श्लेष्मान्तकमा धमाधम कंक्रिट

ऐन र मापदण्डले आधुनिक निर्माण सामग्री परिकल्पना गरेकै छैन : सम्पदा अभियन्ता
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पशुपति क्षेत्र विकास कोषले पशुपति क्षेत्रको मुख्य वनसम्पदा श्लेष्मान्तकमा धमाधम कंक्रिटको बाटो बनाइरहेको छ । श्लेष्मान्तकको बीचमा रहेको विश्वरूप मन्दिरअगाडि बालुवा, गिटी, सिमेन्टजस्ता आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरेर कोषले ‘वाक वे’ बनाएको हो ।

पशुपति श्लेषमान्तक क्षेत्रमा निर्माण गरिएको कंक्रिटको पैदल मार्ग । तस्बिर : दामोदर

यसले सांस्कृतिक तथा वन सम्पदामा असर पर्ने भन्दै सम्पदाप्रेमी, पुरातत्त्वविज्ञ लगायतले आपत्ति जनाएका छन् ।

कोषले भने मृगस्थली क्षेत्र घुम्न सजिलो होस् भनेर पर्यटक घुम्ने बाटो बनाउन लागेको जानकारी दिएको छ । २ करोड ९९ लाख रुपैयाँ खर्च गरेर यहाँ ‘वाक वे’ बनाउन लागिएको कोषले जनाएको छ । यसको ठेक्का धर्म एस निर्माण सेवाले पाएको छ । दर्शनार्थी चिप्लिएर लड्ने समस्या भएकाले बाटो बनाएको कोषको दाबी छ । ‘यो पुरातत्त्व विभागको स्वीकृति लिएरै गरिएको हो,’ पशुपति क्षेत्र विकास कोषका कोषाध्यक्ष डा. मिलन थापा भन्छन्, ‘माटोले नहुने भएकाले ढुंगा अड्याउन सिमेन्ट राखिएको हो ।’

Yamaha

सम्पदा क्षेत्रमा आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गर्नु सम्पदाको मान्यताविपरीत भएको सम्पदा अभियन्ताको भनाइ छ । ‘यो विश्वसम्पदा क्षेत्र हो,’ सम्पदा अभियन्ता तथा कानुनका विद्यार्थी सन्जय अधिकारी भन्छन्, ‘कोषले विकास गरें भनेको होला, तर यो विनाश हो ।’

कंक्रिटको ‘वाक वे’ प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन र पशुपति क्षेत्रमा लागू भएको पशुपति संरक्षित स्मारक क्षेत्रमा हुने संरक्षण एवम् निर्माणसम्बन्धी मापदण्ड २०६४ विपरीत भएको अधिकारी बताउँछन् । ‘ऐन र मापदण्डले आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोगको परिकल्पना नै गरेको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘नयाँ संरचना बनाउँदा जंगल मासिने खतरा हुन्छ ।’

संरक्षण एवम् निर्माणसम्बन्धी मापदण्डको ७ नम्बर बुँदामा अन्य विकास निर्माणसम्बन्धी मापदण्डको व्यवस्था गरिएको छ । उक्त बुँदाको ५ नम्बरमा चोक, गल्ली, बाटोमा परम्परागत इँटा छाप्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । ‘सार्वजनिक तथा अर्ध सार्वजनिक स्थलमा तिनीहरूको परम्परागत बिछ्याइ नै कायम राख्नुपर्छ । ‘नयाँ सामग्रीको प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आएमा पुरानोसँग मेल खाने सामग्रीको प्रयोग गर्न सकिनेछ । बिछ्याइमा प्रयोग भएको सामग्रीअनुरूप त्यसको सरसफाइ विधि अपनाउनुपर्छ,’ मापदण्डमा उल्लेख छ । मापदण्डको ७ नम्बर बुँदामै हरियाली क्षेत्रको संरक्षण गर्नुपर्ने उल्लेख छ । ‘मापदण्डले नयाँ बनाउने परिकल्पनै गरेको छैन,’ अभियन्ता अधिकारी भन्छन्, ‘यो ठाडै मापदण्ड उल्लंघन हो ।’

कोषका पूर्वसदस्य सचिव सुशील नाहटा श्लेष्मान्तक क्षेत्रमा नयाँ संरचना बनाइनै नपाइने बताउँछन् । ‘पुरातत्त्व विभाग के हेरिराखेको छ ? जहाँ बोल्नु पर्ने हो, त्यहाँ बोल्दैन । जहाँ नबोल्नु पर्ने हो, त्यहाँ बोल्दै हिँड्छ विभाग । पशुपतिमा हेर्दै हेर्दैन,’ उनी भन्छन्, ‘श्लेष्मान्तक पार्क बनाउने ठाउँ होइन । यो रत्नपार्क हो र ?’ नाहटाका अनुसार यो वनको धार्मिक र आध्यात्मिक महत्त्व छ । पशुपतिको कृपाले नागको शरीरबाट यो वन उत्पत्ति भएको भनेर हिमवत् खण्ड पुराणमा लेखिएको छ । यो भूमिलाई पवित्र मानेर देवताले समेत तपस्या गरेको पुराणमा उल्लेख छ । स्वस्थानी व्रतकथामा पनि यो वनको उल्लेख गरिएको छ । ‘यो वनको पौराणिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र पुरातात्त्विक महत्त्व छ । यो साधना गर्ने ठाउँ हो,’ नाहाटा भन्छन्, ‘यहाँको प्राकृतिक वातावरणमा रमाउन जाने हो । कंक्रिट राखेर संरचना बनाएपछि यहाँको प्राकृतिकपन कहाँ रह्यो ?’

संरक्षण एवं निर्माणसम्बन्धी मापदण्डको ४ नम्बर बुँदामा खाली जग्गामा बनाइने एवं वर्गीकरणमा नपरेका घर, भवनका पुनर्निर्माणका लागि मापदण्ड तोकिएको छ । उक्त बुँदाको १६ नम्बरमा चोक तथा सार्वजनिक ठाउँमा के गर्ने भनेर व्यवस्था गरिएको छ । उक्त बुँदामा ‘कित्ता नापी नक्सामा देखाइएको र हाल भइराखेको सार्वजनिक तथा निजी चोकलाई यथावत् राख्नुपर्ने, साबिक चोकको सरंक्षण र संवद्र्धन गर्ने कार्य चोक उपभोक्ताको हुनेछ’ भनिएको छ ।

मापदण्डमा खाली ठाउँ तथा चोक संरक्षण गर्ने जिम्मा स्थानीयवासीको हुनेछ भनिए पनि आफूहरूसँग कोषले कुनै सल्लाह नलिएको पशुपतिका भण्डारी केदारमान भण्डारी बताउँछन् । ‘हामीसँग कोषले सल्लाहै लिँदैन । यहाँ पनि के बनाउन लागेको हो हामीलाई पत्तै छैन,’ उनी भन्छन्, ‘गुरुयोजना अन्तिम चरणमा पुगेको छ भनिएको छ, तर धमाधम काम भइराखेका छन् ।’

सर्वाेच्च अदालतले समेत यहाँ कंक्रिट प्रयोग गर्न र नयाँ संरचना निर्माणमा बन्देज लगाएको छ । अभिवक्ता तुलसी सिम्खडाले श्लेषमान्तक क्षेत्रमा बनाइएका चिहानमा सिमेन्ट प्रयोग गर्दा वातावरणमा असर गरेकोलगायत विषय समेटेर सरकारविरुद्ध रिट दायर गरेका थिए । २०७३ मा न्यायाधीश आनन्दमोहन भट्टराई र अनिलकुमार सिन्हाको संयुक्त इजलासले कंक्रिटका संरचना भत्काउन उत्प्रेषण परमादेश दिएको थियो ।

यी नजिरअनुसार पनि यहाँ कंक्रिट राख्न पाइँदैन,’ अभियन्ता अधिकारी भन्छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७५ ०८:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

संस्कृति जोगाउनै मुस्किल

प्रशान्त माली

ललितपुर — ठेचो ग्वा:ननी टोलका ९२ वर्षीय श्रीगोविन्द महर्जन र ७९ वर्षीय सन्तलाल महर्जन दाफा बाजाका गुरु हुन् । सिखछेँ दाफा खल:का उनीहरू अहिले बाजामा सहभागी छैनन् । उनीहरूले पहिला बुङमतीस्थित रातो मत्स्येन्द्रनाथ परिसरमा प्रत्येक वर्ष दाफा बाजा बजाउँदै आएका थिए ।

ठेचोको न्हुछँे दाफा खल:का सदस्य ।तस्बिर : कान्तिपुर

यो चलन अहिले बन्द भइसकेको छ । कात्तिक महिनाभर बाजा बजाउने चलन बन्द भएको १२ वर्ष बितिसक्यो । अहिले ठेचो शक्तिपीठ, माथिल्लो लाछी, धर्मस्थलीपुर, मन्द पाटी र कजीको घर बजाउनुपर्ने परम्परा, पञ्चदान र पीठ पूजामा एक महिना बाजासहित नगरपरिक्रमा गर्ने चलन जेनतेन सञ्चालनमा छ ।
***

माली गा: दाफा खल:द्वारा गँुला: पर्वको अवसरमा एक महिना ३३ कोटि देवताको गीत गाउने चलन बन्द भएको ३ वर्ष बितिसक्यो । कात्तिकभर माली गा:स्थित दुईवटा पाटी, माथिल्लो लाछी, कुटुझोल दुई स्थान, खाँचा, धर्मस्थलीपुर गरेर सात स्थानमा बजाउने चलन पनि बन्द भइसकेको छ । २०४४ देखि हालसम्म प्रशिक्षण दिन सकिएको छैन । अहिले योमरीपुन्ही, भैरव जात्रा र नवदुर्गा देशाच्यागु (नगर परिक्रमा) बाजा बजाउने चलन दयनीय अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ ।
***

यी दुई बाजा खल: उदाहरण मात्र हुन् । ठेचो सांस्कृतिक बाजा संरक्षण समितिमा आबद्ध १२ बाजा खल: छन् । समितिले गरेको अध्ययनमा अधिकांश बाजा खल: दयनीय अवस्थाबाट गुज्रिरहेको पाइएको छ । समितिका अनुसार प्रत्येक बाजा खल:को मतया: जात्रा, एकमहिने पीठ सेवा, योमरीपुन्ही, बालकुमारी, ब्रह्मायणी र नवदुर्गा जात्रा, भैरव र गणेश देवता मन्दिर जात्रामा महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । ‘एकपटक बाजा बजाउन कम्तीमा १५ जना जनशक्ति आवश्यक पर्छ,’ ठेचो बाजा संरक्षण समितिका अध्यक्ष बाबुराम महर्जनले भने, ‘यसले वर्षदिनमा एउटा बाजा खल: सञ्चालन गर्न झन्डै ९० हजार रुपैयाँ आवश्यक पर्छ । पहिला उक्त रकम सम्बन्धित बाजाका कजी (व्यवस्थापक) आफैंले बेहोर्दै आइरहेका थिए । अहिले त्यस्तै स्थिति रहेन । यसले गर्दा पनि बाजा संरक्षण गर्न गाह्रो परेको छ।’

ठेचोमा दाफा खल: बाहेक नवदुर्गा धिमे पुच:, माली गा: धिमे खल:, खाँचा धिमे खल:, सरस्वती धिमे खल:, कुसीको बाँसुरी खल:, तननी बाँसुरी खल:, ब्रह्मायणी बाँसुरी खल: कुटुझोल बाँसुरी खल: छन् । मतया: जात्रा पहिला सिखछेँ दाफा खल:, न्हुछेँ , न्ह्यछेँ र माली गा: गरेर चार वटा दाफा खल:को संयुक्त आयोजना गर्दै आइरहेको थियो । दाफा खल:लाई गाह्रो परेपछि समितिको पहलमा बाह्रै वटा बाजा खल:ले प्रत्येक वर्ष आयोजना गर्ने निर्णय गरी सञ्चालन गरिएको छ । अहिले १२ बाजा खल:लाई पनि जात्रा सञ्चालन गर्न गाह्रो परेको अवस्था छ ।

सिखछे खल:का कजी तुलसीगोविन्द महर्जन भन्छन्, ‘एक पटक बाजा प्रशिक्षण दिँदा ३ महिनासम्म सिकाउनुपर्छ । यसका लागि झन्डै डेढ/दुई लाख रुपैयाँ खर्च लाग्छ । सम्पूर्ण रकम सिक्न आउने व्यक्ति आफैंले बेहोर्नु पर्छ । आर्थिक समस्याले गर्दा बाजा लोप हुदै गएको हो ।’ उनका अनुसार कुनै बेला राज्यले संस्कृति परम्परालाई आत्मसात् गर्‍यो । कुनै चाडपर्व त आफैंले सिर्जना गर्‍यो । केहीलाई सरकारी संस्था जस्तो गरि मान्यता पनि दियो । ‘कुन जात्रा कुन संगठन गर्ने र कसकसले कति सघाउने नियम बनाइदियो । यसबमोजिम काम गरेबापत गुठीयारहरूले सुविधा र आर्थिक सहयोग पाउने व्यवस्था भयो,’ उनले भने, ‘यता गोरखा सरकार आएपछि सरकारबाट दिइने प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष सबै सहायता बन्द भयो । यसले गर्दा पनि दाफा बाजा मात्र नभई सम्पूर्ण संस्कृति परम्परा लोप हुँदै गए ।’

धर्मस्थली भजन तथा कुसीको बासुरी खल:ले पहिला प्रत्येक दिन दैनिक भजन आयोजना गर्दथ्यो । अहिले साताको एकपटक पनि हुन छोडेको छ । भजन खल:मा आबद्ध ६२ जनाको कोष स्थापना गरिएको छ । प्रत्येक साता व्यक्तिगत रूपमा २० रुपैयाँ राखेर भजन सञ्चालन गर्दै आइरहेका छन् ।

गोदावरी नगरपालिकाका मेयर गजेन्द्र महर्जनले संस्कृति परम्परालाई पर्यटनसँग जोडेर नगरपालिकाको आम्दानीको स्रोत बनाइने बताए । ‘यसले बाजा संरक्षण गर्न आवश्यक रकम पनि व्यवस्था गर्न सकिन्छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७५ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT