमा चढाए । अर्को वर्ष यो संख्या ३६ पुग्यो । गोकर्ण छेउको पीपल चौतारीमा बसेर सबैजनाले थोरैथोरै पैसा हाले । प्रसाद, जल छोप्न कपडालगायतका सामग्री किनेको सम्झना ताजै छ । केही पैसा उब्रियो, अर्को वर्ष यसलाई खर्च गर्ने सबैबीच सहमति भयो ।

त्यसबेला बढी भएको ७८ मा २ रुपैयाँ थपेर ४० वटा पम्प्लेट छापियो । प्रचार प्रसारपछि जल चढाउने काँवरिया २ सय ५० पुगे । सुन्दरीजलस्थित ओखरेनी स्कुल टहरामा थियो । त्यहीँ सबैको खाने, बस्ने प्रबन्ध मिलाइयो । त्यसपछिका वर्षमा संस्था दर्ता गरी विधिवत् रूपमा काँवरियाका लागि प्रबन्ध मिलाउने व्यवस्था गरियो । दाता र श्रद्धालुबाट पैसा उठाएर सुन्दरीजलमा खाने, बस्ने प्रबन्ध मिलाइन्छ ।

सुन्दरीमाईको मन्दिरमाथि त्रिवेणी छ । अर्थात् ३ नदी मिल्ने स्थान छ र वाग्मतीसम्म यहीँबाट पानी जान्छ । त्यसैकारण पशुपतिलाई चढाउन यहाँको जल पवित्र मानिन्छ । भारतको बोलबम जाँदा समय, खर्च बढी लाग्छ, टाढा पर्छ । यहाँ गए एकैदिनमा जल चढाउन सकिन्छ ।

बोलबम काँवरिया संघका नरेन्द्र ठाकुरको अनुभवमा साउनको पहिलो सोमबार ५० हजारभन्दा बढीले पशुपतिमा जल चढाउँछन् । त्यसपछिका सोमबारमा २५/३० हजार श्रद्धालु हुन्छन् । उनी सम्बद्ध उक्त संस्थाले पशुपति विकास कोषसँगको समन्वयमा यस वर्षको पहिलो सोमबार अर्थात् १३ गतेका लागि सबै काँवरियाको खाने र बस्ने व्यवस्था मिलायो । ‘त्यहाँ आइतबार अपराहनदेखि नै मान्छे ओखरेनी स्कुलमा भेला हुन थाल्छन् । राति कलाकार बोलाइ भजन गाउने र एकाबिहानै स्नान गरी जल चढाउन जान्छन्,’ ठाकुरले भने ।

अहिले भारी संख्यामा आउने काँवरियालाई व्यवस्थापन गर्न सुन्दरीजलमा ४ समिति सक्रिय छन् । सबैको प्रबन्ध मिलाउन हम्मेहम्मे पर्छ । उपत्यकामा बस्ने मधेसी समुदायका साथै तराईका जिल्ला र भारतबाट समेत श्रद्धालु पशुपतिनाथलाई जल चढाउन आउने गर्छन् । उपत्यकाका छिमेकी जिल्ला काभ्रे, चितवन र मधेसका धेरै जिल्लाबाट पशुपतिनाथमा जल चढाउनेको संख्या बर्सेनि बढ्दो छ । यसमा महिला ४० प्रतिशतसम्म सहभागी हुने संघसम्बद्ध व्यक्तिहरूको अनुभव छ ।


तर काँवर, पहेँलो वा सुन्तला रङका वस्त्र आदिको व्यवस्था उपत्यकामा गर्न सकिन्छ त ? जवाफमा ओम् बोलबम काँवरिया संघका महासचिव जयप्रकाश ठाकुर पूजा सामग्रीभन्दा श्रद्धा ठूलो कुरा हुने बताउँछन् । ‘काँवर यहाँ पाइन्न । केहीले आ–आफ्नो गाउँबाट काँवर बोकेरै आउँछन्,’ उनी भन्छन्, ‘यहाँ भारतबाट प्लास्टिकका बट्टा आउँछ । त्यसैमा जल भरेर लान्छौं ।’ बोलबम जान चाहिने सामग्री अचेल सुन्दरीजलमै भेटिन्छ ।

यस्ता व्यवस्थापन संघ दाताका भरमा चलेका छन् । शिवलाई जल चढाउन जाने, बोलबम, डाक बम र डन्डी बम हुन्छन् । बोलबमले सामान्य रूपमा जल भरेर पशुपतिनाथलाई चढाउँछन् भने डाक बमले जल बोकेपछि खुट्टा रोक्न मिल्दैन । जल नचढाएसम्म गोडा चलाइरहनुपर्छ । यस्तै जल लिएर आउनेबेला आफ्नो जीउ नाप्दै, जमिनमा घस्रेर जल चढाउन आउनेलाई डन्डी बम भनिन्छ ।

एक समय थियो, जब ‘काँवरिया संस्कृति’ उपत्यकाको मधेसी समुदायमा मात्र सीमित थियो । तर अब छठ पहाडमा र भाइटीकाको विधि मधेसमा देखिन थालेझैं मधेसी र पहाडी दुवै समुदायको सहभागिता रहने गरेको छ । पशुपति विकास कोषका उपनिर्देशक प्रेमहरि ढुंगाना भन्छन्, ‘पशुपतिमा बोलबम संस्कृति विस्तार भएको झन्डै १५ वर्षजति भयो । अहिले पहाडी मूलका मान्छेको पनि उत्साहजनक सहभागिता हुने गरेको छ ।’ व्यवस्थापनमा संलग्न संस्था २५ देखि ३० प्रतिशत पहाडी बोलबममा सहभागी हुने बताउँछन् ।

कोषले काँवरियाका लागि सोमबार पश्चिमी गेट खोलिदिने गरेको छ । डाक बमका लागि लाइन बस्नु नपर्ने नियम छ । काँवरिया संघलाई पाल र आश्रय स्थलका लागि आवश्यक स्थान कोषले दिने गर्छ । प्रत्येक सोमबार ३ स्वास्थ्य संस्थालाई नि:शुल्क स्वास्थ्य शिविर चलाउन दिइन्छ । नि:शुल्क औषधि वितरण गर्ने संस्थालाई पनि त्यहीं स्थान दिइने गरिएको छ । ‘यस वर्ष अलिक फरक देखिएको कुराचाहिँ बेलुका आरतीको समयमा १० हजारभन्दा बढी सहभागी हुन्छन् । त्यसपछि पनि हामीले दर्शनका लागि मन्दिर केहीबेर खुला राख्छौं,’ ढुंगानाले भने ।

सृष्टिको सुरुआतमा जलयुक्त पृथ्वीमा ब्रह्मा र विष्णुले तपस्या गरेपछि महादेवले पञ्चमुख स्वरूपमा दर्शन दिएको मानिन्छ । शिवरात्रि मनाइने उक्त रात त्यसैले विशेष छ । विष्णुले शिवको उक्त स्वरूपलाई शिवकै इच्छाअनुसार हिमालय पर्वत नजिक स्थापना गरे । परापूर्वकालको यो घटनापछि निप नामक गोठालोले विशिष्ट ज्योति देखेर उत्खनन गरेको र ऋषिमुनिले फेरि शिवको उक्त स्वरूपलाई मन्त्र र विधिद्वारा गर्भस्थ गरेको किंवदन्ती छ । त्यसपछि विभिन्न कालखण्डमा शिवको स्वरूप गर्भस्थ गरिएको उक्त स्थानमाथि मन्दिर बनाइएको बताइन्छ । पशुपतिनाथबाहेक यसरी लिंगमा पञ्चमुखाकृति भएको शिवको स्वरूप अन्यत्र नपाइने उपनिर्देशक ढुंगानाले बताए ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०८:११
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT