कहाँ चुके सुरक्षा निकाय ?

जनकराज सापकोटा

काठमाडौं — राजधानीलगायत मुलुकभरको सुरक्षा व्यवस्था कडा बनाएको सरकारले दाबी गरे पनि शृंखलाबद्ध विस्फोट नरोकिएपछि सुरक्षा प्रणालीमै गम्भीर प्रश्न उब्जिएको छ । शुक्रबारयताका ४ दिनमा मात्रै राजधानीमा झन्डै एक दर्जन विस्फोट भएका छन् । कडा सुरक्षा जाँचबीच कहाँबाट विस्फोटक पदार्थ भित्रिरहेको छ भन्ने प्रश्नसमेत टड्कारो भएको छ ।

कमजोर गुप्तचर संयन्त्रका कारण घटनाअगावै सूचना नपाउँदा प्रहरीले आवश्यक रणनीति बनाउन नसकेको एक उच्च प्रहरी अधिकारी दाबी गर्छन् । गृह मन्त्रालयमा शनिबार बसेको केन्द्रीय कमान्ड पोस्टको बैठकमा पनि गुप्तचर संयन्त्र कमजोर भएको विषय उठेको थियो ।

‘प्रहरीमा गतिलो र गम्भीर सूचनाको अभाव त छ नै, सतही रूपमा प्राप्त सूचनामा भर पर्ने र त्यस्तो सूचना पाउनेबित्तिकै आधिकारिकता पुष्टि नगरी उच्च राजनीतिक नेतृत्वमा रहेकाहरूमा जाहेर गरेर साखुल्ले बन्न खोज्ने प्रवृत्ति पनि छ,’ स्रोत भन्छ, ‘यसले पनि सुरक्षा चुनौतीलाई सही रूपमा सम्बोधन गर्नबाट रोकेको छ ।’ सुरक्षा निकायहरूबीचको कमजोर समन्वय र अस्पष्ट सरकारी निर्देशनले पनि निर्वाचन सुरक्षा कमजोर बनेको छ । ‘बलियो सुरक्षा व्यवस्था छ भन्नेमा जनता आश्वस्त नभएका कारण स्थानीय तहको निर्वाचनमा भन्दा पहिलो चरणको प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभा निर्वाचनमा कम मत खस्यो,’ राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन्, ‘सुरक्षा व्यवस्था अझै कमजोर भयो भने दोस्रो चरणमा झनै कम मत खस्न सक्नेछ ।’

पहिलो चरणको निर्वाचन अवधिभर धेरै सुरक्षाकर्मी उपत्यकाबाहिर खटाइँदा पनि राजधानीको सुरक्षा व्यवस्था कमजोर देखिएको हो । पहिलो चरणको निर्वाचनलगत्तै काठमाडौंमा उच्च सुरक्षा सतर्कता नबढाइएकाले नेकपा (विप्लव) समूहले त्यसैको फाइदा उठाएको प्रहरी अधिकारी बताउँछन् ।

राजधानी भित्रिने नाकामा कडा सुरक्षा जाँच र उपत्यकामा विप्लव समूहमाथि कडा निगरानी बढाइँदा पनि एकपछि अर्को विस्फोटका घटना कसरी सम्भव भयो त ? राजधानीमा विस्फोट गराउन प्रयोग भएका विस्फोटक पदार्थ पहिलेदेखि नै काठमाडौंमा जम्मा गरिएको प्रहरी स्रोतको दाबी छ । महानगरीय प्रहरी कार्यालय रानीपोखरीका अनुसार आइतबार राति मात्रै उपत्यकाका १८१ स्थानमा सुरक्षा जाँच र खानतलासी गरिएको थियो । काठमाडौंका ११४, ललितपुरका ३९ र भक्तपुरका २८ स्थानमा आइतबार साँझदेखि सोमबार बिहानसम्म दुई चरणमा खानतलासी गरिएको थियो । प्रहरीले काठमाडौं उपत्यका भित्रिने मुख्य नाका जगाती, फर्पिङ, नागढुंगा, जर्सिङपौवा, टोखा, मुड्खु, भैंसेपाटीलगायत सबै नाकामा जाँचपडताल कडा पारेको छ ।

प्रहरीको जाँच र खानतलासी प्रभावकारी नहुनाले पनि सुरक्षा स्थिति कमजोर बनेको पूर्वडीआईजी केशव अधिकारी बताउँछन् । उनका अनुसार प्रविधिबिना हातैले गरिने छामछुमबाट केही हात नपर्ने उनको भनाइ छ । उपत्यकामा करिब ९ लाख हाराहारी सवारीसाधन रहेको र त्यति धेरै सवारीको जाँच प्रविधिबिना प्रहरीले मात्र गर्नै नसक्ने उनको तर्क छ । ‘ढिलो गरी सुरु गरिएको सुरक्षा जाँच र पर्याप्त सूचना अभावले विस्फोटका घटना रोकिन नसकेका हुन्,’ उनी भन्छन् ।

प्रहरी स्रोतका अनुसार विप्लव समूहमाथि प्रहरीको निगरानी बढेपछि उसले पछिल्ला दिनमा भाडाका अपराधी प्रयोग गरेर विस्फोट गराइरहेको छ । तर भाडाका मान्छे को हुन् र तिनीहरू कसरी परिचालित भइरहेछन् भन्ने प्रहरीले पत्ता लगाउन सकेको छैन ।

विप्लव समूहलाई हेर्ने प्रस्ट दृष्टिकोण नहुनाले पनि प्रहरीले उच्च मनोबलका साथ काम गर्न सकिरहेको छैन । ‘गृह मन्त्रालयले प्रस्ट निर्देशन नदिँदा सुरक्षा निकाय अलमलमा छन्,’ पूर्वडीआईजी अधिकारी भन्छन्, ‘उनीहरूले तत्काल सही एक्सन लिन सकिरहेका छैनन् ।’ स्थानीय तहको निर्वाचन क्रममा पनि ठूलो संख्यामा विप्लव माओवादीका नेता–कार्यकर्ता पक्राउ परेका थिए । तीमध्ये अधिकांशमाथि सार्वजनिक अपराधमा मुद्दा चलाइयो । तर सबैजसो चुनावलगत्तै केही हजार धरौटी बुझाएर छुटे । ‘त्यसरी छुटेकाहरूको मनोबल पछिल्लो निर्वाचनमा झनै उच्च भएको देखिन्छ,’ अधिकारी भन्छन्, ‘स्थानीय तहको निर्वाचन शान्तिपूर्ण रूपमा सम्पन्न गराइयो भनेर सुरक्षा निकायले पनि आसन्न चुनावलाई गम्भीरतासाथ ध्यानपूर्वक हेरेनन् र अहिलेको स्थिति आइपर्‍यो ।’

महानगरीय प्रहरी कार्यालयका प्रवक्ता एसएसपी पूर्णचन्द्र जोशी भने प्रहरीको उच्च सुरक्षा सतर्कताका कारण विस्फोटका घटनामा कमी आएको दाबी गर्छन् । ‘यति धेरै जाँच र खानतलासी नभएको भए अझै धेरै पडकिन्थ्यो,’ उनले भने ।

नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका अतिरिक्त नेपाली सेनाले पनि आफ्नो गस्ती र निगरानी बढाएको छ । तेस्रो घेरामा रहेर काम गर्ने सेना विस्फोटक पदार्थ भेटिएका क्षेत्र पुगिरहेको छ । सेनाको निगरानी र गस्ती जारी रहेको सैनिक प्रवक्ता नैनराज दाहालले बताए ।

सोमबार चपलीमा भएको विस्फोटको घटनालगत्तै महानगरीय प्रहरी कार्यालयले निर्वाचन सुरक्षा व्यवस्था कडा पारिएको भन्दै विज्ञप्ति जारी गरेको छ । विज्ञप्तिमा विशेष सुरक्षा योजना तयार पारी मोबाइल गस्ती, कर्डन एन्ड सर्च, पुल र नाकामा चेकजाँच, उम्मेदवारका लागि अंगरक्षकको व्यवस्था र सादा पोसाकमा प्रहरी परिचालन गरिएको उल्लेख छ । महानगरीय प्रहरी कार्यालयले सुरक्षाका निम्ति तालिम प्राप्त कुकुरसहितको टोलीसमेत परिचालन गरेको छ ।

काठमाडौं उपत्यकाका तीन जिल्लामा मंसिर १ यता निर्वाचनविरोधी गतिविधिमा संलग्न ४२ जना पक्राउ परेकामा ३८ जनामाथि मुद्दा चलाइएको कार्यालयले जनाएको छ । त्यस्तै उपत्यकाका तीनै जिल्लाबाट मंसिर १ यता १६८४ जनालाई शान्ति सुरक्षामा खलल पुर्‍याएको भन्दै पक्राउ गरिएको छ । तीमध्ये ५५० माथि मुद्दा चलाइएको छ । ११३४ जनालाई सोधपुछपछि छोडिएको छ ।

यी हुन्– ७ कारण

१. गुप्तचर संयन्त्र फितलो हुनु

२. सुरक्षा निकायबीचको समन्वय

कमजोर रहनु

३. पहिलो चरणमा धेरै सुरक्षाकर्मी उपत्यकाबाहिर खटाइनु

४. जाँच र खानतलासी प्रभावकारी नहुनु

५. विस्फोटक पदार्थ पहिलेदेखि नै काठमाडौंमा हुनु

६. विस्फोटमा भाडाका अपराधी प्रयोग हुनु

७. विप्लव समूहलाई हेर्ने प्रस्ट सरकारी दृष्टिकोण नहुनु

थापा लक्षित विस्फोट, १२ घाइते

काठमाडौंको चपलीमा सोमबार भएको विस्फोटमा घाइते भएका कांग्रेस उम्मेदवार गगन थापा उपचारपछि शुभेच्छुकसँग ।तस्बिर : कबिन अधिकारी/कान्तिपुर

काठमाडौं– बूढानीलकण्ठ नगरपालिकाको चपलीमा नेपाली कांग्रेसबाट काठमाडौं–४ का प्रतिनिधिसभा सदस्य उम्मेदवार गगन थापालाई लक्षित गरी सोमबार दिउँसो बम विस्फोट गराइँदा उनीसहित १२ घाइते भएका छन् । पिठ्युँ र कानमा सामान्य चोट लागेका थापा उपचारपछि फर्किएका छन् । त्रिवि शिक्षण अस्पताल, आकस्मिक विभागका प्रमुख डा. प्रतापनारायण प्रसादका अनुसार विस्फोटमा परेकामध्ये श्याम श्रेष्ठ र काजी श्रेष्ठ गम्भीर छन् । छर्राका कारण रक्तनलीमा समस्या देखिएकाले श्यामलाई मनमोहन कार्डियाथोरासिक एन्ड भास्कुलर सेन्टर भर्ना गरिएको छ । काजीको घुँडाको जोर्नी फुटेको छ ।

रिमोट कन्ट्रोल बम विस्फोट गराइएको प्रहरीले जनाएको छ । विस्फोटलगत्तै महानगरीय प्रहरी परिसरले चपली र महाराजगन्ज क्षेत्रबाट शंकास्पद ४० जनालाई पक्राउ गरेको छ । तीमध्ये १२ विप्लव समर्थक रहेको प्रहरीले जनाएको छ । शुक्रबारयता राजधानीमा भएको यो आठौं विस्फोट हो ।

आवाजसँगै मुस्लो उड्यो

-सुमन बस्नेत, प्रत्यक्षदर्शी

काठमाडौंको बूढानीलकण्ठ नगरपालिका–२ स्थित तल्लो भंगालमा कार्यकर्ता साढे १० बजे जम्मा भएर घरदैलो गर्ने कार्यक्रम थियो । सोहीअनुसार तपस्थली वृद्धाश्रममा जम्मा भएर कांग्रेस कार्यकर्ताले घरदैलो सुरु गरे ।

केही दिनअघि गगन थापा गोरखा गएकाले त्यहाँ केही घरमा भोट माग्न पुग्न बाँकी थियो । त्यसकारण चाँडै ५०/६० घरमा घरदैलो कार्यक्रम सिध्याएर ३ बजे सिफल चौरमा अन्तिम चुनावी सभा गर्ने कार्यक्रम थियो । भंगाल पुग्नुअघि एकजना मतदाताको घरमा फूलमाला लगाएर उनी भंगालतर्फ अघि बढे । त्यहाँ अलिकति माथि पुगिसकेर प्रदेशसभाका उम्मेदवार साधुराम खड्कासँग केही कार्यकर्ता सेल्फी खिच्न थाले । गगन दाइ भने अघि बढे । प्रत्येक दिन उनको घरदैलोको फोटो खिच्ने मेरो जिम्मेवारी भएका कारण म अधिकांश समय उनकै वरपर हुन्थें । त्यसकारण म तस्बिरहरू क्यामेरामा कैद गर्दै अघि बढ्दै थिएँ ।

अलि पर पुगेपछि अचानक ठूलो आवाज आयो । घरका सिसाहरू गल्र्याम्म खसे । पछाडि हेर्दा धूवाँ र मुस्लो देखियो । सबै चिच्याएको आवाज मात्र सुनियो । एकअर्कालाई कसैले देखेन । रुवाबासी र चिच्याएको मात्र सुनियो । कोही कसैलाई सम्हाल्ने अवस्थामा थिएनौं । सबै धूलो र मुस्लो उडेपछि एकअर्काका मुखमा हेर्न थाले । तर, केही बोल्ने आँट कसैमा थिएन । गगन दाइ भने छेउमा उभिएका थिए ।

गगनका ढाडमा ढुंगा लागेकाले उनी केहीबर चल्न सकेनन् । कार्यकर्ता भागाभाग गरेको केहीबेरपछि देखियो । एकछिनपछि हेर्दा त राजकाजी श्रेष्ठ भुइँमा लडेको देखें । उनी रगताम्मे अवस्थामा थिए । एकजना साथीले निधार र खुट्टा समातेका थिए । यी सबै दृश्य देखेर गगन थापा अगाडि उभिएर रोइराख्नुभएको थियो । श्याम श्रेष्ठको पाखुरामा ढुंगा छिरेको थियो । उनलाई तत्कालै अस्पताल लगियो । रेणु बरुवाल बहिनी टाउको र खुट्टामा चोट लागेर ढलेकी थिइन् । उनी स्कुटरमा आएकी थिइन् । बमले स्कुटर र उनलाई उछिट्याएको रहेछ । बासिक नयाँ टोल सुधार समितिका अध्यक्ष पूर्ण श्रेष्ठको हातमा चोट लागेको थियो । अन्य घाइतेलाई पनि तत्कालै शिक्षण अस्पताल दौडाइयो । त्यो बेलासम्म म गगन दाइसँगै थिएँ । त्यसपछि गगन दाइलाई पनि उनकै गाडीमा अस्पताल लगियो । उनको ढाड र बायाँ कानमा चोट लागेको छ ।

(कुराकानीमा आधारित)

जिल्लाहरूमा पनि विस्फोट

कपिलवस्तु (कास)– कांग्रेसका क्षेत्र २ का प्रतिनिधिसभा सदस्य उम्मेदवार सुरेन्द्रराज आचार्यलाई लक्षित गरी आइतबार राति २ स्थानमा बम प्रहार भएको छ । बुद्धभूमि नगरपालिका–९ बरकलपुर नजिक र ३ नम्बर वडाको रनगाईस्थित पुलमा पेट्रोल बम प्रहार गरिएको हो । आचार्यलाई लक्षित गरी राति १० बजे प्रहार गरिएको बम कांग्रेस नेता चन्द्रभान थारू चढेको लु१च ७१७५ नम्बरको बलेरो जिपको पछाडि लागेको थियो । जिपका सिसामा सामान्य क्षति पुगेको प्रहरीले जनाएको छ ।

आचार्य प्रचार सकेर राति ११ बजेतिर घर फर्कंदा रनगाई पुलमा पनि विस्फोट गराइएको थियो । विस्फोटले क्षति भएन । निर्वाचनको ४ दिनअघि आफूलाई लक्षित गरी विस्फोट गरिएको भन्दै उनले खेद व्यक्त गरेका छन् । ‘प्रचारमा हतोत्साहित गर्न खोजेको देखियो,’ उनले भने ।

बर्दिया क्षेत्र १ अन्तर्गतको बाँसगढी नगरपालिका–५ मा नयाँ शक्ति पार्टीका जिल्ला अध्यक्ष तथा प्रतिनिधिसभा उम्मेदवार केशव पौडेललाई लक्षित गरी विस्फोट गरिएको छ ।

सोमबार साढे ६ बजे विस्फोट भएको प्रहरीले जनाएको छ । पौडेलको घरसँग जोडिएको नालामा बम विस्फोट भएको हो । नालाको पक्की ढलमा क्षति पुगेको एसपी जनक भट्टराईले बताए । पौडेलले आफूलाई लक्षित गरी बम विस्फोट गराइएको जनाए । ‘घरभित्र छिर्दै गर्दा बम विस्फोट भयो,’ उनले भने, ‘दुई सेकेन्डले मात्र ढिलो भएको भए ज्यानै जान सक्थ्यो ।’

सर्लाहीमा पनि बम हानियो

सर्लाहीमा प्रचारमा कुदेको उम्मेदवारको जिपलाई लक्षित गरी सोमबार बम प्रहार भएको छ । क्षेत्र ३ बाट प्रतिनिधिसभाका स्वतन्त्र उम्मेदवार नरेन्द्र साहको प्रचारमा प्रयोग भएको जिप गुडेको बाटोमा बम विस्फोट गराइएको हो । हजारियाबाट क्षेत्रीय सडक हुँदै कर्मैयातर्फ जाँदै गर्दा पूर्व–पश्चिम राजमार्गभन्दा तीन किलोमिटर दक्षिण खोल्साजस्तो ठाउँमा विस्फोट भएको प्रहरीले जनायो । विस्फोट जिपभन्दा केही टाढा भएकाले खासै क्षति भएन । बम विस्फोटका बेला ना२च २०१९ नम्बरको जिपमा चालक मात्र थिए ।

प्रकाशित : मंसिर १९, २०७४ ००:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नारायणगोपाल : नेपाली संगीतको एउटा मानक

सन्दर्भ : नारायणगोपाल स्मृति दिवस
प्रदीपकुमार उपाध्याय

काठमाडौं — नेपाली गीतसंगीतलाई शिशु अवस्थामा मेलवादेवी र मित्रसेनहरूले डोर्‍याए । प्रजातन्त्रप्राप्तिसँगै रेडियो नेपालको स्थापना भएपछि नेपाली संगीत एक मानेमा आधुनिक युगमा प्रवेश गर्‍यो । यसपछि गीत रेकर्डिङका लागि कलकत्ता लगायतका भारतीय सहर जानुको विकल्प तत्काल नहटे पनि हाम्रा गीतहरूमा विदेशी बाजाको प्रयोग हुन थाल्यो ।

आधुनिक भनिने गीति विधाका लागि नारायणगोपाल अँध्यारोमा जूनकिरीझैँ देखा पर्नुभयो । 

आधुनिक गीतसंगीतका क्षेत्रमा नारायण दाइले अद्भुत काम देखाउनुभयो । उहाँले नेपाली गीतसंगीतको क्षेत्रमा जे दिनुभयो, त्यो एउटा कोसेढुंगाका रूपमा रहेको छ र त्यसलाई आजसम्म कसैले नाघ्न सकेको छैन । धेरै जना प्रयासरत चाहिँ छन् । स्वरको रेन्ज, मार्मिक भ्वाइस टेक्स्चर, सेन्स अफ म्युजिक, गायकी/संगीत/शब्दलाई पहिचान गर्ने क्षमता, प्रविधिको प्रयोगमा उत्सुकता जस्ता विशेषताले ओतप्रोत हुनुहुन्थ्यो उहाँ । यी विशेषता समकालीन अन्य गायकमा उहाँमा झैँ एकमुस्ट थिएनन् र यही कारण उहाँ अरूभन्दा भिन्न हुनुभयो । त्यसैले नारायणगोपाल एउटा गायक वा संगीतकार मात्रै होइन कि, नेपाली संगीतको एउटा कालखण्ड हो । एउटा मानक हो ।


नयाँ प्रविधिको भरपूर उपयोग गर्ने 

गायक मधु छेत्री मेरा बालसखा । उनी वीरगन्जका, म कलैयाको । हामी दुवै ठाकुरराम क्याम्पसका उत्पादन । ठाकुरराममा पढ्दाखेरि नै म ‘अल्झेछ क्यारे पछ्यौरी...’ जस्ता नारायण दाइका गीतहरू गाइरहन्थेँ । मधु र प्रकाश श्रेष्ठसँगको संगतका कारण म पनि सानोतिनो कलाकारमा गनिन थालेको थिएँ । म बाजा पनि बजाउँथेँ, बेन्जो । मधु र प्रकाशहरू गायनमै समर्पित भए, म चाहिँ प्रविधि अध्ययनतिर लागेँ । पहिले भारतको इलाहाबादबाट इलेक्ट्रोनिक्स इन्जिनियरिङ गरेँ, पछि पुनाको फिल्म एन्ड टेलिभिजन इन्स्टिच्युट अफ इन्डियाबाट साउन्ड इन्जिनियरिङ गरेँ । उताबाट फर्केपछि त्यस बेलाको शाही नेपाल चलचित्र विकास संस्थानमा पाँच–छ वर्ष काम गरेँ । नेपाली संगीतका लागि नेपालमै नयाँ काम गर्ने सोचले २०४० सालतिर हामीले पार्टनरसिपमा म्युजिक नेपाल स्थापना गर्‍यौं । 

त्यसका लागि मैले जापानबाट फोर ट्रयाकको क्यासेट ल्याएको थिएँ । राजा वीरेन्द्रको सवारीमा मलाई चलचित्र विकास संस्थानबाट त्यता पठाइएको थियो र मैले त्यसको फाइदा उठाएको थिएँ । सानो कोठा र थोरै उपकरण राखेर सञ्चालन गरेको स्टुडियोका लागि हामीलाई अब काम चाहियो । 

स्वरको रेन्ज, मार्मिक भ्वाइस टेक्स्चर, सेन्स अफ म्युजिक, गायकी/संगीत/शब्दलाई पहिचान गर्ने क्षमता, प्रविधिको प्रयोगमा उत्सुकता जस्ता विशेषताका कारण नारायणगोपाल समकालीन गायकभन्दा भिन्न ।

म्युजिक नेपालका लागि काम खोज्ने सन्दर्भमा एक दिन कुरा हुँदा मधुले ‘नारायण दाइलाई यहाँ ल्याउन सक्छु’ भने । साँच्चै भोलिपल्टै उनी नारायण दाइलाई लिएर आए । नारायण दाइले ‘काम राम्रो लागे एल्बमै गर्छु’ भन्दै पहिले स्टुडियो हेर्ने मन गर्नुभयो । हाम्रो स्टुडियोको ताल देखेर उहाँ मजाले हाँस्नुभयो । व्यंग्य गर्दै भन्नुभयो, ‘यस्तो स्टुडियोमा पनि रेकर्डिङ हुन्छ ?’ हुन पनि अमेरिकाले बनाइदिएको रेडियो नेपालको भव्य स्टुडियोका तुलनामा हाम्रो स्टुडियो एक छेउ पनि थिएन । रेडियो नेपालमा आरसीआई कम्पनीको माइक्रोफोन, सिंगल ट्रयाकको भए पनि ठूलो रेकर्डिङ मेसिन जस्ता उपकरण देखेका नारायण दाइलाई चार ट्रयाकको क्यासेट, चार वटा माइक्रोफोन, सानो एम्प्लिफायर आदि भएको सानो स्टुडियोमा के आँखा लागोस् ? तर हामीले त्यति बेला उपलब्ध नयाँ प्रविधि भित्र्याएका थियौँ, जुन रेडियो नेपालमा थिएन । नारायण दाइ यही कुराबाट प्रभावित हुनुभयो । रेडियो नेपालमा सिंगल ट्रयाक रेकर्डिङ हुन्थ्यो । गाउँदा वाद्यवादकहरू पनि काममा लाग्नुपथ्र्यो, बाजा पनि सँगै बज्थ्यो । टेक ओके भयो भने भयो, ‘एनजी’ (नट गुड) भयो भने फेरि सुरुदेखि नै रिटेक गनुपथ्र्यो । त्यस्तो हैरानी थियो ।

हाम्रो स्टुडियोमा आफूलाई चित्त नबुझुन्जेल गायकले मात्रै पनि गाइरहन सक्थ्यो, जबकि रेडियो नेपालमा त्यस्तो भए वाद्यवादकहरू पनि गायकसँगै भिडिरहनुपथ्र्यो । गायन सुधार्ने विकल्प धेरै भएका कारण नारायण दाइले ‘गीतियात्रा, भाग १’ को सारा रेकर्डिङ म्युजिक नेपालमै गराउनुभयो । उहाँ मलाई बिहानै बाइकमा घरबाट उठाउनुुहुन्थ्यो । म्युजिक नेपालमा मैले कुचो लगाउनेदेखि लिएर रेकर्डिङ गर्नेसम्मका काम गर्नुपथ्र्यो । त्यो बेला जोस पनि थियो । राति एघार–बाह्र बजेसम्म काम गथ्र्यौं । उहाँलाई मेरो सोच, मेरो काम राम्रो लाग्यो । त्यसपछि हामी दुईबीच घनिष्ठता बढ्यो । पछि अरू स्टुडियोमा आफ्नो रेकर्डिङ हुँदा पनि मलाई नै बोलाउने गर्न थाल्नुभयो । 

मिस्टर पर्फेक्सनिस्ट

नारायण दाइलाई एकदमै पर्फेक्सन चाहिन्थ्यो । आफूले गाएको सुनिसकेपछि यहाँ मलाई घुमाउन पुगेन, यो प्वाइन्टसम्म पुग्न सकिनँ, यहाँ होल्ड गरिनँ भन्नेमा उहाँ बडा सचेत बन्नुहुन्थ्यो । चित्त नबुझुन्जेल गाइरहनुपथ्र्यो । त्यसैले सिंगल ट्रयाकवाला रेकर्डिङमा, रेडियो नेपालमा उहाँको रेकर्डिङका बेला वाद्यवादकहरूको भागाभाग हुन्थ्यो । उहाँ एउटै गाना २०–२५ चोटि गाए पनि चित्त बुझाउनुहुन्नथ्यो र ‘भोलि गाउने है, आज सकिनँ’ भन्दै हिँड्नुहुन्थ्यो । जति दिन लगाएर जति टेक लिए पनि वाद्यवादकले एउटा गानामा बजाएबापत २५–३० रुपैयाँ पाउँथे । एउटै गानामा दुई दिन लाग्ने भएपछि बिचराहरू नभागेर पनि के गरून् ? वाद्यवादकहरू भन्थे, ‘नारायणगोपाल एकदमै टेक खान्छन् ।’ उहाँले नजानेर ‘टेक खाने’ गर्नुभएको थिएन, गीतमा क्वालिटी आओस् भनेर मरिमेट्नुहुन्थ्यो । 

म शाही नेपाल चलचित्र विकास संस्थानमा कार्यरत हुँदा ‘बदलिँदो आकाश’ फिल्म बन्ने भयो । त्योसँगै बन्दै गरेको ‘के घर के डेरा’ फिल्मका गीत रेकर्ड गर्न संगीतकारहरू शुभबहादुर सुनाम र शम्भुजित बास्कोटा कलकत्ता गए । संगीतकार गोपाल योन्जन र मैले ‘बदलिँदो आकाश’ का लागि रेकर्डिङको काम चलचित्र संस्थानकै स्टुडियोमा गर्ने योजना बनायौँ । फिल्मका सबै कामका लागि भारतै जानुपर्ने परिपाटीको अन्त्य होस् भन्ने हाम्रो सोच थियो । प्राविधिक रूपले एकदमै प्रिमच्योर्ड इक्विपमेन्टमा हामीले काम गर्‍यौं । संस्थानमा एउटा थियो डबिङ मेसिन । ट्रयाक चाहिँ चार वटा थिए । ट्रयाक फिल्मको रिलसँगै घुम्थ्यो । डबरमा पनि रिलजस्तै म्याग्नेटिक टेप प्रयोग हुन्थ्यो । त्यसको एउटा ट्रयाक खराब थियो, चीँ गरिरहन्थ्यो । त्य फिल्मको शीर्ष गीत ‘बदलिँदो आकाश...’ नारायण दाइले नै गाउनुभयो । दुइटा मात्रै ट्रयाकमा फुल ट्रयाक रेकर्ड गर्‍यौँ, सबै वाद्यवादकलाई एकै चोटि काम लगाएर, मल्टी ट्रयाक नभएकाले । भोकलको लागि एउटा ट्रयाक राखिएको थियो । भोकलमा नारायण दाइले निकै समय लगाइदिनुभयो । हत्तपत्त चित्तै बुझाउनुभएन । त्यही भएर त्यो गीत राम्रो सुनिएको छ ।

गला रसिलो बनाउन टुच्च लाइरहनुपर्ने

नारायण दाइको अर्को विशेषता के थियो भने, आफूले गाउनुपर्ने गीतको मेलोडी र ट्युन ठीक छ कि छैन, आफ्नो भोकल रेन्ज सुहाउँदो छ कि छैन भन्नेमा निकै ख्याल गर्नुहुन्थ्यो । यस्तो गुण भएको गायक निकै माथि पुग्छ । नारायण दाइको हकमा भएको यही हो । शब्दको स्तर हेर्ने र आफ्नो गलाले गीतका तलमाथिका नोटलाई धान्न सक्छ कि सक्दैन, त्यहाँसम्म लग्न सक्छु कि सक्दिनँ, अडिन सक्छु कि सक्दिनँ, सस्टेन नोटमा बेसुरा हुन्छु कि, घुमाउने ठाउँहरूमा गलत घुमाइ होला कि भनेर सचेत बन्नुहुन्थ्यो उहाँ । त्यो सबै पक्का भएपछि उहाँ रेकर्डिङमा बस्नुहुन्थ्यो र मन नपरुन्जेल गाइरहनुहुन्थ्यो । गाना सक्न उहाँलाई हतार हुन्नथ्यो । त्यही भएर उहाँ रेकर्डिङमा थाक्नुहुन्थ्यो र गला भिजाउन टुच्चटुच्च लगाइरहनुहुन्थ्यो । एक क्वाटर रम प्राय: उहाँसँगै हुन्थ्यो र बेलाबेला यसो गला भिजाइरहनुहुन्थ्यो । निट खानुहुन्थ्यो, तर थोरैथोरै, मात्ने गरी होइन । ‘त्यसो नगर्नु न दाइ’ भन्दा मान्नुहुन्नथ्यो । पेमला भाउजू (नारायणगोपालकी श्रीमती) अक्सर स्टुडियो आएर मलाई ‘दाइलाई रक्सी खान नदिनू है, देखेपछि खोस्नू’ भन्नुहुन्थ्यो । मैले यो आग्रह सुनाउँदा दाइ चाहिँ भन्नुहुन्थ्यो, ‘यो नभई त तिमीले रेकर्ड गर्‍यौ मेरो गीत ? गलो खोल्ने औषधि हो यो ।’ साँच्चिकै ड्रिंक्सका कारण गीत बिग्रिने वा ढिलो हुने हुँदैनथ्यो, झन् राम्रो गाउनुहुन्थ्यो । गलो साँच्चिकै खुल्थ्यो । 

चुरोट पनि उहाँको अभिन्न साथी थियो । रक्सी र चुरोटलाई उहाँले अम्मलभन्दा पनि सिर्जनशीलताका लागि प्रयोग गर्नुभएको ठान्छु म ।

रेकर्डिङमा हार्मोनियम बजाउँदै गाउने

नारायण दाइलाई गीतको पूर्वाभ्यासमा मात्र होइन, रेकर्डिङमा पनि हार्मोनियम चाहिन्थ्यो । त्यसबाट हामीलाई कति समस्या हुन्थ्यो, भनिसाद्दे छैन । वान टेक रेकर्डिङमा पनि उहाँ हार्मोनियम बजाएरै गाउनुहुन्थ्यो । रेकर्डिङमा हार्मोनियम लिएर गाउने बानी अरु कति गायकको पनि छ । यसले डिस्टर्ब गर्छ । औंला नबज्ने गरी हल्का बजाए पनि बीचबीचमा अनावश्यक च्याँ–प्याँ आइहाल्छ ।

नारायण दाइको मृत्युपछि कति मानिसले ‘विरही माया...’ उहाँको अन्तिम गीत नभएको प्रतिक्रिया दिए । अचेल पनि कहिलेकाहीँ केही मानिस ‘यो मुटुलाई कसरी सम्झाई बुझाउँ...’ उहाँको अन्तिम गीत भएको तर्क गर्छन् । तर, त्यो सत्य होइन । उहाँको जीवनको अन्तिम रेकर्डिङ ‘विरही माया...’ नै हो । कुनै गीत पछि सार्वजनिक हुनु बेग्लै कुरा हो । ‘विरही माया...’ मैले नै रेकर्ड गरेको हुँ र त्यसपछि उहाँले एक शब्द गाउन सक्नुभएन, थला परिहाल्नुभयो । 

गीतमा अनावश्यक ध्वनि नसुनियोस् भनेर नारायण दाइको रेकर्डिङका बेला हामी हार्मोनियमलाई च्यादर वा ब्ल्यांकेटले छोपिदिने गथ्र्यौं । उहाँ पर्दा नहेरी बजाउँदै गाउनुहुन्थ्यो । तैपनि माइकले टिपिहाल्थ्यो, हार्मोनियमका पर्दा थिच्दा ख्याटख्याट आइहाल्थ्यो । एक चोटि मैले सम्झाउन खोज्दा उहाँ रिसाउनुभयो । भन्नुभयो, ‘बिनाहार्मोनियम मैले गाउँदिनँ ।’ 

स्टुडियोमा छिरेपछि उहाँ एउटा कुनाको भित्तापट्टि फर्केर अभ्यास गर्न थाल्नुहुन्थ्यो । म्युजिक नेपालको स्टुडियोको एउटा कुनो उहाँकै लागि भनेजस्तो थियो । मुड बनेपछि ‘लु टेक लेऊ’ भन्नुहुन्थ्यो । त्यसैले कन्ट्रोल रुममा हामी स्टयान्डबाई हुनुपथ्र्यो । उहाँ भित्तातिरै फर्केर गाउनुहुन्थ्यो, माइक त्यसरी नै मिलाइदिनुपथ्र्यो । ‘कन्ट्रोल रुमको ऐनातिर हेर्दा ध्यान भंग हुन्छ’ भन्नुहुन्थ्यो । कन्ट्रोल रुममा पनि संगीतकार र मबाहेक तेस्रो व्यक्तिलाई बस्न दिनुहुन्नथ्यो, बाहिर खेदाइहाल्नुहुन्थ्यो । अनि भित्तातिर फर्केर इम्प्रुभाइज गर्दै गाउनुहुन्थ्यो ।

नारायण दाइले हरेक गीतमा इम्प्रुभाइजेसन गर्नुभएको छ । ‘गीति यात्रा, भाग १’ मा रहेको आफ्नै कम्पोजिसनमा पनि इम्प्रुभाइजेसन गर्नुभएको थियो । आजको इम्प्रुभाइजेसनमा भोलि फेरि अलिकति बदलाव गरिहाल्नुहुन्थ्यो । मल्टी ट्रयाकको सुविधा पाएपछि उहाँको गायक झन् बढी मुखर भयो । इम्प्रुभाइजेसन कतिसम्म हुन्थ्यो भने, केही गीतको त रेकर्ड भइसकेको प्रिल्युड र इन्टरल्युड पनि बदल्नुपर्ने अवस्था आएको थियो । तर पनि उहाँले रिटेक गरेका गीतहरू झन्झन् मीठा सुनिएका छन् । 

तर, हार्मोनियम बजाएर गाएकै कारण उहाँका धेरैजसो गीतमा अनावश्यक ध्वनि सुनिने समस्या छ । ध्यान दिएर सुन्दा आमश्रोताले पनि यो कुरा थाहा पाउन सक्छन् । ‘गीतियात्रा, भाग १’ का सबैजसो गीतमा यो समस्या छ । कति ठाउँको ख्याटख्याट मैले पनि मिक्सिङमा काट्न सकिनँ । त्यस बेलाको डिजिटल प्रविधि अहिलेको जस्तो एडभान्स्ड थिएन । त्यसैले नारायण दाइका गीतबाट त्यो कमजोरी हटाउन सकिएन । अहिले त कट–पेस्ट गर्न सकिन्छ, ट्रयाकै सिफ्ट गर्न पनि सकिन्छ । एकातिरको बेसुरालाई उडाएर सुरवाला ल्याएर पेस्ट गर्न सकिन्छ । हुँदाहुँदा बेसुरा गाएकोलाई अटोट्युन लगाएर ट्युनमा पनि ल्याउन सकिन्छ । त्यसले गर्दा अचेल अभिनेताहरू पनि गायक बनेर देखिन थालेका छन् ।

तर पछिपछि, प्राविधिक समस्या बुझ्न थालेपछि उहाँले रेकर्डिङमा हार्मोनियम बजाउन छोड्नुभयो । प्रविधिको भरपूर इन्जोय गर्नुभयो । ‘गीतियात्रा, भाग १’ देखि अन्तिम गीत ‘विरही माया अधुरो रह्यो...’ सम्ममा हाम्रो अविस्मरणीय सहयात्रा रह्यो । 

नारायण दाइको अन्तिम गीत ‘विरही माया...’ नै हो 

नारायण दाइको मृत्युपछि कति मानिसले ‘विरही माया...’ उहाँको अन्तिम गीत नभएको प्रतिक्रिया दिए । अचेल पनि कहिलेकाहीँ केही मानिस ‘यो मुटुलाई कसरी सम्झाई बुझाउँ...’ उहाँको अन्तिम गीत भएको तर्क गर्छन् । तर, त्यो सत्य होइन । उहाँको जीवनको अन्तिम रेकर्डिङ ‘विरही माया...’ नै हो । कुनै गीत पछि सार्वजनिक हुनु बेग्लै कुरा हो । ‘विरही माया...’ मैले नै रेकर्ड गरेको हुँ र त्यसपछि उहाँले एक शब्द गाउन सक्नुभएन, थला परिहाल्नुभयो । यो गीत रेकर्ड गर्नुभन्दा केही दिनअगाडि नारायण दाइ बम्बई जानुभएको थियो, रञ्जित गजमेरको संगीतका फिल्मी गीत गाउन । फर्किंदा उहाँले मलाई ‘यो मुटुलाई...’ दिँदै ‘यो गीत बिग्रेको छ, खोकी लागेकोले मैले राम्रो गाउन सकिनँ, तर घरमा सुन्नलाई ट्रान्सफर गर्देऊ है’ भन्नुभएको थियो र मैले स्पुलबाट क्यासेटमा सारेर उहाँलाई दिएको थिएँ । त्यो बेला म म्युजिक नेपालमै थिएँ । ‘विरही माया...’ त्यसपछि मात्रै रेकर्ड भएको हो । 

‘गीतियात्रा, भाग २’ निकाल्ने सपना थियो ‘गीतियात्रा, भाग १’ को सफलतापछि नारायण दाइ अर्को भाग निकाल्न उत्सुक हुनुभएको थियो । त्यतिन्जेल म म्युजिक नेपाल छोडेर उमेश श्रेष्ठ (लिटिल एन्जल्स स्कुल) को लगानी रहेको साङ स्टुडियोमा आबद्ध भइसकेको थिएँ । ‘गीतियात्रा, भाग २’ त्यहीँबाट निकाल्ने तयारी थियो । उहाँले गीतहरू जम्मा गरेर काम थालिसक्नुभएको थियो । दुर्भाग्यवश, त्यही बेला बिरामी पर्नुभयो ।

उहाँलाई भ्वाइलनको समवेत स्वर एकदमै मन पथ्र्यो । नेपालमा पाँच–छ जना मात्रै थिए, अलि ठीकसँग भ्वाइलिन बजाउन सक्नेहरू । तर अर्केस्ट्रालाई त्यतिले पुग्दैनथ्यो । अनि भ्वाइलिनबाट जस्तो पन्च आउनुपर्छ, त्यो मिठास निस्किँदैनथ्यो । बम्बईमा त भ्वाइलिन राम्ररी बजाउने सक्ने पचासौँ मान्छे भेटिन्थे । उहाँले मलाई भन्नुभएको थियो, ‘गीति यात्राको दोस्रो भागको ट्रयाक तिमी यहीँ बनाउने भए बनाऊ । भोकल यहीँ गर्छु म । तर भ्वाइलिन चाहिँ बम्बईमै गएर हाल्नुपर्छ ।’

पहिलो चोटि बिरामी पर्दा उहाँ केही दिनपछि ठीक हुनुभएको थियो । उहाँ तंग्रिएपछि हामीले फेरि डेमो तयार गर्‍यौँ । साङमा अटारीको एउटा सफ्टवेयर थियो, आईटी विज्ञ करुण थापाको त्यसमा प्राविधिक सहयोग थियो । त्यति बेलासम्मको उच्च स्तरको, अत्याधुनिक स्टुडियो थियो साङ । त्यो देखेर पनि नारायण दाइ साङबाट एल्बम निकाल्न लोभिनुभएको थियो ।

उहाँ गीतकै तयारीमा लाग्नुभयो । म ‘झुमा’ फिल्मको निर्देशनको जिम्मा लिएर त्यतै व्यस्त भएँ । मनाङमा सुटिङ गर्दैमा मलाई दुई महिनाजति लाग्यो । त्यसबीच उहाँ फेरि बिरामी हुनुभयो । पोस्ट प्रोडक्सनको काम लिएर बम्बई मलाई जानु थियो र त्यता जानुअघि उहाँलाई भेट्न वीर अस्पताल गएँ । उहाँलाई कोमामा राखिएको थियो । मन अमिलो बनाएर बम्बईतिर लागेँ । फिल्मको सम्पादन सकेर मिक्सिङको तरखरमा थिएँ, प्रदीप रिमाल ‘माया’ फिल्मको काम लिएर त्यहीँ पुग्नुभयो । अनि पो मैले नारायण दाइ हामीलाई छोडेर गइसक्नुभएको कुरा सुनेँ । यो संसारै रोकिए जस्तो भयो, एक छिनसम्म । रिमालजीले उहाँको शवयात्रा खिच्नुभएको रहेछ । शवयात्रामा उहाँलाई माया गर्नेहरूको भीड देख्दा चाहिँ उहाँको सान्निध्यमा काम गर्न पाएकामा गर्वबोध भयो । 

नारायणगोपालपछिको नेपाली संगीत

नारायणगोपाल नरहनु भनेको हाम्रो गीतसंगीतका क्षेत्रमा अपूरणीय क्षति हो । अढाई दशकभन्दा बढी बितिसक्दा पनि त्यसको भरपाई हुन सकेको छैन । उहाँ जस्तो हरेक गीतलाई गीतै बनाएर छाड्ने गायक भेटिएका छैनन् । दुईतीन गीत हिट हुनु बेग्लै कुरा भयो । जे गाउन राजी हुनुभयो, त्यसलाई उहाँ सतही तवरले गाइदिएर मात्रै तयार भयो भन्ने होइन कि, गानै तयार हुन्थ्यो । त्यस हिसाबले भन्दा, अर्को अर्थ नलागोस्, उहाँको लेभलमा अरू संगीतकर्मी देखिएका छैनन् ।

उहाँलाई ‘स्वरसम्राट्’ भनियो, जुन एकदम सही हो । सही मान्छेलाई सही उपमा प्राप्त भएको ठानेको छु मैले । अरूलाई फलाना/ढिस्काना भनेर दिएको टाइटल अलि हावादारी जस्तो लाग्छ । उहाँले जति गीत गाउनुभयो, दुईचारबाहेक सबै लोकप्रिय छन् । अहिले पनि कर्णप्रिय छन् । विशेष गरी, ‘गीति यात्रा भाग १’ का गीतहरू उत्तिकै ताजा छन् । कतिपय गीतले छोटो समयका लागि बजार पिट्छन्, त्यसपछि ती कहाँ जान्छन्–जान्छन् । ती किन कालजयी नभएका भने, तिनमा नारायण दाइका गीतमा जस्तो कम्पोनेन्ट पुगेन । चाट मसला जस्ता हुन् ती, खाउन्जेल मुखमा स्वाद दिने, पछि सम्झनामै नरहने । 

(वरिष्ठ साउन्ड इन्जिनियर उपाध्यायसँग पारस नेपालले गरेको कुराकानीमा आधारित ।)

प्रकाशित : मंसिर १९, २०७४ ००:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT