बास खोज्दै भूकम्पपीडित

छाप्रा बनाएर बसेको निजी जमिनबाट समेत हटाइएका विस्थापित भन्छन्, ‘जसले बास दिन्छ, भोट उसैलाई’
घनश्याम खड्का

उत्तरगया (रसुवा) — त्रिशूली खोलाको बगरमा बडो दु:खले सम्याएको एक टुक्रो बलौटे जमिनमा पुराना टिनको एउटा छाप्रो छिमेकीहरूको सहयोगमा भर्खरै बनाएकी छन् माइली तामाङले । शुक्रबार उनले आफ्ना थाङ्ना, भोटा, केही भारी दाउरा र अलिकति चामल छाप्रोभित्र हुल्न ठिक्क पारेकी थिइन् ।

‘आजबाट यहाँ सरिसक्नुपर्नेछ,’ थाकेका आँखाले जसोतसो ठडिएको छाप्रोतिर हेर्दै उनले भनिन्, ‘अब मेरो घर यही हो ।’ भुइँचालोले रसुवाको हाकु–९ गोगनेमा रहेको उनको घर मात्रै नभएर गाउँ नै पुरिदिएपछि माइली र उनका धेरै छिमेकी बेत्रावती झरे । राहतमा जुटेको जस्तापाताले एउटा झुप्रो बनाए अनि लस्करै बसे । भूकम्पले घर भत्काएपछि रसुवाको गोगने, तिरु, मैलुङ, करुमर्‍याङलगायत झन्डै तीन सयभन्दा बढी घर परिवार माइलीझैं रसुवा–नुवाकोटको सिमानामा पर्ने बेत्रावतीमा झरेका थिए ।


त्यतिबेला आपत परेकाले मिलेको समथर जमिनमा बसेका उनीहरूलाई पछि जग्गाधनीले धपाए । ‘त्यसपछि हामी बेत्रावतीभन्दा पर निजी जग्गामा महिनाको ५ सय भाडा तिरेर नौबिसे भन्ने गाउँमा छाप्रो हालेर बस्यौं,’ माइली भन्छिन्, ‘अब त्यहाँबाट पनि हामीलाई उठाइयो ।’ जग्गाधनीले पेट्रोलपम्प बनाउने योजना अघि सार्दै विस्थापितलाई अन्यत्रै जान भनेपछि अन्तत: उनीहरू उत्तरगया गाउँपालिका ५ खाल्टेस्थित त्रिशूली नदीकिनारको बगरमा सरिरहेका छन् । कोही सर्ने तयारी गर्दैछन् भने कोही बगरको उबडखाबड जमिन सम्याएर भर्खरै खाँबो गाड्ने तरखरमा छन् । खाल्टेको दृश्य यतिखेर युद्धको प्रकोपबाट भागेर हिँडेका मानिसले निर्जन ठाउँमा बस्ती बसाउन खोजिरहेको जस्तो देखिन्छ ।

यसरी घर सर्ने दर्जनौं विस्थापितको हुलमा थिए केहीअघि कतारबाट फर्किएर आएका ३५ वर्षीय करसाङ लामा । उनी शुक्रबार दिनभरि बगर सम्याएर खाँबो गाड्ने तरखरमा जुटिरहेका देखिन्थे ।‘के गर्ने, बस्ने बास त नभइनहुँदो रहेछ,’ उनले भने, ‘बिरालाले बच्चा सारेझैं हामीलाई छाप्रो सार्नुपरिरहेको छ ।’

भुइँचालो गएर घर मात्रै नभई हाकु–८ तिरुस्थित गाउँ नै पुरिएको खबर उनले कतारमै पाएका थिए । त्यसपछि नेपाल फिरेका उनले बेत्रावतीको सात बिसे र त्यसपछि नौबिसेमा जस्ताले बेरेको एक कोठे छाप्रो बनाए । अहिले त्यही जस्तापाता उक्काएर र त्यसमा केही पाता थपथाप पारेर उनी खाल्टेमा अर्काे अलिक लामो टहरो बनाउने ध्येयमा छन् । आफूजस्ता धेरै विस्थापितहरूको यस्तो बिचल्ली हुँदासमेत अहिलेसम्म सरकार, राजनीतिक दलका नेता र सामाजिक संघसंस्था कसैले पनि केही नगरिदिएकामा उनको चित्त दुखाइ छ ।

‘नेताहरू भोट माग्ने बेला मात्रै हामीकहाँ आइपुग्छन्,’ उनले भने, ‘आफूले जिते सबैलाई एकै ठाउँमा बस्ती बसालेर राखिदिने वाचा पनि गर्छन् तर पूरा गर्दैनन् ।’

स्थानीय उत्तरगया नगरपालिकाका अध्यक्ष उपेन्द्रराज लम्साल पनि उनीहरूसामु भोट माग्न आउँदा यही वाचा गरेर गएका थिए । ‘हामीले उनलाई भोट पनि हाल्यौं र जितायौं पनि,’ अर्का विस्थापित ४२ वर्षीय लाक्पा तामाङ भन्छन्, ‘तर खै त, त्यसपछि न फर्केर आए न हाम्रा लागि केही नै गरिदिए, बरु उल्टै भएको छाप्रोबाट पनि लखेटिनुपर्‍यो ।’


भुइँचालोका कारण लाक्पाले गोगनेस्थित घर मात्रै गुमाएनन्, छोरालाई निकाल्न खोज्दा त्यसैमा पुरिएर देब्रे खुट्टा पनि गुमाउन पुगे । ‘अरू साथीहरू त तैबिसेक ज्यालामजदुरी गरेर गुजारा गरिरहेका छन्,’ उनी भन्छन्, ‘मेरो त त्यो अवस्था पनि छैन, सधंै यसरी कति दिन चल्ला ?’ टहरो बनाउँदै, भत्काउँदै र सार्दै गर्दा विस्थापितहरूले राहतमा पाएका जस्तापाता प्वालै प्वाल परेका छन् । त्यसबाट हावा छिर्ने र शीत चुहिने हुनाले उनीहरूलाई जाडोमा झन् सास्ती छ ।

‘चिसोमा जस्ताको घरभित्र बस्नु एकझर पानीमा प्रत्येक रात रुझ्नुजत्तिकै हो,’ २४ वर्षीया सजिना तामाङ भन्छिन्, ‘चिसोका कारण हाम्रा भएका लुगाफाटा पनि एकै वर्षमा मक्किएर काम नलाग्ने भए, निकै नै गाह्रो छ गुजारा चलाउन ।’

विस्थापितलाई चिसोले बिरामीसमेत बनाएको छ । बच्चाहरूमा टाउको दुख्ने, जिउ सुन्निने र आउँ पर्ने समस्याले सताउने गरेको उनीहरू बताउँछन् । कसैले वास्ता नगरेकाले नेताहरूलाई विश्वास गरेर भोट हाल्न धाइरहन उनीहरूमा उत्साह छैन ।

प्रकाशित : मंसिर ९, २०७४ ०७:४२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गाउँ फर्किए मतदाता

कान्तिपुर टिम

मुस्ताङ — अध्ययनका लागि राजधानी बस्दै आएका छिरिङ गुरुङ शुक्रबार घर फर्किएका छन् । बाह्रगाउँ मुक्तिक्षेत्र–३ त्रिगाउँका उनी चुनावमा भोट हाल्न आएका हुन् ।

‘मतदाता नामावलीमा नाम लेखाएको थिएँ, पहिलोपटक भोट हाल्दै छु,’ उनले भने । उनीसँगै साथी तेन्जिङ गुरुङ पनि घर आएका छन् ।

जाडो छल्न अन्यत्र गएका र यहीँ मतदाता नामावलीमा नाम भएर जिल्ला बाहिर बसोबास गरेकाहरू अहिले धमाधम घर फर्कंदै छन् । उम्मेदवार र दलहरूले गाउँबाहिर रहेका आफन्तलाई बोलाउन स्थानीयसँग आग्रह गरिरहेका छन् । उम्मेदवारहरूले इष्टमित्र तथा समर्थकलाई बोलाएका छन् । दलहरूले पनि सबै ठाउँमा खबर पुर्‍याइसकेका छन् ।

