जात्राले झकिझकाउ बूढानीलकण्ठ

बुद्ध जयन्तीका दिन हरेक गुठी र टोलवासीहरुले आफूले मान्ने मूल देवी-देवताको पूजाआजा गरिसकेपछि जात्रा सुरू हुन्छ
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — वैशाख शुक्लपक्षदेखि बुद्ध जयन्तीको चौथो दिनसम्म नेवारी समुदायले विशेष मनाउने स्थानीय जात्राहरूले बूढानीलकण्ठ नगरपालिकालाई झकिझाउ बनाएको छ ।

बुद्ध जयन्तीको चौथो दिनसम्म नेवारी समुदायले विशेष मनाउने स्थानीय जात्राका सहभागी । तस्बिर : कान्तिपुर

बुद्ध जयन्तीको दिन हरेक गुठी र टोलवासीहरूले आ-आफूले मान्ने मूल देवी-देवताको पूजाआजा गरिसकेपछिको सबै स्थानमा जात्रा सुरु हुन्छ । पहिलो दिनका सबै सरसामान जोरजाम सकेपछि दोस्रो दिन गणेश पञ्चकन्या भगवान्को मूर्ति दयःछे -देउता घर) ब्ााट निकाली मुख्य मन्दिर अर्थात् टोलको चोकमा राखिन्छ ।

बेलुकी महिलाहरू सांस्कृतिक वेशभूषामा सजिसजाउ भएर दियो बत्ती बाल्दै आउँछन् भने पुरुषहरू सिंगारिएको रथ लिएर बाजागाजासहित आएपछि गुठीको मुखियाले पूजा गर्छन् । यसै दिनको रात्रिमा गुठीका सदस्यहरू जाग्राम बसी भजनकीर्तनसहित आलोपालो गरी गणेश देवता र पञ्चकन्या देवीको मूर्तिलाई कुरेर बस्ने प्रचलन छ ।

गुठीका मुखिया मानकाजी श्रेष्ठका अनुसार एक स्थानीयले वर्षौंपहिले कार्यालयमा काम बिगारेपछि चिन्तामा पञ्चकन्यादेवीलाई मलाई बचायौ भने तिमीलाई रथमा राखी टोलभरि परिक्रमा गराउँछु भनीे भाकल गरेको र कालान्तरमा उक्त भाकल पूरा भएपछि जात्रा मनाउन थालिएको सुनाउँछन् ।

पञ्चकन्या गुठीमा शिखारीदेवी, सुनदेवी, पञ्चकन्यादेवी, जलदेवी, महाकालीसहित पाँच देवीको पूजा गरिन्छ । गणेश गुठीको जात्रा भने परापूर्वकालदेखि मनाउँदै आएको गुठियार सदस्य सानुकान्छा श्रेष्ठका बताउँछन् । उनका अनुसार गणेशको मूर्तिलाई सुरुआती समयमा चोयाको ढक्कीमा राखी गाउँ परिक्रमा गरिने चलन थियो । पछि गाउँका कृषकहरूले मेलापातबाट कमाएको ज्यालाले रथ बनाउन लगाएपछि जात्रा सुरु भएको बताए ।

जात्रामा राँगा, कुखुरा, बोकाको बलि दिने प्रचलन छ । तेस्रो र चौथो दिन सबै स्थानमा भगवान्को दर्शन गराउन सिन्दुरे जात्रासहितको रथ परिक्रमा गरी जात्रा समापन गरिन्छ । हरेक टोलबाट निकालिने रथहरूले यस टोलको गणेश मूर्ति विराजित रथ नबिसाईकन अन्य देवीदेवता विराजित रथ बिसाउन नपाइने चलन छ । र, यो यस जात्राको मुख्य विशेषतासमेत हो । गाम्चामा मनाइने जात्राको भने अलि फरक किंवदन्ती पाइन्छ ।

नौलिंगेश्वरी भद्रकाली गुठीअनुुसार खेतमा काम गर्न लागिरहेका नेवारी कृषकहरूले एउटा रोइरहेको बालक देखे । भोकाएर रोएको होला भनी खेतालालाई ल्याएको सबै खाजा खान दिए पनि नअघाएको कारण एउटा कृषकले एक थप्पड पिटेपछि बालक घोप्टो परेका थिए । उक्त बालकले पृथ्वी नै खान्छु भनी हिँडेका थिए । तिमीहरूले यसो गर्‍यौ भने चुप लाग्छु भनेपछि ती बालक भगवान्को अवतार रहेको ठानी उक्त बालकको नाममा जात्रा सुरु भएको मानिन्छ ।

यहाँ कपनको टुपेक गाउँबाट गणेशको मूर्ति ल्याई गाम्चाको नौलिंगेश्वरी भद्रकालीमा राखेपछि जात्रा सुरु हुन्छ । यस गुठीको जात्रामा भने भद्रकाली र गणेशको मूर्तिलाई उचालेर टोल परिक्रमा गराउन नहुने मान्यता छ । मूर्तिलाई रथबाट झिकेर भुइँमा सेतो कपडा ओछ्याई कपडा सार्दै गाम्चाका टोलवासीलाई दर्शन गराउने प्रचलन छ । यस देवीलाई पनि राँगा, कुखुरा, बोका आदिको भोग दिने चलन छ । गुठीका अनुसार यही स्थानबाट भगवान्को एक अंश लगेर सहिदगेटस्थित भद्रकाली मन्दिर स्थापना गरिएको हो ।

भद्रकाली माईको चार दिदीबहिनीमा कान्छी बहिनीको जात्रा चपली गाउँमा मनाइन्छ । टुपेकबाट चोरेर ल्याइएको यहाँको भद्रकाली माईर् यस गाउँ बस्न नमानेपछि स्थानीयले फकाउनका निमित्त आठखुट्टे जनावरको बलि दिन्छु भनी भाकल गरेर मनाइएको कारण यस देवीलाई गंगटाको बलि दिएर जात्रा मनाउने चलन रहेको गुठीको भनाइ छ ।

त्यसैगरी हात्तिगौंडामा ढफु गुठीले र टुसालको चुनीखेलमा पनि सोही रीतिरिवाजअनुरूप भदाली माईको जात्रा मनाउने चलन छ । अन्तिम दिन भने सिसौ र अग्राखको काठ, पित्तलको छाना र गजुरसहितको रथलाई रातो झल्लरीले बेरेर मूर्तिसहितको रथलाई सबै टोल-टोलमा घुमाउने चलन छ । यसरी सिन्दुरे जात्रा र बाजागाजासहित दुई दिनसम्म रथलाई टोल परिक्रमा गर्दै जात्रा समापन
गर्ने प्रचलन पाइन्छ ।

–साम्राज्ञी भण्डारी

प्रकाशित : जेष्ठ ६, २०७६ ०७:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भोटाहिटी सब-वे अतिक्रमण

विद्या राई

काठमाडौँ — गत आर्थिक वर्षमा भोटाहिटी सब-वेबाट काठमाडौं महानगरपालिकालाई तोकिएको सम्झौताभन्दा तीन गुणा कम अर्थात् ५४ हजार ४ सय एक रुपैयाँ मात्रै आम्दानी भयो ।

भोटाहिटी सब-वे लेनदेन सम्बन्धमा असार ३१, २०५९ मा तत्कालीन वडा नं. ३० (हाल २७ वडा) का अध्यक्ष चिनियामान बज्राचार्य र करारमा लिने ढोकाबहालका राजु श्रेष्ठबीचको सम्झौताअनुरूप सब-वे को आम्दानी एक लाख ५८ हजार चार सय रुपैयाँ हुनुपर्ने हो ।

भोटाहिटी सब-वेमा पसल, सटर बर्सेनि थपिने क्रममा छन् तर थपिँदै गएका व्यवसाय र सम्झौताबमोजिम महानगरको आम्दानीबीच तालमेल देखिन्न । महानगरबारेको पछिल्लो महालेखा प्रतिवेदनमा भनिएको छ, 'लिजमा २५ वर्षको सम्झौता गरेर सम्बन्धित पक्षले आम्दानीको अवधारणा नै फरक पारेको देखिन्छ, उक्त स्थानमा हाल थप पसलहरूसमेत बनेका छन् । महानगरपालिकाले अनुगमन प्रभावकारी तुल्याई आम्दानीको स्रोतलाई दिगो, भरपर्दो बनाउन जरुरी छ ।'

२०५४ साउनमा तत्कालीन प्रमुख केशव स्थापितको अध्यक्षतामा बसेको महानगरपालिका बैठकले भोटाहिटी सब-वे सञ्चालनबारे निर्णय गरेको थियो । त्यतिबेला सम्पूर्ण कानुनी प्रक्रिया पुर्‍याई वडाको मातहतमा राखी सञ्चालन गर्ने र त्यसको आम्दानी खर्चको लेखासमेत वडाबाटै राख्ने निर्णय भएको थियो । उक्त निर्णय हुँदा मेयर विद्यासुन्दर शाक्यले तत्कालीन वडा नं. २१ को प्रतिनिधित्व गरेका थिए । तर महानगर स्रोतका अनुसार निर्णयविपरीत बिनाटेन्डर व्यक्तिलाई करारमा दिइएको थियो ।

ढोकाबहालका राजु श्रेष्ठलाई पुस १७, २०५९ देखि २५ वर्षका लागि करारमा दिइएको थियो । सम्झौता क्रममा वाषिर्क बहाल एक लाख ४४ हजार रुपैयाँ कायम भएको थियो । दुई वर्षदेखि ५ वर्षसम्म सुरुको बहालमा ५ प्रतिशत, ६ देखि १० सम्म ६ प्रतिशत, ११ देखि १५ सम्म ८ प्रतिशत र १६ देखि २० सम्म १० प्रतिशत र २० देखि २५ वर्षसम्म १५ प्रतिशतका दरले वृद्धि गर्दै लैजाने उल्लेख छ । सम्झौताअनुसारै भाडाको भुक्तानी प्रत्येक तीन महिनाको पेस्की बुझाउनुपर्ने हुन्छ ।

महानगरका एक कर्मचारीका अनुसार सब-वे ग्राउन्डमा ७/८ भन्दा बढी फिक्स्ड सटर बनाउन पाइँदैन । सम्झौताविपरीत हालै पनि ३० भन्दा बढी सटर र पसल सञ्चालनमा छन् । ठाउँ नभएर भित्तोमाथि बाकस टाँसेर समेत पसल चलाउन दिएका छन् । पूर्वपट्टकिा चारवटा सटर सब-वेको आडमा फुटपाथ अतिक्रमण गरेर बनाइएका छन् ।

उक्त क्षेत्रमा प्रतिसटरको मासिक भाडा २० देखि २५ हजार पर्छ । पसलको मासिक भाडा १५ हजारभन्दा बढी नै पर्छन् । २० हजारलाई औसत दर मानेर ३० वटाको मात्रै हिसाब गर्ने हो भने राजु श्रेष्ठलाई मासिक आम्दानी ६ लाख पर्न आउँछ भने वाषिर्क ७२ लाख पर्न आउँछ । महानगरले सार्वजानिक स्थल जथाभावी अतिक्रमण गर्न दिए पनि तोकिएको आम्दानीसमेत उठाउन सकेको छैन ।

यसबारे वडा अध्यक्ष बज्राचार्यले नियमसंगत करारमा लिने श्रेष्ठले पसल/सटर चलाइरहेको बताएका छन् । '८/९ वटा मात्रै सटर बनाउन पाउने भनिएको थियो क्यारे, अचेल कति छन् मैले हेरेको छैन,' उनले भने । महालेखाको प्रतिवेदनले ५४ हजार मात्रै आम्दानी देखाइरहँदा वडाध्यक्षले गत वर्ष वडालाई चार लाख आम्दानी भएको बताउँछन् ।

सब-वे करारमा लिने राजु श्रेष्ठका कर्मचारी/सुपरभाइजर सरोज पुरीका अनुसार सटर र पसलबाट भाडाबाट वाषिर्क १२ देखि १३ लाख उठाउँदै आएको बताए । वडामा तिर्दै आएको भाडाबारे भन्छन्, 'मासिक अनुमानित ३८/४० हजारका दरले जम्मा गर्दै आएका छाँै, सरसफाइ, पानीबत्ती, सेक्युरिटी गार्डलाई वाषिर्क चार लाख जति खर्च हुन्छ ।' मानिस हिँड्नका लागि बनाइएको सब-वे अतिक्रमण गरेर सटर, पसल बनेपछि हूलहुज्जत बढेको छ । महिला, केटाकेटीहरूलाई ओहोरदोहोर गर्न सकसपूर्ण छ ।

'सम्झौताविपरीत पसल राख्न दिनु महानगरको चरम कमजोरी हो, त्यसमा पनि सम्झौताभन्दा थोरै आम्दानी हुनु महाकमजोरी हो, यसका पछाडि उच्च पदस्थहरू मिलेर घूसखोरी गरेका छन्,' महानगरकै एक कर्मचारीले भने, 'सार्वजानिक स्थलको चरम दुरुपयोग हो ।'

महानगरका प्रवक्ता ईश्वरमान डंगोललाई यसबारे जानकारी लिँदा वडालाई औंल्याए । 'वडाकै जिम्मामा छ, उसैले हेर्ने हो,' उनले भने, 'फुटपाथ अतिक्रमण भएको छ भने महानगर केन्द्रले चासो लिनेछ,' उनले भने ।

प्रकाशित : जेष्ठ ६, २०७६ ०७:३१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT