सुर्तीजन्य पदार्थ अस्पताल छेउमै बिक्री

फातिमा बानु

काठमाडौँ — कानुनले बर्जित गरे पनि अस्पताल वरपर सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्रीवितरण भने रोकिएको छैन  । राजधानीका अधिकांश सरकारी र निजी अस्पतालका ढोकैमा सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्री र प्रयोग बढिरहेको छ  ।

राजधानीस्थित ट्रमा सेन्टरको मूलगेटमै सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री र प्रयोग । तस्बिर : फातिमा/कान्तिपुर

सुर्तीजन्य पदार्थ (नियन्त्रण र नियमन) ऐन, २०६८ अनुसार अस्पतालको एक सय मिटर वरपर यस्ता पदार्थको बिक्रीवितरण गर्न पाइँदैन । सम्बन्धित निकायबाट अनुगमन र नियमन हुन नसक्दा बिक्रीवितरण भने चलिरहेको छ ।

ऐनअनुसार सार्वजनिक स्थानमा चुरोट, बिँडी, सिगार, तमाखु, सुल्फा, कक्कड, कच्चा सुर्ती, खैनी, गुट्खाको बिक्रीवितरण र सेवन गर्न नपाइने भने तापनि यसको जथाभावी प्रयोग घट्नुको साटो बढिरहेको छ । अस्पतालमा मात्रै नभई सार्वजनिक स्थान, विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था, सरकारी कार्यालय तथा मन्दिर छेउछाउसमेत नियमविपरीत यस्ता पदार्थको खुलमखुल्ला बिक्री भएको देख्न सकिन्छ ।

Yamaha

सिंहदरबार परिसरभित्रै यसको खुला बिक्री र प्रयोग गरिएको भेटिन्छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयमा आवतजावत गर्नेलाई भने मूलढोकामै रोकेर खल्तीबाट सुर्तीजन्य पदार्थ निकाल्नुपर्ने अभ्यास गरिए पनि आजभोलि कमजोर हुँदै गइरहेको छ ।

काठमाडौं महानगरपालिकालाई सुर्तीजन्य पदार्थ प्रयोगरहित सहर बनाउने अभियान चलिरहेको छ, यो पनि कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन । स्वास्थ्य मन्त्रालयका प्रवक्ता महेन्द्र श्रेष्ठ भन्छन्, ‘सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रणका लागि स्थानीय तहलाई जिम्मा दिएका छौं, स्थानीय सरकार सक्रिय नहुँदा यो योजना अव्यवस्थित भइरहेको छ ।’ यसलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्नका लागि स्वास्थ्य मन्त्रालय तयारी गरिरहेको उनले बताए । नियम/कानुनबारे व्यापक जनचेतना फैलाउनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग न्यूनीकरण गर्नका लागि यसमा लाग्ने कर बढाई यसलाई अत्यधिक महँगो बनाउनुपर्ने सरोकारवालाहरू बताउँछन् । सार्क मुलुकहरूमा सुर्तीजन्य पदार्थको सबैभन्दा कम कर तिर्ने मुलुक नेपाल हो । नेपालमा सुर्तीजन्य पदार्थको कर २८ प्रतिशत मात्रै छ । विश्व बैंक र विश्व स्वास्थ्य संगठनले नेपाललाई सुर्तीजन्य पदार्थमा ७० प्रतिशत कर लगाउन सुझाएको छ ।

सुर्तीजन्य पदार्थमा मिसाइने निकोटिन नामक रसायन तत्त्वले एकै पटकको प्रयोगपछि पनि लत बसाइदिन्छ । धूमपानको धूवाँमा ४ हजारभन्दा बढी किसिमका रसायन हुन्छन्, जसमा क्यान्सर गराउने तत्त्व अत्यधिक हुने विज्ञहरू बताउँछन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर ५० लाख मानिस सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग गर्छन् ।

जसमध्ये ८४ प्रतिशत विकासोन्मुख र अल्पविकसित मुलुकका मानिस पर्दछन् । सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगकै कारण बर्सेनि ५० लाखको मृत्यु हुने गरेको छ । नेपालमा भने बर्सेनि २५ हजार व्यक्तिको यसकै कारण मृत्यु भइरहेको छ । नेपालमा १५ वर्ष उमेर र सोभन्दा माथिका ३७ प्रतिशतले धूमपान गर्ने गरेका छन् । संगठनको तथ्यांकअनुसार बर्सेनि ६ लाख व्यक्तिको मृत्यु धूमपान गर्ने मानिसको नजिक बसेकै कारण हुने गरेको छ ।

डा. निरजसिंह बमका अनुसार धूमपानले टाउकोदेखि पाइतालासम्म असर गर्छ । उनी भन्छन्, ‘क्यान्सर, मुटु, उच्च रक्तचाप जस्ता रोग यसैले निम्त्याउँछ, यस्तो पदार्थको बेचबिखन पूर्णरूपमा बन्द गर्नुपर्छ ।’ धूमपानको प्रयोग गर्नेलाई त असर गर्छ नै, नजिकै बस्नेलाईसमेत रोगी बनाउँछ । अस्पताल वरपर त यसको प्रयोग गर्नै हुँदैन । बिरामीलाई थप असर गर्छ । धूमपान जनस्वास्थ्यसँग मात्रै जोडिएको विषय होइन । यसले नेपाललाई थप गरिबीतर्फ धकेलिरहेको छ ।

अम्मलीको परिवारमा १० प्रतिशत खर्च धूमपानमै हुने गरेको सरकारी तथ्यांक छ । सुर्तीजन्य पदार्थका लागि गरिने जंगल विनाश र कीटनाशक औषधिले उर्वर भूमि नाश गरिरहेको छ । जसका कारण यसले जनस्वास्थ्यबाहेक वातावरणीय ह्रास र गरिबी पनि निम्त्याएको छ । काठमाडौं महानगरपालिकालाई सुर्तीजन्य पदार्थ प्रयोगरहित सहर बनाउने अभियान चलिरहेको छ, यो पनि कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन ।

प्रकाशित : कार्तिक १८, २०७५ ०८:५०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घरमै वृद्धभत्ता

प्रशान्त माली

ललितपुर — पाटन न्याँखा चोक । ‘घरमा को हुनुहुन्छ, एकाबिहानै घरबाहिर आवाज सुनेपछि मिरेन वज्राचार्यले झ्यालबाट हेरे  । ‘को होला कसलाई खोज्नुभएको ?’ भन्ने प्रश्नमा ‘वृद्धभत्ता बाँड्न वडा कार्यालयबाट आएका प्रतिनिधि भएको’ जवाफ पाए ।

ललितपुर महानगरपालिका–१६ नम्बर वडामा घरैमा पुगेर वृद्धभत्ता वितरण गर्दै वडा सदस्य पञ्चवज्र वज्राचार्य । तस्बिर : प्रशान्त/कान्तिपुर

३४ वर्षीय वज्राचार्यले यसअघि हजुरआमाको नामको वृद्धभत्ता दिनभर कुरेर बैंकबाट लिँदै आएका थिए ।

बैंकले भत्ता पाउन सम्बन्धित व्यतिm नै उपस्थित हुनुपर्छ भनेपछि उनले भत्ता लिने आस मारिसकेका थिए । कारण उनकी ७४ वर्षीय हजुरआमा लक्ष्मीको प्यारालाइसिसले राम्रोसँग दायाँ हात र खुट्टा चल्दैथ्यो । एकैछिनपछि नातिले लक्ष्मीलाई हात समाएर बाहिर ल्याए । खुसीले मुस्कुराउँदै लक्ष्मीले भत्ता बाँड्न आउनेलाई धन्यवाद दिइन् ।

उनले वृद्धभत्ताबापत पाएको ८ हजार रुपैयाँ सामाजिक कार्यमा खर्च गर्ने बताइन् । चाकुपाटका ७२ वर्षीय लक्ष्मीशोभा वज्राचार्यले सुगर र प्रेसरको औषधि सेवन गरेको १५ वर्ष भइसक्यो । ७५ वर्षीय श्रीमान् बाबुकाजी मुटुका बिरामी हुन् । दुवैजना मुस्किलले घर भित्र र बाहिर गर्छन् । उनीहरूलाई एक त बैंक कहाँ छ भनेर थाहा छैन । छोराहरू आ–आफ्नो काममा व्यस्त छन् ।

बाबुकाजी भन्छन्, ‘हामीहरूले भत्ता लिनै नजाने सोच बनाएका थियौं । घरमै आएर दिन आउँदा जनप्रतिनिधि आएको महसुस भयो ।’ उनले पनि यो पैसा समाज विकासमा लगाउने बताए ।

न्याँखा चोककै ८० वर्षीय माइला शाक्य खुट्टाका बिरामी हुन् । बैसाखीको सहाराले मुस्किलले हिंड्डुल गर्छन् । ‘वृद्धभत्ता लिन झिसमिसेमै उठेरर हिंड्नुपर्छ । एक पटक छोटकटी बाटो गल्ली भएर गा:बहालस्थित बैंकसम्म पुगेर पैसा लिएर फर्कें,’ उनले भने, ‘बाटोमा रिंगटा लागेर लड्ने डरले पछि गइनँ । हातखुट्टा झमझमाउने समस्या छ ।’

यी तीन प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । ललितपुर महानगरपालिका १६ मा ३ सय २५ जनाको घरधुरीमा पुगेर भत्ता वितरण गर्न वडा सदस्य पञ्चवज्र वज्रचार्य सक्रिय रहे । ‘अब २ सय ३५ जनालाई तिहार अगाडि वितरण गर्नेछु,’ उनले भने, ‘बैंकले ज्येष्ठ नागरिकका सम्बन्धित व्यक्तिलाई वडाको सिफारिसमा रकम उपलब्ध नगराएपछि वृद्धवद्धाले दु:ख भोग्नुपरेको देखेर घरदैलो अभियान चलाएका हौं ।’

उनका अनुसार नगरका अधिकांश अपांग, वृद्धवृद्धा र विधवालाई भत्ता लिनकै लागि बैंकसम्म धाउन गाह्रो पर्ने गरेको छ । ‘सरकारले स्थानीय तहबाट भत्ता वितरण गर्दा अनुगमन गर्न नसक्दा आर्थिक हिनामिना भएको भन्दै बैंकबाट वितरण गर्‍यो,’ उनले भने, ‘चुनावका बेला घरघरमा भत्ता वितरण गर्ने भनिएअनुसार कार्यान्वयन गरेका हौं ।’

मासिक २ हजारका दरले चार महिनाको ८ हजार रुपैयाँ वितरण गरिएको छ । सरकारले नगरपालिकाको खातामा पैसा जम्मा गरिदिन्छ । नगरपालिकाले वडाअनुसार फरक–फरक स्थानको बैंकमा जम्मा गरिदिन्छ । ललितपुर महानगरपालिका १६ को गा:बहालस्थित नेपाल बैंकमा परेको थियो ।

ललितपुर महानगरपालिका १६ का वडाध्यक्ष निर्मलरत्न शाक्यले सरकारले दिने वृद्धभत्ता खानेहरूको तालिकामा पूरा ठेगाना नभएको र कसैको नागरिकता नभएकाले सम्बन्धित व्यक्ति भेट्न गाह्रो परिरहेको बताए । ‘दोहोरो भत्ता लिनेलाई लक्षित गरी सूचना प्रकाशित गरिसकेका छौं,’ उनले भने, ‘पेन्सन खाने व्यक्तिहरूले धमाधम फिर्ता गरिरहेका छन् ।’ ललितपुर महानगरपालिका–११ ले पनि इखाछेँ, कुम्भेश्वर, चोबुननी, पाटन ढोका, त:ननी टोलमा पुगेर वृद्धभत्ता वितरण गरिसकेको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक १८, २०७५ ०८:४९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT