अझै बनेनन् १४ सय सम्पदा

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — भूकम्पले भत्काएका १ हजार ५ सय सम्पदामध्ये अझै १ हजार ४ सय १० सम्पदा निर्माण हुन सकेका छैनन् ।

चीन सरकारको आर्थिक सहयोगमा दरबारको जीर्णोद्धार भइरहेको हो । तस्बिर : सुरविन्द्रकुमार पुन

भूकम्पले अतिप्रभावित १४ जिल्लाका ७ सय ५३ ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक, धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदामा क्षति पुगेको प्रारम्भिक अनुमान थियो । पछि ती बाहेक थप ६ जिल्लाका ८ सय ४५ थपिएको पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले जनाए ।

तीमध्ये ४ सय ९४ को संरक्षण सुरु भएको मा १ सय ८५ को निर्माण सम्पन्न भएको उनले जनाए । विभागले १ सय ५० को यही आर्थिक वर्षमा निर्माण सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखेको छ । उनले २०८० सालसम्म सम्पदा पुनर्निर्माण गरिसक्ने दाबी गरे ।

Yamaha

विभागले आर्थिक वर्ष २०७२/७३ बाट सम्पदा पुनर्निर्माण सुरु गरेको हो । राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले यस वर्ष ४९ सम्पदा निर्माणको अनुमति दिएको थियो । यसको लागि ३४ करोड ६२ लाख रुपैयाँ विनियोजन गरिएको थियो ।

निर्माण सम्पन्न सम्पदामध्ये केही विदेशी सहयोगमा बनेका छन् । विदेशी सहयोगमा ९ वटा सम्पदा काठमाडौं भ्याली प्रिजर्भेसन ट्रस्टले बनाएको छ । त्यसैगरी अमेरिकी एम्बासडर फन्डबाट हनुमानढोका दरबार परिसरको मोहनकाली चोकको पश्चिमी मोहोडा निर्माण सकिएको छ । श्रीलंकन सरकारको सहयोगमा बुङ्मतीको रातो मत्स्येन्द्रनाथको मन्दिरको संरक्षण तथा स्वयम्भूको आनन्दकुटी विहारको पुनर्निर्माण सम्पन्न भएको विभागले जनाएको छ ।

राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले बन्न बाँकी रहेका सम्पदाका लागि बजेट व्यवस्था गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ । ‘बजेटका जटिलता छन्, प्राधिकरणका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सुशील ज्ञवालीले भने, ‘स्रोत पहिचान गर्छाैं र बजेट के गर्न सकिन्छ भनेर हेर्छाैं ।’

गुम्बा पुनिर्माण गर्ने प्रतिबद्धता
ज्ञवालीले भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त गुम्बाको पुनर्निर्माणका लागि प्राधिकरण प्रतिबद्ध भएको बताए । संघीय संसद्का माननीय सदस्यहरू तथा गुम्बासँग सरोकारवाला प्रतिनिधिसँग गुम्बा पुनर्निर्माणबारे छलफल गर्दै प्रमुख कार्यकारी अधिकृत ज्ञवालीले निजी आवास पुनर्निर्माणमा बढी जोड दिनुपरेका कारण केही समय गुम्बालगायतका संरचनाको पुनर्निर्माण ओझेलमा परे पनि अब त्यसलाई अगाडि बढाउने प्रतिबद्धता जनाए ।

सम्बन्धित गुम्बाले बनाएका नक्सालाई मान्यता दिनुपर्ने प्रतिनिधिको मागप्रति सकारात्मक धारणा राख्दै उनले सरोकारवालाको राय सल्लाहमा सम्पदाको मौलिकता रहने गरी त्यसलाई अन्तिम रूप दिइने बताए । उनले गुम्बालगायतका सार्वजनिक संरचना निर्माणमा स्थानीय सरकारलाई पनि संलग्न गराउँदै लैजाने प्राधिकरणको नीति रहेको बताए ।

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०८:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सम्पदा, साइकल र पर्यटन

२०७२ सालको महाभूकम्पले ध्वस्त भएको काष्ठमण्डप, बुङमती र खोकनाको पुनर्निर्माणमा हातेमालो गर्दै यी क्षेत्रलाई पर्यटकीय गन्तव्यका रुपमा प्रचार गर्न साइकल यात्रा चलिरहेको छ ।
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — काष्ठमण्डप, बुङमती र खोकना । यी सम्पदा चार वर्षयता साइकलयात्रीहरूको गन्तव्य बन्दै आएको छ । काष्ठमण्डप सातौं शताब्दीमा बनेको सत्तल । खोकना र बुङमती उपत्यकाकै प्राचीन बस्ती । यी सम्पदा भुइँचालोले क्षतिग्रस्त बनाए ।

काष्ठमण्डप ध्वस्त नै भयो । खोकना र बुङमतीका अधिकांश घर ढले । भत्किएका सम्पदा बनाउने अभियानमा हातेमालो गर्न साइकलप्रेमी युवाले २०७२ सालको गाईजात्रादेखि सुरु गरेको हो सम्पदा यात्रा । ‘काष्ठमण्डप, बुङमती र खोकनाको पुनर्निर्माणमा हातेमालो गर्दै यी क्षेत्रलाई पर्यटन गन्तव्यका रूपमा प्रचार गराउन यो अभियान चलाएका हौं,’ अभियानकर्ता कन्सेप्ट नेपालका अध्यक्ष पवन शाक्यले भने । यी सम्पदामा सहयोग गर्न प्रत्येक साइकलयात्रीसँग पाँच सय रुपैयाँ लिने गरिएको छ ।


यो वर्ष आयोजना गरिएको र्‍यालीमा दुई सय जना साइकल राइडर सहभागी भएका थिए । काष्ठमण्डपबाट सुरु भएको साइकल यात्रामा ६० वर्षका वृद्धदेखि युवायुवतीसम्म सहभागी थिए । विदेशी पर्यटक पनि साइकल चलाइरहेका देखिन्थे । तीस वर्षयता साइकल यात्रा गरिरहेका सोनाम गुरुङले अगुवाइ गरे । साइकल यात्रा काष्ठमण्डप हुँदै परोपकार पुल, कालीमाटी, रविभवन, कुलेश्वर, बल्खु, बस्नेत गाउँ, चोभार, शैवु भन्ज्याङ, कार्की गाउँ, चुइगाउँ, टौदह, चाल्नाखेल, लामागाउँ, बुङमती हुँदै खोकना पुगेको थियो । यी ठाउँ फेरो लगाउँदा झन्डै २० किलोमिटर भइसकेको थियो ।


खोकनाको प्रसिद्ध मन्दिर हो रुद्रायणी । यात्रीलाई स्वागत गर्न यही मन्दिरको डबलीमा जम्मा भएका थिए खोकनावासी । बाँसुरी, मादल, सारंगी जस्ता बाजासहित जम्मा भएका थिए युवाको समूह । उनीहरूले रुद्रायणी नाचमा बजाइने धुन निकालेर मनोरञ्जन दिलाए । आश्विन शुक्ल तृतीया र कात्तिक पूर्णिमामा देखाइने खोकनाको यो नाच प्रसिद्ध छ । तान्त्रिक विधिअनुसार देखाइन्छ रुद्रायणी । १६ जना नर्तकसहित ४६ जना कलाकार सक्रिय हुने यो नाच महिलाले हेर्न नहुने मान्यता छ । लिच्छविकालीन रुद्रायणी मन्दिरलाई पनि भूकम्पले जीर्ण बनाएको छ । मन्दिरको जीर्णाेद्धार सुरु भएको छैन ।


साइकल चलाएर साहसी पर्यटनलाई प्रोत्साहन गरिएको भन्दै ६० वर्षीय सोनाम गुरुङ र विश्व साइकल यात्री पुस्कर शाहलाई खोकना पुन:स्थापन समितिले सम्मान पनि गर्‍यो । साइकल यात्राले आफ्नो शरीरको रक्षा गर्ने गुरुङले बताए । ‘म साठी वर्ष नाघें,’ उनले सुनाए, ‘तीस वर्ष भयो साइकल चढेको । कहीं जानुपर्दा गाडी चढेको छैन । मोटर साइकल चढेको छैन । केही रोग लागेको छैन । यसको कारण साइक्लिङ नै हो ।’


प्राचीन नेवार बस्ती खोकना जावलाखेलबाट ५ किमि दक्षिण पूर्वमा पर्छ । खोकना तेल उत्पादनका लागि पनि ख्याति प्राप्त स्थान हो । कोलमा तोरी राखेर तेल पेल्ने गरिन्छ । तोरी पेल्ने व्यवसायका लागि सहकारी बनेका छन् । तर, प्राचीन प्रविधि लोप भइरहेका छन् । यहाँ घरका वास्तुकला पनि मौलिक छन् । माटोले बनेका घर एकअर्कामा जोडिएका छन् । रुद्रायणी मन्दिर, गुम्बा, कार्यविनायक जस्ता सम्पदाले धनी यो क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने प्रयास भइरहेको थियो ।


विश्व सम्पदा सूचीमै राख्न प्रयास भइरहेको अर्काे प्राचीन बस्ती हो बुङमती । खोकनासँगै जोडिएको यो बस्तीमा रातो मत्स्येन्द्रनाथको मन्दिर, चुनदेवी, कालभैरव, छप्पीदेवीजस्ता मन्दिर छन् । यहाँ ६ महिनासम्म रातो मत्येन्द्रनाथको मूर्ति राखिन्छ । प्राचीन कला र संस्कृतिले सम्पन्न यो बस्ती खुला संग्रहालय हो । विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने प्रयासमा २०७२ को भूकम्प बाधक बन्यो । त्यसयता खोकना बुङमतीको पर्यटन विकासमा साइकल अभियानले साथ दिएकामा स्थानीयवासी दंग छन् ।


ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २१ का अध्यक्ष रवीन्द्र महर्जनले खोकनाको मौलिक बस्तीको विकास गर्न कार्यक्रम ल्याउन लागेको जानकारी दिए । ‘हामी अब होमस्टे सुरु गर्छांै । लोकल गाइड उत्पादन गर्छाैं,’ अध्यक्ष महर्जनले भने, ‘अहिले साइकल चढेर खोकना आउनेको संख्या बढ्दै छ । अब पर्यटकको ध्यान यता तान्छौं । यहाँको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पक्षको प्रचार गर्नेछौं । यसले इतिहास, संस्कृतिको अध्ययन थलोका रूपमा बुङमती खोकना विकास हुनेछ ।’

damodar.kanti@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७५ ०९:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्