सडक कि सम्पदा ?

सरकार र गाउँलेबीच कुरा नमिल्दा चापागाउँ सडक निर्माण अलपत्र
प्रशान्त माली

(ललितपुर) — मुख्य सडक आसपासका धुलाम्मे सडक विस्तारै कालो पत्रे हुँदै छन् । चापागाउँ ओहोरदोहोर गर्न भने धूवाँधूलोमय बाटोको विकल्पै छैन । धुलाम्य सडकको दायाँबायाँ उभिएका उस्तै पुराना घर र पाटीपौवालाई भत्काएरै भए पनि आवागमनको मार्ग चिल्लो र फराकिलो बनाउनुपर्ने सरकारी योजना छ । चापागाउँबासी भने सडक बरु अन्त सारेर पुरानो बस्ती र प्राचीन सम्पदालाई जोगाउनुपर्छ भन्छन् ।


सरकार र गाउँलेबीच यही कुरामा मिलनबिन्दु फेला नपर्दा चापागाउँको सडक यात्रा भने झन्झनै दनीय बनेको छ ।

Citizen


साँघुरो हुँदा जामको सास्ती खेप्नुपर्ने र कच्ची हुँदा धूलोले उकुसमुकस पार्ने सडकलाई केही दिन अघि यातायात मन्त्री रघुवीर महासेठले अवलोकन गरे । गोदावरी पुगे, नगरपालिकाको तेस्रो स्थापना दिवसलाई सम्बोधन गर्न । ‘जति नै गरे पनि चापागाउँ सडक विस्तार हुन सकेन, हेर्नुस् न,’ गाउँ आएका मौका छोपेर मन्त्रीलाई सांसद राजकाजी महर्जनले स्थानीयको मर्का सुनाए, ‘संस्कृति नै मासेर सडक बनाउन खोज्दा न सडक बनेको छ न सम्पदा नै सफा राख्न सकिएको छ ।’

विस्तार गर्न नसके पनि हालकै सडकमा कालोपत्रे गराउन धेरैपटक पहल गरिसकेको ‘तर, ठेकेदार र सम्बन्धित निकायले नमानिरहेको’ पनि उनले बताए । गोदावरी नगरपालिकाका मेयर गजेन्द्र महर्जनको गुनासो पनि उस्तै थियो । उनका अनुसार धेरै प्रयासपछि ठेकेदारले कालोपत्रे गर्न भनेर गत वर्ष पिच उप्कायो तर काम भने गरेन । नगर्नाको कारण थियो, सडक विभागको सर्त जो पालना गर्न किनाराका घर र सम्पदा भत्काउनै पर्थ्यो । सडक विस्तारसहितको कालोपत्रे मात्रै गर्न पाइने सम्झौता भएकाले साँघुरो पुरानै सडकको मर्मतसमेत हुन नसक्दा चापागाउँको सवारी भने सास्तीपूर्ण हुन गएको छ ।

सातदोबाटोबाट लेलेसम्म जाने १३.८ किमि बाटो जापागाउँ हुँदै गुज्रिन्छ जसको दायाँबायाँ १६ सय वर्ष पुराना सम्पदाहरू लस्करै छन् । सुनाकोठीस्थित तल्लो लाछी पाटी, कोत घर र मूल डबली ठेचोको नवदुर्गा नाचसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध छ । प्रत्येक वर्ष दसैंमा पाटन दरबार क्षेत्रमा नाच प्रदर्शनीपछि अनिवार्य कोत घर मूल डबलीमा नचाउनुपर्छ । यस्तै ठेचो, चापागाउँमा पनि पुरातात्त्विक महत्त्वका मौलिक शैलीका घर, मठमन्दिर, पाटीपौवा, पोखरी थुप्रै छन् । यही सम्पदा देखाएर पर्यटन प्रवर्द्धन गरी राजस्व संकलन गर्ने स्थानीय तहको लक्ष्य छ । अहिले हालको सडक कालोपत्रे गर्न भनी पठाइएको फाइल मन्त्रालयमा विचाराधीन छ । मन्त्री महासेठले भने, अहिलेको जस्ताको तस्तै कालोपत्रे गरेमा पछि विस्तार गर्न गाह्रो पर्ने बताए । ‘मुआब्जा, क्षतिपूर्ति दिएर अहिले नै सडक विस्तार गरेर कालोपत्रे गरिनेछ,’ उनले भने, ‘सडकमा परेका मठमन्दिर अन्यत्र सारिनेछन् ।’

उनले चापागाउँ सडक विस्तार गर्ने वातावरण बनाउन गोदावरीका मेयर महर्जनले भूमिका खेल्नुपर्ने बताए । ०७३ को मन्त्रीस्तरीय निर्णयअनुसार सुनाकोठी, ठेचो, चापागाउँलगायत ५४ वटा सम्पदा बस्तीअन्तर्गत पर्दछ । मन्त्री महासेठले सम्पदाको महत्त्व नबुझीकन मठमन्दिर अन्यत्र सार्ने भनी फ्रतिक्रिया दिन नहुने चत्रपथ–तिलेश्वर सडक विस्तारपीडित संघर्ष समितिका निर्वतमान अध्यक्ष कमल विष्टको भनाइ छ । उनी भन्छन्, ‘मन्त्रीले चाहेमा हालको सडकमा तत्काल कालोपत्रे गर्न सकिन्छ तर, नगर्नुको पछाडि केही कारण लुकेको छ,’ उनले भने । सांसद नवराज सिलवालले मन्त्रीले सडक बनाउन ध्यान दिनेमा विश्वास व्यक्त गरे । ‘सर्वसाधारणलाई ढुक्क हुन आग्रह गर्छु,’ उनले भने, ‘ग्वार्को–इमाडोल–लुभु हुँदै बीपी राजमार्ग जोड्ने सडकको समस्या पनि उस्तै छ ।’

सातदोबाटो– ढोलाहिटी ३.२ किमि सडक दिवा र शैलुङ कन्स्ट्रक्सन जेभीले २३ करोड ३१ लाख ४६ हजार रुपैयाँमा ०७५ कात्तिकमा सकिने गरी ०७३ मा म्याद थप गरेका थिए । ठेकेदारले सरकारसँग २ करोड ८३ लाख १८ हजार रुपैयाँ लिइसकेका छन् । शैलुङ कन्स्ट्रक्सनका सञ्चालक शारदाप्रसाद अधिकारी हुन् । उनी पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालका घरबेटी पनि हुन् । दाहाल यही सडक खण्डअन्तर्गत खुमलटारमा बस्छन् । ढोलाहिटी–सुनाकोठी–ठेचो–चापागाउँ ४ किमि सडक कन्टेक कम्पनीले २६ करोड ७१ लाख ९३ हजारमा २०७५ भदौमा सम्पन्न गर्ने गरेर ०७३ मा ठेक्का पाएका थिए । कन्टेकका सञ्चालकले सरकारसँग काम सुरु गर्ने भनेर ३ करोड ३० लाख ९८ हजार रुपैयाँ लिइसकेका छन् ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७५ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रोकिएन नेवारभित्रै विभेद

प्रशान्त माली

ललितपुर — नेवार जातिबीच भेदभाव र छुवाछुत अन्त्यको घोषणा भएको ७ वर्ष बितिसक्दा पनि व्यवहारमा लागू हुन सकेको छैन । २०६८ मा काठमाडौंको वसन्तपुरमा विभिन्न ६५ थरी नेवारभित्रका जातीय संस्थाका प्रमुखले एक साथ लिखित रूपमा विभेद अन्त्यको घोषणा गरेका थिए । संविधानमा पनि जातीय, वर्गीय, लिंगीय विभेद नहुने उल्लेख छ । तर, पनि उपत्यकाका नेवार जातिभित्र विभेद कायम छ ।

६ महिनाअघि गोदावरी नगरपालिका १२ का एक महर्जन युवाले कपाली थरकी केटीलाई भगाइ विवाह गरेका थिए । चार दिनपछि जब उनले दुलही घरमा भित्र्याउन खोजे । परिवारले मानेनन् । घरबाट निकाल्ने मात्र नभई छुट्टिन दबाब दिए । पछि केटीले बाध्य भएर आफूलाई अन्याय भएको भन्दै न्यायका लागि गोदावरी नगरपालिकाका र महानगरीय प्रहरी वृत्त चापागाउँमा निवेदन दर्ता गरे ।

तर, सुनुवाइ भएन । अन्तमा ती केटी अन्यत्र विवाह गरेर जान बाध्य बनिन् । त्यसैगरी, एक जना खडगी थरका केटाले महर्जन कुलकी केटीसँग विवाह गरे । केटी पक्षका परिवारले खोजीनीति गरी छोरीलाई फिर्ता ल्याए । पुनः दुवै जना भागे । प्रहरीमा उजुरी पुग्यो । झगडाकै रूप लियो । अहिले खडगी दम्पतीबाट सन्तान जन्मे ।

केटी पक्षले न ज्वाइँलाई घरमा भित्र्याए न त उनीहरूबाट जन्मेको सन्तानलाई नै । नेवार समुदायमा देवाली गुठीमा छोराज्वाइँ सबैलाई बोलाएर अनिवार्य बलिको शिर पुच्छर छुट्याएर भोज खाने चलन छ । तर, ससुरालीको गुठीमा अझै ज्वाइँले प्रवेश पाएका छैनन् । उनीहरूजस्तै जातीय विभेदको समस्या भोग्न नेवारी समुदायमा थुप्रो छन् । आफ्नो नभई अर्कै थरकी केटी विवाह गरेमा गुठीमा नभित्र्याउने कुप्रथा अझै कायम छ ।

नेवारको छाता संस्थाका रूपमा नेवाः देय दबू छ । यो संस्थाअन्तर्गत नेवार जातिभित्रका २८ जातीय संस्था र संगठन सदस्य छन् । दबूका महासचिव माइलाबाबु देउला जातीय विभेद अन्त्य भएको घोषणा गरे पनि निर्मुल पार्न निरन्तरता दिन नसकेको स्वीकार गर्छन् । उनी भन्छन्, ‘दबूका पदाधिकारी र अन्य प्रभुत्व व्यक्तिले घोषणालाई निकासको रूपमा लिए ।’

उनले जब समस्या आयो तब मात्र तात्ने गरेको बताए । ‘निरन्तर लागिरहनुपर्ने अवस्था देखियो,’ उनले भने, ‘जयस्थिति मल्लले ४ वर्ण र ३६ जातलाई जातीय व्यवस्था सुरु गरेको नभई व्यवस्थित मात्र गरेको हो । उनले ब्राह्मण मुख, क्षेत्री काँध, जैसी पेट र स्रु पैतलाबाट जन्मेको भनी इतिहासमा गलत व्याख्या गरिएको बताए । ‘सबै आमाको कोखबाट जन्मिएका हुन्,’ उनले भने, ‘त्यसैले दलित परिभाषा गर्नु नै गलत हो ।’

देउला समाजका अध्यक्षसमेत रहेका उनले नेवार समुदायमा पानी नचल्ने, छोइछिटो हाल्नुपर्ने १९१० को मुलुकी ऐनलाई प्रचलनमा ल्याएको विरोध जनाए । ‘यसलाई सच्याउन ज्ञापनपत्र दिइसकेका छौं,’ उनले भने, ‘नत्र अन्तर्राष्ट्रिय अदालतमा मुद्दा दायर गर्छौं ।’ उनले मुलुकमा आमूल परिवर्तन र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई संस्थागत गर्न सुरुमा कुप्रथा अन्त्य गर्न जरुरी रहेको बताए ।

‘यसबारे सरकार पक्ष पनि गम्भीर हुन जरुरी छ,’ उनले भने । नेवार समुदायमा लिच्छविकालदेखि सुरु भएको जात र वर्ण व्यवस्थाको प्रभाव अझै पाइन्छ । सरकारले सूचीकृत गरेका ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये नेवार आर्थिक हिसाबले उन्नत समूहमा पर्छ । व्यापार व्यवसायमा अब्बल मानिने यो जातिभित्र पनि ब्राह्मण, क्षत्री, वैश्य र शुद्रजस्तै ४ तहमा विभाजन गरेको पाइन्छ । नेवार समुदायमै रहेका देउला, कुचीकार, च्याम्खललाई भने दलितको सूचीमा राखिएको छ । राष्ट्रिय दलित आयोगले नै यिनलाई दलित मानेको छ ।

नेवाः दे दबूका अध्यक्ष नरेश ताम्रकार पनि नेवार समाजभित्र विभेद भए पनि कम गर्न प्रभावकारी ढंगबाट अगाडि बढ्न नसकिरहेको स्विकार्छन् । भन्छन्, ‘दबूसँग स्रोतसाधन नहुनु पनि अवरोधका विभिन्न कारणमध्ये एक हो,’ उनले भने, ‘एनजीओले पर्याप्त रकम खर्च गरेर कार्यक्रम गर्दा पनि समस्या सिर्जना भएको छ ।’

उनले गुठीको भोजमा अरू सहभागी हुन नपाउनु बिहेवारी नचल्नु मुख्य समस्याको रूपमा रहेको बताए । अधिकारकर्मी शाक्य सुरेनले घोषणापछि नीतिगत कार्यक्रम तर्जुमा गरेर अगाडि बढ्न नसक्नाले अन्योलमा परेको बताए । ‘जातीय समाजका नेतृत्वदायीव्यक्तिले भूमिका नखेल्दा पनि समस्या जस्ताको तस्तै रहेको हो,’ उनले भने ।

राष्ट्रिय जनगणना ०६८ अनुसार मुलुकमा नेवारको संख्या १३ लाख २१ हजार ९ सय ३३ छ । जुन कुल जनसंख्याको ४.९ प्रतिशत हो । नेवारको प्रमुख पहिचान गुठी परम्परालाई मानिन्छ । सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक, पारिवारिक सम्बन्धहरू गुठीअन्तर्गत सञ्चालन हुन्छन् । वंश र परम्पराको निरन्तरताको टुंगो पनि गुठी र त्यसका प्रमुख थकालीबाट हुने गर्छ । गुठीका सदस्यलाई गुठियार भनिन्छ । गुठियारको घरपरिवारमा हुने देवाली, व्रतबन्ध, विवाहदेखि मृत्यु संस्कारसम्मका क्रियाकलाप गुठीले गर्छ ।

विभेदको जरो
नेवारलाई बहुधर्मावलम्बी जाति मानिन्छ । नेवारभित्र हिन्दु र बौद्ध धर्म मान्ने छन् । नेवार समुदायका महिलाले विभिन्न थरीका गरगहना पहिरिए पनि नाक छेडदैनन् र फुली पनि लगाउँदैनन् । तर, सामाजिक भेदका कारण नाक छेड्ने महिला भेटिन्छन् । विशेषगरी ‘दलित’ मानिने समुदायमा यो चलन बढेको छ ।

विभेदबाट मुक्ति पाउन केहीले धर्म परिवर्तन गर्ने गरेको पनि पाइन्छ । कतिपय उपल्लो जातका युवाले कथित तल्लो जातिकी युवतीसँग विवाह गरे समाजबाट बहिस्कृत हुने, बुहारीलाई कुलमा सामेल नगरिने गरेको पाइन्छ । यस्तै, कथित तल्लो जातिका युवासँग आफ्नी छोरीचेलीले विवाह गरे माइती पक्षले सधैंका लागि त्याग्ने गरेको उदाहरण पनि छन् ।

नेवाः पत्रकार दबूका अध्यक्ष श्रीकृष्ण महर्जन भन्छन्, ‘यस सम्बन्धी समन्व्य, दबाब दिने अधिकारी दबूलाई छ ।’ उनका अनुसार सामाजिक जातीय विभेदलाई नयाँ पुस्ताले बेवास्ता गर्ने गरे पनि गुठीमा कठोर व्यवस्थाका कारण चटक्कै छोड्न सकेको अवस्था छैन । ‘यसमा दबूका पदाधिकारी सक्रिय हुनुपर्छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : फाल्गुन ३०, २०७५ ०८:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्