मतदाता बस, जिप, निजी सवारी, जहाज र हेलिकप्टरबाटसमेत आइरहेका छन् । उपल्लो मुस्ताङमा हेलिकप्टरबाट मतदाता ओसारिँदै छन् । सातायता हेलिकप्टरका दैनिक दर्जन बढी उडान भइरहेको जोमसोम विमानस्थल कार्यालयले जनाएको छ । यात्रु चाप बढेपछि तारा एयरलाइन्सले नियमित तथा चार्टर उडान थपेको विमानस्थल प्रमुख विष्णुप्रसाद अधिकारीले जानकारी दिए । बेनी, पोखरालगायत स्थानमा बसेकाहरू निजी तथा सार्वजनिक सवारीबाट हूलका हूल आएका छन् । जिप तथा बस व्यवसायी समितिका अनुसार यात्रुको चापले गर्दा सवारी अपुग भएको छ । जोमसोमबाट लोमान्थाङ जाने सवारी अभावले कतिपय मतदाता रोकिएका छन् ।

जाडो छल्न असोज–कात्तिकमा झरेकाहरू पनि गाउँ फर्किएका छन् । भोट हालेर बेंसी झरिहाल्ने उनीहरू बताउँछन् । ‘भोट दिन जसरी पनि आउनु भनेर खबर गरे, भोट दिएर फर्किहाल्ने हो,’ झुसाङकी कुरिमिङ गुरुङले भनिन्, ‘जाडो खान किन बस्नु ? आफ्नो उता (पोखरा) मा व्यापार छ, जानुपर्‍यो नि ।’
निर्वाचन कार्यालय सबै मतदान केन्द्रमा आवश्यक कर्मचारी पठाइसकेको छ । दुर्गम र टाढाका केन्द्रमा तीन दिनअघि नै कर्मचारी पठाइएको मुख्य निर्वाचन अधिकृत बलराम त्रिपाठीले जानकारी दिए ।

सुरक्षा तयारी पूरा
मतदानस्थलको सुरक्षाका लागि तयारी पूरा भएको प्रहरी अधिकारीहरूले जनाएका छन् । जिल्ला सुरक्षा समितिले मतदानस्थलमा सेना, प्रहरी व्यापक परिचालन गरेको छ । कोरलानजिकै रहेको छोन्हुपदेखि तल्लो मुस्ताङको घाँसासम्मका मतदान केन्द्रको सुरक्षा मजबुत बनाइएको समितिले जनाएको छ । गृह मन्त्रालयले धौलागिरी अञ्चल प्रहरी कार्यालय प्रमुख एसएसपी विक्रम गुरुङलाई चुनाव अवधिभर जोमसोममा खटाएको छ ।

‘यहाँ कुनै प्रकारको असुरक्षा छैन, निर्धक्क भएर भोट हाल्न अनुरोध गरेका छौं,’ गुरुङले भने । बिहीबार र शुक्रबारको सुरक्षाकर्मी बैठकले कुनै पनि मतदानस्थल संवेदनशील नरहेको निष्कर्ष निकालेको उनले जानकारी दिए । ३७ वटा मतदान केन्द्र रहेको मुस्ताङमा प्रहरी २ सय ६२, म्यादी १ सय ९५, सशस्त्र २ सय ४४ जना र बाहिरी घेरामा आवश्यकताअनुसार सेना खटिएको सुरक्षा स्रोतले जनाएको छ ।

आफन्त बोलाउन दौडधुप
विगतमा मंसिर लागेसँगै मनाङीहरू जाडो छल्न राजधानीतिर लाग्थे । अहिले ठीक उल्टो भएको छ । जाडो बढ्दै जाँदा राजधानीमा रहेकासमेत मनाङ फर्किएका छन् । ‘पहिले यतिबेला गाउँबाट हाम्रा आफन्त काठमाडौं आइपुग्थे । अहिले हामी आफैं मनाङ जानुपरेको छ,’ माथिल्लो मनाङको नेस्याङ गाउँपालिका–२ घ्यारुकी लक्ष्मी गुरुङले भनिन्, ‘गाउँका आफन्त त्यहीँ छन् ।’ उनले आगामी आइतबार हुने पहिलो चरणको प्रतिनिधि र प्रदेशसभा चुनावमा भोट हाल्न गाउँ फर्केको बताइन् । ‘धेरै वर्ष विदेश बसें । स्थानीय चुनावमा पनि आइनँ,’ उनले भनिन्, ‘अब त प्रदेश र देश बनाउने नेता चुन्नु छ, त्यसैले फर्किएँ ।’

मनाङको चामेमा अहिले साँझ–बिहानको तापक्रम शून्य डिग्री सेल्सियस छ । राति त्यसभन्दा पनि तल झर्छ । काठमाडौंमा व्यस्त जीवन बिताइरहेकाहरू भोट हाल्नकै लागि गाउँ फर्केर चिसो झेल्दै छन् । काठमाडौंमा व्यवसाय गर्दै आएका नेस्याङ–६ मनाङ गाउँका पाल्देन गुरुङ पनि गाउँ फर्केका छन् । ‘गाउँमा चिसो छ । तर, पर्वजस्तो चुनावमा भाग लिनुपर्‍यो नि,’ उनले भने, ‘केही दिन भए पनि जाडो सहौंला, भोट हालेर फर्कौंला ।’ उनका अनुसार माथिल्लो क्षेत्रमा जाडो निकै बढेको छ । ‘सबैले तल आउने भनेका थिए । भोट हालेर सँगै झरौंला भनेका छौं,’ उनले भने । काठमाडौंमा पढ्ने नासोङ गाउँपालिका–१ तालका मदन गुरुङले चुनावमा भोट हाल्न गाउँ फर्केको बताए । ‘हामीजस्ता युवा, विद्यार्थी नै भोट हाल्न नआए अरूलाई के भन्ने ?’ उनले भने । नासोङ–२ नाचैका रवि गुरुङले गाउँमा भोट हालेर आफन्तसँगै काठमाडौं फर्किने बताए ।

बेंसीसहर–चामे सडकमा भोट हाल्न मनाङ जानेको ठूलै हूल देखिन्छ । कतिपय काठमाडौंबाट सीधै मनाङ गएका छन् भने कतिपय बेंसीसहर बसेर जाने गरेका छन् । बेंसीसहरदेखि मनाङ सदरमुकाम चामे पुग्न जिपमा ७ घण्टा लाग्छ । नारफू जान २ दिन, माथिल्लो मनाङ क्षेत्र जान ४/५ घण्टा लाग्छ । एक्लै आउन–जान असुविधाका कारण हूलका हूल जाने र त्यसरी नै फर्किने नाचै घर भएकी जुनमाया गुरुङ बताउँछिन् । ‘१ गतेमात्रै काठमाडौं झरेकी हुँ’, उनले भनिन्, ‘गाउँठाउँका आफन्तलाई सँगै लिएर आएकी छु ।’ महिलाले आफ्ना साना बालबालिकालाई पनि साथै लिएर आएका छन् । केही दिनयता मनाङतर्फ दैनिक ४० वटा जिप छुट्ने गरेको उनीहरू बताउँछन् ।

गाउँका मतदाता पनि सहर झर्ने बेलामा चुनावी रौनकमा सहभागी हुन र आफ्नो मताधिकार प्रयोग गर्न गाउँमै रोकिएका हुन् । हिमाली जिल्ला मनाङमा देशमै सबैभन्दा कम ५ हजार ८ सय ८१ मतदाता छन् । स्थानीय चुनावमा ५ हजार ९५ थिए । अधिकांश मतदाता काठमाडौंमा बस्छन् । मनाङमा प्राय: होटल सञ्चालन तथा याक–चौंरी तथा च्याङ्ग्रा पालन गर्नेहरू बस्छन् ।

भोट हाल्ने चटारो
रोजगारी क्रममा कोरिया पुगेका भोजपुरको हतुवागढी गाउँपालिका, दियानाका इन्द्रबहादुर थापा साताअघि घर आइपुगे । ६ वर्षपछि फर्केका उनले भने, ‘०७० को चुनावमा भोट हाल्न पाइएन, यसपालि आफूले रोजेको उम्मेदवारलाई ढुक्कले हालिन्छ, मतदान गर्ने मौका जुरेको रहेछ ।’ पूर्वसहसचिव उद्धव तिमल्सिना पनि गृहजिल्ला आइपुगेका छन् । ‘मताधिकार प्रयोग गर्न आइपुगेको छु, गृहजिल्लाको विकासका लागि कटिबद्ध, प्रतिबद्ध प्रतिनिधि छानेर फर्कन्छु,’ उनले भने । आइतबार सम्पन्न हुने मतदानकै लागि मतदाता जिल्ला फर्कने लहर बढेको छ । अध्ययन र रोजगारी सिलसिलामा सहरबजार, राजधानी तथा विदेश पुगेकाहरू घर आउँदै छन् । सदरमुकाम बस्दै आएकालाई पनि गाउँ फर्कने चटारो छ । यसले गाउँमा चहलपहल बढेको छ भने सदरमुकाम सुनसान हुँदै गएको छ ।

बस तथा जहाज चढेर आउनेको संख्या दैनिकजसो बढ्दै गएको जिल्ला प्रहरी कार्यालयका डीएसपी दीपेन्द्र पञ्जियार थारूले बताए । ‘बसहरू पहिला खाली खाली आउँथे, अहिले भरिएर आइरहेका छन्, जहाज चढेर आउनेको संख्या पनि बढेको छ,’ उनले भने । मतदाता गाउँ जाने क्रम ९ गते शनिबार बेलुकासम्म चल्नेछ । उनीहरूको सुरक्षाका लागि ‘एस्कर्टिङ’ व्यवस्था गरिएको थारूले बताए । जिल्लामा यसअघि निर्वाचनविरोधी तथा उम्मेदवारलक्षित घटना भएकाले दोहोरिन नदिन सुरक्षा व्यवस्था कडा पारिएको छ । चुनाव शान्त, सुव्यवस्थित र भव्य रूपमा सम्पन्न गर्न तयारी अन्तिम चरणमापुग्न लागेको निर्वाचन कार्यालयलेजनाएको छ । मुख्य निर्वाचन अधिकृत हरिश्चन्द्र इङनामका अनुसार मतपेटिका, परिचयपत्र, मतपत्रलगायत निर्वाचन सामग्री लिएर कर्मचारीहरू मतदान केन्द्रतिर लागिसकेका छन् ।
गाउँ भरिँदै, सदरमुकाम सुनसान

भोट हाल्न मतदाता आ–आफ्ना गाउँ फर्किन थालेपछि पहिलो चरणमा निर्वाचन हुने जिल्लाका सदरमुकाम सुनसान हुन थालेका छन् । बाजुरा सदरमुकाम मार्तडी बजारमा बिहीबारदेखि व्यापारिक चहलपहल घटिसकेको छ । सधैं भीडभाड हुने मार्तडीको दुनी हाटबजारसहित कोल्टीलगायत स्थानीय बजारमा व्यवसाय गर्दै आएकाहरू पसल बन्द गरेर गाउँतिर लागेका छन् ।

पार्टीविशेषप्रति आस्था बोकेकाहरूआफ्नो पक्षका उम्मेदवारलाई जिताउन छरछिमेक र आफन्तसँग छलफल गर्ने उद्देश्यले निर्वाचनको दुई दिनअघि नै सदरमुकामबाट बाहिरिन थालेको मार्तडीका व्यवसायी काशीप्रसाद जैसीले बताए । ग्रामीण सडकमा चल्ने जिपहरू बिहीबार सदरमुकामबाट यात्रु बोकेर बाहिरिने क्रम बाक्लै देखियो तर सदरमुकाम भित्रिने यात्रुवाहक जिप खासै देखिएनन् । शिक्षण संस्थासमेत बन्द भएपछि सदरमुकामका शिक्षक र विद्यार्थीसमेत घर फर्कन थालेका छन् । बझाङको सदरमुकाम चैनपुरबाट पनि बुधबारदेखि नै मानिस गाउँ जाने क्रम बढेको छ । निर्वाचनमा खटिने कर्मचारीहरू नियुक्ति र निर्वाचन सामग्री बुझ्न विभिन्न ठाउँबाट भेला हुँदा सुरुआती दिनमा सदरमुकाममा भीडभाड बढेको थियो । कर्मचारीसँगै सुरक्षाकर्मीसमेत बिहीबार बिहानै तोकिएको निर्वाचनस्थलतर्फ लागेपछि सुनसान छ ।

चैनपुरमा ग्रामीण क्षेत्रबाट आईव्यापार व्यवसाय, अध्ययन तथा विभिन्न पेसामा संलग्नहरू निकै छन् । उनीहरूआफू समर्थक उम्मेदवारको प्रचारप्रसारर मतदानका लागि गाउँतिरलागिसकेका छन् ।

‘गाउँतिरको चुनावी माहोल पनिबुझ्नुपर्‍यो नि,’ चैनपुरमा फेन्सी पसल सञ्चालन गर्दै आएका कैलाशका डबलखड्काले भने, ‘कसलाई भोट दिने भन्नेबारे टोल–छिमेकमा सल्लाह गर्न पनि पाइएको छैन । त्यही भएर आजै घर हिँडेको ।’ उनी परिवारसहित हिँडेका छन् ।

चुनाव नजिकिएसँगै जिल्लाका अन्य बजारमा पनि चहलपहल घटेको छ । झोताबजार, मौरीबगर, भाडेबगर, विजगडालगायत बजार क्षेत्रबाट पनि मानिस घर फर्केपछि व्यापारिक गतिविधि ठप्प भएको स्थानीयले बताए । गाउँमा भने चहलपहल बढ्न थालेको छ । टोलटोल र घरघरमा राति अबेरसम्म पनि चुनावी बहस र छलफल सुरु भएको मालुमेलाका डीबी विष्टले बताए ।

डोल्पामा पनि चुनावका लागि सर्वसाधारण तथा व्यवसायी गाउँतिर हिँडेपछि सदरमुकाम दुनै सुनसान बनेको छ । दुनैका अधिकांश पसल र होटल बन्द छन् । ठूलीभेरी नगरपालिका उपप्रमुख योगेन्द्रबहादुर शाहीले करिब ६० प्रतिशत सर्वसाधारण गाउँ गएको बताए । सदरमुकाम सुनसान बनेसँगै ग्रामीण क्षेत्रमा भने चहलपहल बढेको छ । जिल्ला निर्वाचन कार्यालयका अनुसार यहाँका सबै मतदान केन्द्रमा सर्वदलीय बैठक राख्न, चार दिशा कायम गर्न, मतदान केन्द्र व्यवस्थापनको तयारी भएको छ । अधिकांश मतदान केन्द्रमा मतदाता परिचयपत्र वितरण भइरहेको छ । प्रमुख जिल्ला अधिकारी केशवराज आचार्यले शान्ति सुरक्षामा कुनै पनि चुनौती देखानपरेको बताए । जिल्लामा ६६ मतदान केन्द्र तोकिएको कार्यालयले जनाएको छ ।
(विनोद त्रिपाठी/मुस्ताङ,विद्या राई/भोजपुर, आश गुरुङ/लमजुङ, वसन्तप्रताप सिंह/बझाङ, अर्जुन शाह/बाजुरा, विष्णुबहादुर बुढा/डोल्पा)

प्रकाशित : मंसिर ९, २०७४ ०७:४२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT