इन्द्रजात्राको लिङ्गो काट्न हिँडे मानन्धर टोली

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — हनुमानढोका दरबारभित्रको नासलचोकमा मंगलबार बिहान मानन्धर समुदायको बाक्लो भीडभाड थियो । टाउकोमा सेतो फेटा बाँधेर जम्मा भएका मानन्धर समुदायकबाहेक सर्वसाधारणको पनि भीड थियो ।

इन्द्रजात्राको लिङ्गो काट्न जानुअघि मंगलबार हनुमानढोका परिसरमा प्रसाद ग्रहण गर्दै मानन्धर समुदायका व्यक्ति । तस्बिर : दामोदर न्यौपाने

ठूलो संख्यामा पर्यटक जम्मा भएका थिए । संघीय संसद्का सांसदलगायत पनि जम्मा भएका थिए । गुरुजी पल्टनका सेना कालो पोसाक लगाएर तैनाथ थएका थिए । काठमाडौंको मुख्यजात्रा इन्द्रजात्राको लागि लिङ्गो काट्न हिंड्ने साइत थियो ११ बजेर ४९ मिनेट । त्यही साइतमा गुरुजी पल्टनका सहायक पण्डित हुँदा ईश्वरप्रसाद अधिकारीले सुरुमा गुरुजीका पल्टनका सेनालाई टीका लगाएर बिदा गरे । सेनालाई बिदा गरेपछि मानन्धर समुदायलाई बिदा गरे पण्डितले ।


‘हनुमानाढोका दरबारको पश्चिमतिर पञ्चमुखी हनुमानको मूर्ति भएको ढोकाबाट एक–एक गरेर निस्कँदै गर्दा केन्द्रीय मानन्धर संघका सचिव गजेन्द्रमान मानन्धरले भने, ‘अब यहाँबाट बिदा भएपछि लिङ्गो नल्याएसम्म हामी भित्र छिर्नु हुँदैन ।’ इन्द्रजात्रामा विभिन्न जातजाति मिलेर व्यवस्थापन गर्छन् । त्यसमध्ये लिङ्गो व्यवस्थापन गर्ने काम मानन्धर समुदायको हो । भाद्र शुक्ल द्वितीय तिथिमा लिङ्गो काट्ने साइत जुराइन्छ । लिङ्गो लिन नालाको जंगलमा जाने चलन छ ।

Yamaha


द्वितीय तिथिको राति ९:२१ को साइत निस्किएको काट्ने । ‘पहिला यहाँबाट (हनुमानढोका) बाट हिँडेरै जाने चलन थियो । त्यही भएर काट्ने साइत बेलुकाको निकालिने गरिएको हो,’ मानन्धरले भने, ‘अचेल गाडीबाट गइन्छ । बिहानको साइत गरियो, अब बेलुका पुग्ने गरी गाडीमै गइन्छ । आज बेलुका विधि पुर्‍याइन्छ । बोको बलि दिइन्छ । रूख आजैचाहिं ढालिंदैन । किनभने खाल्डोतिर पर्ने डर हुन्छ । विधिपूर्वक चोट लगाएर बिहान काटिन्छ ।’ रूख छान्ने काम पनि शिवरात्रिमै सम्पन्न हुने मानन्धरले जानकारी दिए । तृतीय तिथिको बिहानबाटै लिङ्गो हिँडाइन्छ । यसलाई तानेरै ल्याउने चलन छ । ‘पहिला मानन्धरले मात्रै तान्ने चलन थियो,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले अरूले पनि तान्छन् । उताका गाउँलेले पनि सहयोग गर्छन् ।’


दुई दिन हिँडाएर भोटाहिटीमा राख्ने चलन छ । भोटाहिटीबाट उठाउने काम धालासीको मानन्धरले गर्छन् । काय अष्टमी तिथिमा भोटाहिटीबाट हनुमानढोका दरबार लैजान गरिन्छ । कायअष्टमीमा हनुमानढोका ल्याइएको लिङ्गोलाई एकादशी तिथिमा डोरीले बाँधिन्छ । द्वादशीका दिन सबै मानन्धर मिलेर लिङ्गो उठाउँछन् । अनि इन्द्रजात्राको रौनक सुरु हुन्छ,’ मानन्धर भन्छन्, ‘इन्द्रजात्रको सुरु गर्ने काम पनि मानन्धरले गर्छन् । अन्त पनि लिङ्गो ढालेर मानन्धरले नै गर्छन् ।’


वर्षा र सहकालका देवता इन्द्रको पूजा आराधना गरेर यो पर्व मनाइन्छ । काठमाडौंमा मनाइने जात्रामध्येमा यो रमाइलो जात्रा मानिन्छ । भाद्र शुक्ल द्वितीय तिथिमा काभ्रेको उग्रचण्डी नालाको जंगलमा लिङ्गोका लागि काठ काट्न गुरुजु पल्टनसहित वनयात्रामा प्रस्थान गर्ने चलन छन् । जंगलमा कालो बोको छाडेपछि त्यसले जुन रूख छुन्छ त्यही रूख विधिपूर्वक काटेपछि इन्द्रध्वजाको लिङ्गो तयार पारिन्छ । एकादशीमा लिङ्गो नगर प्रवेश गराइन्छ । पूर्णिमामा लिङ्गो उठाएपछि इन्द्रजात्रा विधिवत् सुरु हुन्छ । विभिन्न देवीदेवताको प्रदर्शन, सांस्कृतिक बाजागाजा, झाँकीसहित ८ दिन मनाएपछि इन्द्रजात्रा सकिन्छ ।


इन्द्रजात्रालाई ऐतिहासिक जात्राको रूपमा समेत मनाइन्छ । इन्द्र जात्रामा रमाइरहेको बेला गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले कान्तिपुर आक्रमण गरेका थिए । विसं १८२५ असोज १३ गते राति गोरखाली सेनाले कान्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिए । यस युद्धमा दुवैतिरका २०/२५ जनाको मृत्यु भएको इतिहास छ । गोरखालीको आक्रमणपछि जयप्रकाश मल्ल भागेर पाटन पुगे ।


त्यसको ११ दिनपछि पाटन पनि विजय गरेपछि जयप्रकाश भक्तपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लकोमा शरण लिन पुगेका थिए । पाटन विजय गरेको एक महिनापछि भक्तपुरमा पनि आक्रमण गरे । यहाँ पनि जयप्रकाश घाइते भए । पृथ्वीनारायण शाहले जयप्रकाशको इच्छाअनुसार उनलाई आर्यघाट पुर्‍याइदिए । आर्यघाट गएको केही दिनमा जयप्रकाशको मृत्यु भयो ।

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०९:११
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

“स्वेच्छाचारी बन्दै” चलचित्र बोर्ड

सुशील पौडेल

काठमाडौँ — फिल्मकर्मीहरूले एकातिर फिल्मकर्मी सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयअन्तर्गत रहेको चलचित्र विकास बोर्ड स्वायत्त हुनुपर्ने माग गर्दै आइरहेका छन् भने अर्कातर्फ बोर्ड स्वेच्छाचारी बन्दै जान थालेको आरोप पनि लगाइरहेका छन् ।

चलचित्र दर्तादेखि जाँचपासका लागि स्वीकृति प्रदान गर्नेसम्मको अधिकार बोकेको बोर्ड पछिल्लो समय दायराबाहिर जान थालेको तिनको तर्क छ ।

राजकुमार राई अध्यक्ष रहँदा बोर्डले गणेशदेव पाण्डे निर्देशित ‘गाजाबाजा’ फिल्मको नाममा आपत्ति जनाउँदै जाँचपासका लागि अनुमति दिन नमान्दा विवाद उत्पन्न भएको थियो । राईले नाममा पहिले राखिएको ‘गाँजा’ शब्दमा अडको थापेर लामो समय सेन्सरमा अड्काएका थिए । उनै राईले आफ्नो कार्यकालमै युटयुबमा राखिने नेपाली कन्टेन्टमा सेन्सर लगाउने अभिव्यक्ति दिएका थिए ।

यति बेला आएर बोर्डले ‘कथा काठमाडौं’ फिल्मको प्रोमोलाई अश्लील भन्दै हटाउन निर्माण पक्षलाई पत्राचार गरेको छ । बोर्ड अध्यक्ष निकिता पौडेलद्वारा हस्ताक्षरित पत्रमा सम्बन्धित ब्यानरलाई सम्बोधन गर्दै ‘कथा काठमाडौं’ को प्रोमो युटयुबमा अश्लील दृश्यसहित प्रदर्शन भइरहेकोले गम्भीर ध्यानाकर्षण भएको उल्लेख गर्दै भनिएको छ, ‘यस प्रकारको प्रोमोले सामाजिक मर्यादामा खलल पुग्ने देखिएकोले यथाशीघ्र प्रोमो हटाई सोको लिखित जानकारी बोर्ड समक्ष पेस गर्न जानकारी गराइन्छ ।’

‘कथा काठमाडौं’ को आधिकारिक कन्टेन्ट प्रवाह गर्ने युटयुब च्यानल हाइलाइट्स नेपाल भए पनि बोडले उक्त पत्रमा वेभ लिंकसहित उल्लेख गरेको कन्टेन्ट भने अनधिकृत रूपमा राखिएको दृश्य सामग्रीको हो ।

‘कन्टेन्ट अरू कसैले तानेर हाल्छ भने त्यसको जिम्मेवारी हाम्रो फिल्मले लिन सक्दैन,’ ‘कथा काठमाडौं’ की निर्देशक संगीता श्रेष्ठले बोर्डको पत्रमा आपत्ति जनाउँदै भनिन्, ‘चिठी नै नपठाए पनि अश्लीलताका मामिलामा हामी फिल्ममेकर पनि आफैंमा जिम्मेवार हुन्छौं । त्यसमाथि युटयुबले पनि अपलोड गरिने भिडियोलाई सेन्सर नै गरेको हुन्छ । त्यत्रो मर्यादित संस्थाले मैले गर्दै नगरेको गल्तीका लागि कारबाही गर्न मिल्छ ?’

अश्लील भन्ने आधारमाथि प्रश्न तेस्र्याउँदै श्रेष्ठले थपिन्, ‘बरु आपत्तिजनक हुन सक्ला । तर अश्लील भन्ने आधार के छ ? जब कि उक्त प्रोमो हलमा समेत बजिरहेको छ ।’

बोर्ड अध्यक्ष पौडेलले भने आफूलाई सञ्चार मन्त्रालयबाटै कारबाही गर्न आदेश पत्र आएपछि बाध्य भएको कान्तिपुरसँग बताइन् । ‘प्रोमो अश्लील भएको सम्बन्धमा प्रधानमन्त्री कार्यालयबाट सञ्चार मन्त्रालय हुँदै बोर्डलाई कारबाही गर्नू भन्ने बेहोराको ठाडो पत्र आएको हो,’ पौडेलले युटयुबमा राखिने सामग्रीलाई नियमन गर्ने क्षेत्राधिकार बोर्डसमक्ष नभएको उल्लेख गर्दै भनिन्, ‘बोर्डलाई अप्ठयारो भयो ।

मन्त्रालयले बोर्डलाई हात बाँधिदिएर टेबलमा राखिएको खाना खा भने जस्तो गरेको छ ।’ पौडेलले मन्त्रालयबाट प्रतिनिधित्व गर्ने बोर्डका सदस्यसचिवलाई कारबाही के गर्न सकिन्छ भनेर सोध्दा ‘बोर्डले फिल्म निर्माण इजाजत दिन सक्छ भने खारेज पनि गर्न सक्छ’ भन्ने जवाफ पाएको खुलाइन् ।

राजधानीका तीन प्रतिनिधि कथालाई बुनेर निर्देशक श्रेष्ठले नै लेखेको कथामा बनेको ‘कथा काठमाडौं’ मा समावेश एउटा गीत ‘रातका कुरा...’ र प्रोमोमा समावेश गरिएका केही अन्तरंग दृश्यले यति बेला विवाद निम्त्याएको हो । उक्त दृश्यमा प्रमोद अग्रहरी र प्रियंका कार्की फिचरिङ छन् । यौन पिपासु चरित्रका रूपमा फिल्ममा चित्रण गराईएका प्रमोदले प्रियंकाको इच्छाविपरीत उनीसँग सम्बन्ध राखेका दृश्यलाई विम्बात्मक रूपमा देखाइएको छ ।

‘देशकै नम्बर एक नायिकामा गनिएकी प्रियंकाले त्यत्तिकै यो रोल गरिन् होला त ?’ निर्देशक श्रेष्ठले पत्रकार सम्मेलनमा भनिन्, ‘के उनलाई आफ्नो करिअरको चिन्ता छैन होला ? मलाई उनको चिन्ता छैन होला ? मैले आफूले चाहेको घरेलु हिंसाविरुद्धको विषयवस्तुमा फिल्म बनाउन किन नपाउने ?’

‘कथा काठमाडौं’ कै ती दृश्य एउटा पोर्न साइटमा समेत अपलोड भएपछि फिल्मको डिजिटल पार्टनर हाइलाइट्स नेपालले नेपाल प्रतिलिपि अधिकार रजिस्ट्रारको कार्यालयलाई अनधिकृत अपलोड गर्नेविरुद्ध कारबाहीको माग गर्दै एक महिनाअघि नै निवेदन दिएको थियो । रजिस्ट्रारको कार्यालयले सोही दिन महानगरीय प्रहरी परिसर, टेकुलाई कारबाहीका लागि पत्राचार गरेको थियो ।

‘फिल्मका दृश्यलाई गलत ढंगले प्रयोग गरिँदा हामी आफैं पीडित भई गुहार मागिरहेको अवस्थामा बोर्डको पत्रले घाउमा नुन छर्कने काम गरिदिएको छ,’ निर्देशक श्रेष्ठले दु:खेसो पोखिन् ।

बोर्ड अध्यक्ष पौडेलले भने कारबाहीका लागि बल बोर्डको कोर्टमा आए पनि त्यसलाई सेन्सर बोर्डको जिम्मा लगाउन चाहेको बताइन् । भनिन्, ‘बोर्डको पत्रको जवाफ ‘कथा काठमाडौं’ बाट आइसकेकाले त्यसलाई मन्त्रालयमा जानकारी गराइसकिएको छ । मन्त्रालयबाट के आदेश आउँछ, नत्र बोर्डले चलचित्र जाँचपासको क्रममा हेरेर कारबाही चलाउन सेन्सरलाई नै जिम्मा दिनेछ ।’

‘कथा काठमाडौं’ असोज १२ मा प्रदर्शन हुँदै छ ।

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०८:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT