बालिकाले बनाए सिड प्रतिवेदन

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — महिलाविरुद्धका सबै प्रकारका भेदभाव उन्मूलन गर्ने सम्बन्धी महासन्धि (सिड) समितिमा पठाउने द्देश्यले नेपाली बालिकाले छायाँ प्रतिवेदन तयार गरेका छन् ।

सातै प्रदेशको प्रतिनिधित्व गर्दै विभिन्न १९ जिल्लाबाट राजधानीमा उपस्थित बालिकाहरूको भेलाबीच सार्वजनिक प्रतिवेदनको सहजीकरण गरेको कन्सोर्टियम नेपालले बालिकाद्वारा लेखिएको यस्तो प्रतिवेदन सम्भवत: विश्वकै पहिलो रहेको जनाएको छ ।

प्रतिवेदनमा बालिकाहरूले पछिल्लो समय बढै गएको असुरक्षा, बलात्कार तथा हिंसाका घटनालाई प्रमुखताका साथ उठाएका छन् । कार्यक्रममा कञ्चनपुरकी बालिका ममता सार्कीले भीमदत्त नगरपालिकाकी १३ वर्षीया बालिका निर्मला पन्तको बलात्कारपछिको हत्याका विषयमा आफ्नो धारणा राख्दै न्यायको अपिल गरेकी छन् । अर्की बालिका अनिषा गिरीले बलात्कृत बालिकाको रोदन शीर्षकको कवितामार्फत भनिन्, ‘कहिलेसम्म भइरहन्छ अपराध समाजमा, सिद्धान्तमा मात्र सीमित कानुन कहिले उत्रिन्छ व्यवहारमा ?’

Yamaha

रोल्पाकी मुना सुवेदीले पनि छोरीको वेदना कविता सुनाउँदै पीडकलाई आग्रह गर्दै भनिन्, ‘मैले तिमीलाई र तिमीले मलाई सम्मान गरे मात्र हाम्रो अस्तित्व पूरा हुन्छ ।’ स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा आगामी अक्टोबर २२ देखि सुरु हुने सिड समितिको ७१ औं सत्रको एक महिनअघि पेस गरिने नेपालसम्बन्धी प्रतिवेदनमा ४९ जिल्लाका बालिकाका मुद्दा समेटिएको प्रतिवेदक समीक्षा कार्कीले बताइन् ।

सिडको अधिकारसम्बन्धी १२ वटा धारामा भेदभावविहीनता तथा समानता, बालिकाको विकास, लैंगिक भूमिका तथा परम्परागत सोच, सहभागिता, शिक्षा, आत्मनिर्भरता तथा रोजगारी, स्वास्थ्य, सामाजिक तथा आर्थिक जीवन, परिवार तथा पारिवारिक मामिलालगायतका अधिकार समेटिएका छन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०८:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अनेक स्वरमा कलकत्ते काइँयो

केही भाइहरूले रिमिक्स गर्ने रहर देखाए र गाऊ न त भनेर दिइहालेँ । तर, त्यसले मौलिक पहिचान मेटाइदियो । उनीहरू रोयल्टीको कुरामा सचेत भइदिए तै मन बुझाउने मेलो हुने थियो ।-जयनन्द लामा लोकगायक/अभिनेता
सजना बराल

काठमाडौँ — लोकगायक एवं अभिनेता जयनन्द लामाका धेरै गीत रिमेक/रिमिक्स्ड गरिएका छन् । ‘डल्ली रेसम...’, ‘चुइँचुइँ चुइँकने जुत्ता...’, ‘आँखाको रमझम...’ लगायत उनका गीत नयाँ–नयाँ भर्सनमा आए । यीमध्ये सबैभन्दा बढी चल्यो, ‘कलकत्ते काइँयो...’ ।

चालीसको दशकमै लोकप्रिय यो गीत रिमिक्स्ड भएर आएपछि गायक रोज मोक्तान र र्‍यापर अविनाश घिसिङको पनि राम्रो प्रचार भयो । थुप्रै तामाङ सेलो गाएका भए पनि रोजलाई यही गीतले स्थापित गराइदियो ।


युट्युबमा अहिले ‘कलकत्ते काइँयो...’ का मूलत: चार वटा नमुना हेर्न/सुन्न सकिन्छ । एउटा त चालीसको सुरुआती दशकमै चर्चा पाएको जयनन्दको मूल गीत भइहाल्यो । त्यसपछि रोज/अविनाशको रिमिक्स भर्सन उपलब्ध छ भने अर्कोचाहिँ दृष्टिविहीन गायक वीरबहादुर विश्वकर्माले कुटुम्ब समूहसँग गाएको गीत हेर्न/सुन्न सकिन्छ । चौथोमा सशस्त्र प्रहरी बलका कलाकारले ‘कलकत्ते काइँयो...’ भाकामा दसैं–तिहार गीत गाएका छन् । यीबाहेक पनि कभर भर्सन र डान्स भिडियोमा ‘कलकत्ते काइँयो...’ थुप्रै प्रयोग भएको देखिन्छ ।


यो गीतका यत्तिका रूप किन बने ? जयनन्द यसको जवाफ दिँदैनन् । ‘यो सार्वजनिक सम्पत्ति हो’, उनले भने, ‘म स्रष्टा हुँ । श्रोताले मन पराउनुहोला भनेरै गीत लेखे/रचेको थिएँ । के कति कारणले मनपराउनुभयो, त्यो म जान्दिनँ ।’


उनलाई एउटै कुरामा घिटघिटो लागेको छ, त्यो के भने यसलाई रिमिक्स गर्न दिए । रिमिक्सले मौलिक पहिचान बिगारेको उनलाई आभास हुन्छ । ‘भाइहरूलाई गाऊ न त भनेर दिइहालेँ,’ उनले सुनाए, ‘तर, त्यसले मौलिक पहिचान मेटाइदिएको महसुस हुन्छ ।’


जयनन्दलाई युट्युबमा यसका नयाँ रूप देख्दा भने कहिलेकाहीँ रमाइलै लाग्छ । मान्छेले मनपराइदिएर नै यस्तो भइरहेको ठान्छन्, मन बुझाउँछन् । तर, रोयल्टीको कुरामा सचेत भइदिन भने उनले आग्रह गरे । मूल गीतमा जयनन्दसँगै डा. बलराम कार्की, बाबा बस्नेत र सरिता लामाको स्वर छ । शब्द र संगीत जयनन्दकै हो । यो गीत २०३८ मा रेकर्ड गरेर ४०/४१ सालतिर रिलिज गरिएको उनले बताए । त्यो जमानाको गीत अहिलेसम्म खोजी हुनुलाई उनले आफ्नो सिर्जनात्मक सफलता मानेका छन् ।


गीतको कथा
जयनन्दले २०२७ देखि लोकभाका गाउन थालेका थिए । त्यो बेला लोकगीत गाउनेलाई हेयको भावले हेरिने गरेको उनको सम्झना छ । उनकै साथी जनार्दन समले ‘वाग्मतीपारि खुर्सानी बारी, बार बार्नुपर्दैन...’ गीत आधुनिक लयमा गाएर राष्ट्रिय पदक जितेपछि जयनन्दलाई बडो झोँक चलेछ । आधुनिक र लोक विधामाथिको भेदभावलाई व्यंग्य गर्दै ‘कलकत्ते काइँयो...’ सिर्जना गरेको उनले बताए ।


जयनन्दले ‘पिरती मैले नलाको होइन, तकदिरमा रैनछ’ भन्ने हरफ व्यंग्यात्मक भएको भेद खोले । ‘हामी दुई समान भए पनि तिमीलाई पहिचान मिल्ने, मेरो चाहिँ पहिचानको कुरा तकदिरमै रहेनछ भन्ने आशय थियो,’ उनले भने, ‘जनार्दन समको गीतको उत्तरमा मैले यो गीत लेखेको थिएँ । तर, यसबारे कहिल्यै कसैलाई थाहा भएन । बरु, गीतलाई लिएर अरू–अरू अर्थ लगाइयो ।’ गीतको बेग्लै अर्थ लगाएकोमा उनलाई कुनै गुनासो भने छैन ।


गीत लेखिसकेपछि लामाले आफ्नै विद्यार्थीलाई गाउन लगाएछन् । त्यो बेला अहिलेकी साहित्यकार बाबा बस्नेत, गायिका (स्वर्गीय) सरिता लामा र गायक बलराम कार्की उनीसँग संगीत सिक्थे । जयनन्दले गीत सुनाउँदा आफूलाई मीठो लागेको बाबाले सम्झिइन् । ‘म भर्खर एसएलसी सकेर बसेकी थिएँ,’ उनले भनिन्, ‘जयनन्द लामा त्यो बेला खुब लोकप्रिय हुनुहुन्थ्यो । उहाँले गाउन आग्रह गर्दा म खुसीसाथ तयार भएँ ।’ त्यो बेला भर्खर स्थापना भएको म्युजिक नेपालको कालिकास्थानस्थित स्टुडियोमा यो गीत रेकर्ड गरेको बाबालाई याद छ ।


लोकगीतहरू सरल र सजिला हुन्छन् भन्ने सुने पनि आफूलाई त्यो खुब सकस परेको बाबाले बताइन् । ‘धेरै चोटि रिटेक गरेँ नि,’ उनी हाँसिन्, ‘स्वर तान्न नसकेर बिग्रेको बिग्य्रै हुन्थ्यो । लोक गीतमा सुर–ताल लगाउन धेरै कठिन हुन्छ ।’ रेकर्डिङताका गीत यतिविघ्न चर्चित होला भन्ने अनुमान नगरेको उनले बताइन् । पाण्डव सुनुवार, कुमार बस्नेत जस्ता लोकहस्तीसँग आफूहरू मिसिन आउँदा खासै केही होला भन्ने नठानेको उनले सुनाइन् ।


जयनन्दका अनुसार, गीतमा एक दर्जन बाजाको प्रयोग गरिएको थियो । नर्बु छिरिङ, शुभबहादुर सुनाम, गणेश परियार, श्याम परियार, मदन परियार, सीके रसाइली, न्हुच्छेबहादुर डंगोल, प्रेम राना औतारी, झलकमान गन्धर्व र अन्य दुई–चार जना युवा पर्कसनिस्टलाई पारिश्रमिक दिएको उनलाई हिजो झैं लाग्छ ।


‘गायक–गायिकालाई चाहिँ पैसा दिइनँ,’ उनले ठट्यौलो स्वरमा भने, ‘मेरै विद्यार्थी थिए, के दिनु †’ यी सबै आर्टिस्टको सामूहिक पहलले गीत बलियो बनेको हुनुपर्ने उनको अडकल छ ।

नयाँ रूप
तामाङ सेलो र शेर्पा संगीतको मिश्रण हो, ‘कलकत्ते काइँयो...’ । यसमा दुवै समुदायका लोकभाव समेटिएका छन् । अहिले चल्तीमा रहेको ‘फ्युजन ट्ेरन्ड’ लामाले तीस वर्षअघि नै प्रयोग गरेका थिए । जनजाति संस्कृतिबाट प्रभावित भाका र हिमाली विम्बमा सर्जकले प्रेमपरक शब्द बुनेका छन् । ‘हुन त यो परिवर्तनकारी गीत होइन,’ गायिका बाबाले भनिन्, ‘यसमा अर्काको मान्छेमाथि आँखा गाढिएको छ । पुरानो सोच हाबी छ । तर, फास्ट बिटको संगीतले यो ख्यालठट्टा हो भन्ने बुझाउँछ । प्रेमिल जोडीलाई विशेष मन पर्ने खालको गीत छ ।’


आफूहरूलाई गीतका शब्द र मौलिकपन मीठो लागेकाले यसलाई रिमिक्स्ड गरिएको गायक एवं र्‍यापर अविनाशले बताए । ‘शब्दहरू सरल छन्’, उनले भने, ‘मौलिक लय छ । गाउने/सुन्ने जोकोहीलाई आत्मीय महसुस हुन्छ ।’ रिमिक्स्ड गीतहरूको ट्रेन्ड रहेका बेला आफूहरू पनि ‘कलकत्ते काइँयो...’ सँग जोडिन पुगेको उनले बताए । यही गीतले आफू र रोज मोक्तानलाई श्रोतामाझ ‘नोटिस’ गराएको उनको अनुभव छ । ‘अहिलेसम्म जहाँ जाँदा पनि यो गीत नगाई हुन्नँ,’ उनले भने, ‘जनबिज्रोमा झुन्डिएको गीत हो यो ।’


कुटुम्ब समूहका रुबिनकुमार श्रेष्ठ पनि जयनन्द लामाको यो सिर्जनालाई लोकभाकाको उत्तम नमुना मान्छन् । आफूहरूले गायक वीरबहादुरसँग प्रस्तुति दिँदा निकै रमाइलो भएको उनले बताए । ‘उहाँले ट्युन मात्र लिनुभयो,’ रुबिनले भने, ‘आफ्नै शब्द राखेर कलकत्ते काइँयो गाउँदा छुट्टै मज्जा आयो ।’ सेलो बिट र मन समात्ने लयका कारण यो गीत सर्वदा प्रिय भइरहेको रुबिनको अनुमान छ ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०८:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT