डिप्रेसनले आत्महत्या

फातिमा बानु

काठमाडौँ — डिप्रेसनका कारण आत्महत्या बढ्दो छ । नेपाल प्रहरीका अनुसार नेपालमा दैनिक १५ जनाले आत्महत्या प्रयास गरिरहेका छन् । यसका कुनै उमेर समूह भन्ने किटान छैन । सबै उमेर समूहका मानिसलाई डिप्रेसनले आत्महत्यासम्म पुर्‍याएको छ ।

नेपाल प्रहरीको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०७४/०७५ मा ५ हजार ३ सय ४६ ले आत्महत्या गरेका छन् । जुन अघिल्लो वर्षको भन्दा बढी हो । ३ वर्षअघि ४ हजार ७ सयले आत्महत्या गरेका थिए । नेपालमा सबैभन्दा बढी विष सेवन र झुन्डिएर आत्महत्या गर्ने गरेका छन् । अघिल्लो वर्ष ५ हजार १ सय ३१ ले आत्महत्या गरेका थिए । आत्महत्या गर्नेमा नेपाल ७ औं स्थानमा पर्छ भने महिलाको हकमा नेपाल तेस्रोमा छ ।

आत्महत्या विश्वकै ठूलो समस्या बन्दै गइरहेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर बर्सेनि ८ देखि १० लाख मानिसले आत्महत्या गरिरहेका छन् । प्रत्यक ३ सेकेन्डमा एकले आत्महत्याको प्रयास गरिरहेका छन् ।

Yamaha

प्रत्येक ४० सेकेन्डमा एकले आत्महत्याकै कारण ज्यान गुमाइरहेका छन् । आत्महत्याको मुख्य कारण डिप्रेसन भएको चिकित्सक बताउँछन् ।

मानसिक रोग विशेषज्ञ डा. सरोज ओझा भन्छन्, ‘हिंसा, पारिवारिक झगडा र आर्थिक अभाव पनि डिप्रेसन बढ्नुको कारक हुन् । डिप्रेसन कडा हुँदै जाँदा आत्महत्याको रूप लिन्छ ।’ उपचार सर्वसुलभ हुन सकेमा आत्महत्यादर घट्न सक्ने उनले बताए ।

नेपालमा मानसिक रोगलाई सामान्य रूपमा हेरिन्छ । मानसिक रोग घरघरको समस्या बन्दै गएकाले यसले आत्महत्याको दर बढिरहेको छ । यसलाई उपचार आवश्यक छ भन्ने चेतना नपुग्दा बिरामी आत्महत्यासम्म पुग्छन् । अज्ञानता, गरिबी र सहज उपचार नहुँदा रोग लुकाएर बस्ने गरेका छन् । नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा दिनप्रतिदिन मानसिक बिरामी थपिइरहेका छन् ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार हरेक ५ मध्ये एकमा कुनै न कुनै खाले मानसिक रोग हुन्छ । कुल बिरामीमध्ये ५० प्रतिशतभन्दा बढी उपचारको पहुँचमा छैनन् । आधालाई मानसिक रोगको उपचारबारे चेतना छैन । कोही भने सामाजिक विभेद र रोग नस्विकार्ने प्रवृत्तिका कारण उपचार गर्न मान्दैनन् । उपचार गर्नुपरे लुकेर गर्छन् ।

वरिष्ठ मनोरोग विशेषज्ञ डा. सुनीलकुमार शाह भन्छन्, ‘मानसिक रोग बढ्नुको मुख्य कारण बिरामीप्रति समाजले हेर्ने नकारात्मक दृष्टिकोण हो, सरकारले यो रोगबारे समाजमा जनचेतना बढाउनुपर्छ ।’ डिप्रेसनबारे खुलेर बोल्ने वातावरण भए आत्महत्या घटेर जाने उनको दाबी छ । उनी थप्छन्, ‘बिरामीले स्थानीय तहमा यो रोगको उपचार पाउन आवश्यक छ, नजिक सेवा नहुँदा बिरामी सहेरै बस्ने गरेका छन् ।’ पुरुषको तुलनामा महिलामा दोब्बर बढी समस्या छ । व्यस्त जीवनशैली, एक्लोपन, दुव्र्यसनी र सामाजिक बेवास्ताका कारण युवावर्ग पनि यो रोगको चपेटाबाट अछुतो छैन ।

महिलाको हकमा भने घरेलु हिंसा, संस्कृतिको नाममा महिलामाथि हुने लाञ्छना, र मायाममताको अभावले पनि उनीहरू मानसिक रोगको चपेटामा पर्दै गइरहेको मनोचिकित्सक बताउँछन् । मानसिक स्वास्थ्य तथा परामर्श केन्द्रको तथ्यांकअनुसार उपचारको दायरामा आएका लगभग ५० हजार बिरामीमध्ये ६३ प्रतिशत महिला र ३७ प्रतिशत पुरुष छन् ।

उनीहरूमा चिन्ता गरिरहने समस्या, डिप्रेसन र मानसिक असन्तुलन, छारे रोग लगायतका समस्या देखिएको छ । वैदेशिक रोजगारी, अस्थिर राजनीतिक अवस्था, माइग्रेन र भूकम्पले देशमा मानसिक रोगी थपिएको चिकित्सक बताउँछन् ।

भोक नलाग्नु, रमाउन नसक्नु, सुतिरहन मन लाग्नु, आत्मविश्वास खस्किनु मानसिक रोगका प्रमुख लक्षण हुन् । मानसिक रोगबाट बच्न एक्लै नबस्ने, आफ्ना कुरा खुलेर भन्ने, दैनिक काममा सक्रिय हुने र सन्तुलित भोजन सेवन गर्नुपर्ने मनोचिकित्सक सुझाव छ ।

न्यून सहनशीलता कारण
भक्तपुर (कास)– खाँडादेवी गाउँपालिका–७ रामेछापका १९ वर्षीय नारायण खत्रीले भदौ ६ मा झुन्डिएर आत्महत्या गरे । भक्तपुरको कमलविनायक पाइपलाइन बस्दै आएका खत्रीले प्रेमिकासँग सामान्य विवाद परेकै कारण आत्महत्या गरेको छिमेकी बताउँछन् । अन्तरजातीय प्रेम सम्बन्धमा रहेका खत्रीले प्रेमिकालाई रिस साध्न आवेगमा आएर आत्महत्याको बाटो रोजेको हुनसक्ने प्रहरीको अनुमान छ ।

मन्डनदेउपुर नगरपालिका बालुवापाटी घर भई सोही स्थान बस्ने १२ वर्षीय विशाल ढकालले महिनादिनअघि झुन्डिएर आत्महत्या गरे । स्कुल नगएको भन्दै अभिभावकले गाली गरेपछि आवेशमा कक्षा ८ पढ्ने ढकालले आत्महत्या गरेको परिवारको भनाइ छ ।

त्यसैगरी, डिप्रेसनको औषधि सेवन गरिरहेकी पाँचखाल नगरपालिका–५ की ४२ वर्षीय लीलामाई सापकोटाले बुधबार झुन्डिएर आत्महत्या गरिन् । सूर्यविनायक–८ सिपाडोल बस्दै आएकी उनले सुरूमा हातको नसा काटेर आत्महत्याको प्रयास गरेको, विष सेवन गरेको र धेरै प्रयास गर्दा पनि प्राण त्याग्न नसकेपछि रूखमा झुन्डिएर आत्महत्या गरेको प्रहरीले जनायो ।

यी तीन घटना प्रतिनिधि मात्र हुन् । पछिल्लो समय आत्महत्या गर्नेको संख्या बढ्दो छ । महानगरीय प्रहरी परिसर भक्तपुरका अनुसार चालु आर्थिक वर्षको २ महिनामा १५ ले आत्महत्या गरेका छन् । जसमध्ये १४ झुन्डिएर र एकले विष सेवन गरेका हुन् ।

सानो विषयलाई लिएर एक्कासि अप्रिय निर्णय लिने परम्पराको विकास हुँदै गएको छ,’ महानगरीय प्रहरी परिसर भक्तपुर प्रमुख एसपी हिमालय कुमार श्रेष्ठले भने, ‘महत्वाकांक्षी सोच तथा प्रतिस्पर्धात्मक समाजमा घुलमिलको कठिनाइका कारण आत्महत्याको निर्णयमा पुग्ने गर्छन् ।’ ‘बढ्दो महत्त्वाकांक्षा, न्यून सहनशीलता, प्रतिस्पर्धात्मक समाज आत्महत्याका कारक हुन्,’ मानसिक अस्पताल पाटनका मनोचिकित्सक डा. वासुदेव कार्कीले भने, ‘विज्ञान प्रविधिले निम्त्याएको आधुनिक जीवनशैलीमा चल्न नसक्दासमेत कपितय व्यक्तिले डिप्रेसनसँगै आत्महत्या गर्ने निर्णयमा पुगेको पाइन्छ ।’

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०८:४८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘सुस्त’ बालिकालाई गर्भनिरोधक सुई

फातिमा बानु

काठमाडौँ — जन्मँदा उनको अवस्था सामान्य थियो । हुर्कंदै जाँदा आम शिशुभन्दा फरक देखिइन् । टाउको सानो, अनुहार चेप्टो अनि व्यवहार एकोहोरो । बिस्तारै बोल्न, हिँड्न या कुनै पनि प्रतिक्रिया जनाउन नसक्ने भइन् । चिकित्सा विज्ञानका अनुसार यस्तो अवस्था डाउनसिन्ड्रोम (बौद्धिक अपांगता) हो ।

उनी पूर्ण रूपले सहयोगीमा निर्भर छिन् । सहाराका नाममा आमा छिन् । उनकै पालपोषणका लागि ज्यालामजदुरी गर्ने आमाले उनलाई हेरिरहने फुर्सद पाउँदिनन् । बुबाले पाँच वर्षअघि नै संसारबाट बिदा लिइसके ।


आर्थिक रूपले कमजोर परिवारमा जन्मिएकी उनको पीडा यतिमै सकिँदैन । भर्खरै १५ वर्ष लागेकी उनी गर्भनिरोधक तीन महिने सुई नियमित लगाइरहेकी छन् । बच्चा जन्माउन नचाहँदा या जन्मान्तर बढाउन यस्ता परिवार नियोजनका साधन प्रयोग गरिन्छ । ज्यालामजदुरीका लागि आफू दिनभरि घरबाहिरै बस्नुपर्ने हुँदा छोरीको सुरक्षाका लागि यस्तो उपाय अपनाउने गरेको उनकी आमा बताउँछिन् । भनिन्, ‘यसलाई हेर्न घरमा अरू कोही छैन, एक दिन फर्किंदा तलबाट रगत बगेको देखें अनि यस्तो उपाय निकालें ।’ यस्तो अवस्था देखेपछि उनले छोरी बलात्कृत भएको अडकल काटिन् । त्यसपछि जबरजस्ती करणीबाट गर्भ बस्ला भन्ने डरले तीन महिने सुई लगाइदिने गरेको उनले बताइन् ।


सुरुमा उनी छोरीलाई कोठामा थुनेर काममा जान्थिन् । घर फर्किंदा एकै ठाउँमा दिसापिसाब गर्ने, अचेत हुने भएपछि थुनेर हिँड्न नसकेको उनले सुनाइन् । छोरीको अवस्था हेर्दा बलात्कृत नै भएको हो भन्नु उनको शंका मात्रै हो । प्रतिक्रिया जनाउन नसक्ने छोरीले यसबारे जति सोध्दा पनि केही बताउन सक्दिनन् । ‘बलात्कारको सिकार भइहालिछ भने पनि गर्भवती नहोस् भनेर नियमित तीन महिने सुई लगाइदिएर काममा जाने गरेकी छु,’ उनले भनिन् ।


चार वर्षअघि राजधानीबाहिरकी यस्तै अवस्थाकी एक युवतीले जबरजस्ती करणीबाट शिशु जन्माइन् । घरमा छोडदा असुरक्षित ठानेर आमा उनलाई काम गर्ने ठाउँसम्मै लैजान्थिन् तर आमाले काम गर्ने ठाउँमै बलात्कृत भइन् । उनलाई गर्भवती बनाउने व्यक्ति पनि पत्ता लागेन । उनीहरूले कतै उजुरी पनि गरेनन् । सुरक्षित गर्भपतनबारे थाहा नभएकाले पनि नचाहँदा नचाहँदै शिशु जन्मियो ।


काखमा शिशु भए पनि युवती बलात्कारबारे बुझ्न सक्दिनन् । युवतीकी आमाले अपांगता भएकी छोरी र नातिनीको लामो समय स्याहार गरिन् तर गतिलो लालनपालन हुन नसक्दा शिशुको मृत्यु भयो । उनी भन्छिन्, ‘छोरीको पेट बढ्न थालेपछि हामीलाई गाउँमा बस्न दिएनन्, त्यहाँ हाम्रा लागि बोलिदिने पनि कोही भएन ।’ हाल उनीहरू ललितपुरको एक इँटाभट्टामा मजदुरी गर्छन् । त्यहीँ बस्छन्, जहाँ उनीहरू सुरक्षित महसुस गर्न सकिरहेका छैनन् ।


बौद्धिक अपांगता भएका बालिकाको सुरक्षाका लागि गर्भनिरोधक तीन महिने सुई लगाइदिने गरेका भए पनि अभिभावकहरू यसबारे खुल्न नमान्ने अपांगता महासंघकी उपाध्यक्ष टीका दाहाल बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘प्रहरीसम्म उजुरी दिन जान मान्दैनन् ।’ प्रमाण जुटाउन गाह्रो हुने हुँदा यस्ता घटना कानुनी रूपमा सम्बोधन गर्न अप्ठेरो भइरहेको उनले बताइन् । भन्छिन्, ‘बलात्कार भइहाले अदालतसम्म पुगेका घटनामा पीडित बालिकाले आफंै बयान दिनुपर्ने हुन्छ, पीडितकै मुखबाट दिएको बयानलाई मात्रै कानुनले प्रमाण मान्छ, आफूमाथि हिंसा भएको हो भन्ने थाहा नपाउनेले कसरी बयान दिनु र न्याय पाउनु ?’


गत वर्ष नेपाल अपांग महासंघमा महिला हिंसाका २९ उजुरी परे, जसमध्ये १९ जबरजस्ती करणीका छन् ।


डाउन सिन्ड्रोम जन्मजात देखिने एक समस्या हो । उमेर बढे पनि यस्ता व्यक्ति बच्चाको झैं व्यवहार गर्छन् । आफूलाई हानिनोक्सानी हुने कुरा थाहा पाउँदैनन् । उनीहरूमा बौद्धिक क्षमता र शारीरिक विकास ढिलो हुन्छ । यस्तो अवस्थामा हरपल निगरानीमा राख्नुपर्छ । जुनैबेला पनि हेरेर, कुरेर बस्न नभ्याउनेले यस्ता व्यक्तिलाई बाँधेर, थुनेर राख्ने गरेको पनि भेटिन्छ । हरबखत निगरानी राख्न नसक्ने परिवारका यस्ता बालिका यौनहिंसा र बलात्कारको सिकार हुने गरेका छन् । अधिकांश बालिकालाई माया गर्ने नाममा नजिकैका आफन्त र छिमेकीबाट बढी यौन दुव्र्यवहार गर्ने गरेको यस क्षेत्रमा कार्यरतहरू बताउँछन् ।


स्कुलहरूले भर्ना नलिने हुँदा अधिकांश यस्ता बालबालिका शिक्षाबाट पनि वञ्चित छन् । राज्यस्तरबाट उनीहरूका लागि विशेष विद्यालय छ तर ती सबैको पहुँचमा छैन । बालिकाको सुरक्षाकै लागि भनेर कति अभिभावकले रोजगारी नै छोड्ने गरेका छन् । कतिपय अभिभावक त यस्ता बच्चाको उचित लालनपालन, उपचार र सुरक्षाका लागि थातथलो छाडेर सहर जाने गरेका छन् ।


डाउनसिन्ड्रोम एसोसिएसनकी अध्यक्ष डा.ललिता जोशी भन्छिन्, ‘अभिभावकको हेरचाह र निगरानीमा नहुँदा यस्ता बच्चा सुरक्षित छैनन्, उनीहरूलाई माया गरेजस्तो गरेर फकाउन पनि सजिलो छ, हिंसा गर्न सहज छ ।’ सरकारले यस्ता बालिकाको सुरक्षा र सहयोगीको व्यवस्था गरिदिनुपर्ने उनी बताउँछिन् । फकाएर हिंसा गरिने हुँदा उनीहरूले हिंसा भनेर पनि नबुझ्ने र भन्न नसक्ने जोशी बताउँछिन् ।


यस्ता बालिकामाथि हुने यौनहिंसाका घटना प्रहरी र अदालतसम्म पुग्न पनि कठिन भएको अधिकारकर्मीहरू बताउँछन् । ‘ढिला उजुरी हुने हुँदा मेडिकल जाँचमा प्रमाण भेटिँदैन, मुद्दा त्यसै कमजोर हुन्छ । उजुरी भइहाले पनि अधिंकाश घटना मिलेमतोमै टुंगिने गरेका छन्,’ अपांगता अधिकारकर्मी देवकुमारी पराजुली भन्छिन् । उनका अनुसार घटना अदालतसम्म पुगिहाले पनि यस्तो अवस्थाका व्यक्तिले मौखिक बयान दिन सक्दैनन् । ‘सांकेतिक बयानका लागि अदालतमा दोभासेको व्यवस्था छैन, जसले गर्दा निकै कमले मात्रै न्याय पाउने गरेका छन्,’ पराजुलीले भनिन्, ‘संरक्षकको बयानलाई वैधानिकता दिइँदैन, जसले गर्दा पीडकले उन्मुक्ति पाइरहेका छन् ।’


नेपालमा ५ लाख १४ हजार व्यक्तिमा अपांगता भएकामा तीन प्रतिशतमा बौद्धिक अपांगता छ । यस्ता बालिका र किशोरी कति छन् भन्ने यकिन तथ्यांक छैन । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर ८ सयमध्ये एक जनामा डाउनसिन्ड्रोम देखिन्छ । संगठनका अनुसार जन्मजात विभिन्नखाले अपांगता लिएर जन्मने ४५ हजार शिशुमध्ये १५ सयमा यस्तो समस्या देखिने गरेको छ । वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार केही हदसम्म यो वंशानुगत समस्या हो भने ३५ वर्षभन्दा माथि उमेरका व्यक्तिबाट जन्मने शिशुमा डाउनसिन्ड्रोम हुने सम्भावना उच्च हुन्छ । समयमै पहिचान गरी उपचार थाल्ने हो भने उनीहरूको सुधार हुन सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०७:३५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT