दूधमा कपडा धुने सोडा ?

काठमाडौं भित्रिने दूधमा कास्टिक सोडाबाहेक चिनी, नुन तथा युरियाको पनि मिसावट देखियो 
सुरज कुँवर

काठमाडौँ — उपभोक्ताले खाने दूधमा कपडा धुने सोडा तथा साबुनमा प्रयोग हुने रसायन मिसाइने गरेको खुलासा भएको छ । गर्मीयाममा दूध फाट्नबाट जोगाउन दूध संकलन गर्ने सहकारीका व्यवस्थापक तथा ठेकेदारले यस्ता हानिकारक वस्तु मिसाउने गरेको पाइएको हो । 

प्रतिकात्मक तस्बिर

काठमाडौं उपत्यकाभित्र ३० वटा दुग्ध प्रशोधन उद्योग छन्। यीमध्ये २५ वटा डेरी उद्योगका ४२ वटा ब्रान्डका दूध पाउचको नमुना खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागको केन्द्रीय प्रयोगशालामा जाँचिएको थियो। तीमध्ये ४० वटामा स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउने वासिङ सोडा र साबुन बनाइने रसायन भेटिएको हो।

Yamaha

नमुना जाँचका क्रममा ‘न्युट्रलाइजर’ का रूपमा सोडियम बाइकारबोनेट, सोडियम हाइड्रोअक्साइड (कास्टिक) र सोडियम कारबोनेट गरी तीनवटै रसायन (क्षार) को मिसावट हुने गरेको देखिएको छ। ‘यी तीन रसायनमध्ये जे पनि प्रयोग भएका हुन सक्छन्,’ विभागका प्रवक्ता पूर्णचन्द्र वस्तीले भने।

दूधमा स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउने अखाद्य वस्तु मिसावट हुने गरेको गुनासो आएपछि कृषिमन्त्री खनालले सोमबार राजधानीका ४ वटा डेरीमा छापा मारेका थिए। त्यसअघि नै उनले २५ वटा डेरी उद्योगका ४२ ब्रान्डका दूध पाउच संकलन गरेका थिए।

मन्त्री खनालले दूध उत्पादनमा उपभोक्ता स्वास्थ्यको ख्याल नै नगरिएको र भयावह अवस्था रहेको बताए। ‘सबै मापदण्ड ठीक भएका कुनै पनि दूध देखिएनन्,’ कान्तिपुरसँग कुरा गर्दै उनले भने, ‘म नयाँ मापदण्ड बनाउँदै छु। के–के गर्नुपर्ने हो, निर्देशन दिइसकेको छु। अब त्यसै छाडिँदैन।’

उनले उद्योग मन्त्रालयसँग मिलेर नयाँ मापदण्ड बनाइरहेको र अब अनुमतिपत्र रद्द गरेरै कारबाही गरिने बताए। दूधमा देखिएको मिसावट देख्दा देश नै नभएको जस्तो महसुस भएको उनको भनाइ छ। ‘यस्तो पनि राज्य हुन्छ, देशै होइनजस्तो भएको छ मलाई,’ मन्त्री खनालले भने।

राजधानीको एक ठूलो डेरी उद्योगको प्रयोगशालाका प्राविधिकका अनुसार, दूध संकलन हुने चिस्यान केन्द्र, सहकारीमा संकलक र ठेकदारहरूले दूधको अम्लीयपना घटाउन अल्कलाइन रसायनका रूपमा यी तत्त्व प्रयोग गर्दै आएका छन्। ‘सहकारीका व्यवस्थापकले टाढा–टाढाबाट दूध संकलन गर्छन्।

एकैपटक ढुवानी गर्न नसकिने भएकाले दूध फाट्नबाट जोगाउन कास्टिक सोडाका रूपमा रासायनिक तत्त्व मिसाउने गरेको पाइन्छ,’ नाम नखुलाउन चाहने ती प्राविधिकले भने।

उनका अनुसार, काठमाडौं भित्रिने दूधमा कास्टिक सोडाबाहेक चिनी, नुन तथा युरियाको पनि मिसावट भएको देखिन्छ। पशुले खाने दानामार्फत युरिया दूधमा देखिने गरेको छ। रसायनबाहेक दूधबाट सर्ने रोग क्षयरोगका जीवाणु, कोलिफर्म, इकोलाई आदि पनि भेटिने गरेको उनले बताए।

खाद्य प्रविधि विभागको फुड स्ट्यान्डर्ड निर्देशिकाले दूधमा पानी पनि मिसाउन रोक लगाएको छ। ‘दूधमा दुग्ध पदार्थ, दूध पाउडरबाहेक कुनै पनि रसायन चिनी, नुन, पानी मिसाउन पनि पाइँदैन। यो ऐनविपरीत मानिन्छ,’ एक प्राविधिकले भने। तर, विभागले गर्ने नियमन भने अत्यधिक फितलो छ। सबैतिर यसको पहुँच देखिँदैन।

नेपाल डेरी एसोसिएसनका निवर्तमान अध्यक्ष सुमित केडिया उपभोक्ताले खाने दूधको गुणस्तर सुधारका लागि चेतनामूलक कार्यक्रम गरिनुपर्ने बताउँछन्। ‘किसानदेखि उपभोक्तासम्मको पूरै सप्लाई चेनमै सुधार आवश्यक देखिन्छ,’ केडियाले भने।

उनका अनुसार, गाउँबाटै कास्टिक सोडा मिसाएर आएको दूधलाई प्रशोधन उद्योगमा सुधार्न सकिन्न। ‘किसान तहमै दूधमा अम्लीयपना नबढोस् भनेर सोडा प्रयोग गरिन्छ। त्यो उद्योगभित्र आउँदा नियन्त्रण गर्न सकिँदैन। यो अत्यधिक हानिकारक वस्तु हो भनेर चिस्यान केन्द्र तहमै चेतना हुनुपर्छ।’

उपभोक्ता संरक्षण ऐनले मिसावट भएको कमसल उपभोग्य वस्तुबाट मानव स्वास्थ्यलाई नै खतरा पुग्ने देखिएमा १४ वर्षसम्म कैद र ५ लाख जरिवाना तोकेको छ। तर, खाद्य प्रविधि विभागले अखाद्य वस्तु फेला परेमा खाद्य ऐनअनुसार डेरी उद्योगीलाई १० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना तिराउने गरेको छ।

प्रकाशित : जेष्ठ २९, २०७५ २०:५७
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

दूधमा साेडै सोडा

४२ ब्राण्डका दूध मध्ये ४० मा साेडा भेटियो
सुरज कुँवर

काठमाडौँ — अहिले काठमाडौंमा दैनिक साढे ५ लाख लिटर हाराहारी प्रशोधित दूध (पाउच) उपभोक्ताले दैनिक खपत गरिरहेका छन् । हरेक दिन काठमाडौं सहरबाट कम्तीमा २ करोड ९७ लाख रुपैयाँ किसानले गाउँ लैजान्छन् । 

कृषि उपजमध्ये सहरबाट सर्वाधिक मुद्रा गाउँ पुर्‍याउने यो मुख्य वस्तुको गुणस्तर खस्केको, स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउने अखाद्य वस्तु मिसावट भएको गुनासो तालुक मन्त्रालयसमक्ष पुगेपछि सोमबार कृषिमन्त्री चक्रपाणि खनालले राजधानीका चारवटा डेरीमा छापा मारे ।

कृषि राज्यमन्त्री रामकुमारी चौधरी र खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागका महानिर्देशक सञ्जीवकुमार कर्ण, फुड इन्स्पेक्टरसहित बालाजु औद्योगिक क्षेत्र पुगेका मन्त्री खनालले औद्योगिक क्षेत्रभित्र सञ्चालित आधुनिक डेरी प्रोडक्ट लिमिटेड, सामूहिक कृषक लिमिटेडको सुलभ दूध, सरकारी स्वामित्वको दुग्ध विकास संस्थान (डीडीसी) र औद्योगिक क्षेत्र बाहिरको पुष्प डेरी फार्ममा छापा मारेका थिए।

यी सबैमा सरसफाइको कमी देखिन्थ्यो । यीमध्ये दूध बनाउन प्रयोग गरिने धूलो दूधका बोरामा उत्पादन म्याद नखुलेको भेटिएपछि आधुनिक डेरीका ३ र पुष्प डेरीको एक गरी ४ वटा गोदाममा मन्त्री खनालले सिलबन्दी गराए । धूलो दूध बाक्लो दही बनाउन तथा दूधमा हुने ठोस पदार्थ (एसएनएफ) को मात्रा बढाउन प्रयोग गरिन्छ । त्यस्तै उद्योगीले किसानबाट दूधकम संकलन नहुने अवस्थामा धूलोबाटै प्रशोधित दूध बनाई चिल्लो पदार्थ (फ्याट) मिश्रण गरी बिक्री गर्छन्।

आधुनिक डेरीको गोदाममा राखिएको चितवन मिल्क लिमिटेडको राहुल ब्रान्डको धूलो दूधमा उत्पादन मिति/म्याद लेखिएको भेटिएन । गोदाममै कर्मचारी सुत्ने गरेको, सरसफाइ नगरिएको पनि देखियो । दूध र दुग्धजन्य पदार्थको गुणस्तर अभिवृद्धि गर्न राम्ररी उत्पादन गर्ने व्यवहार (जीएमपी) लागू भइसकेको छ । तर डेरीहरूले जीएमपी पालना राम्ररी गरेको देखिएन । डीडीसीको प्रशोसन कक्ष र उपकरण धेरै पुराना देखिन्थे ।

कारखानाबाहिर सरसरफाइको कमी तथा फुटेका दूधका पोकामा झिंगा देखिन्थे । कारखानाभित्र कर्मचारी बिना पन्जा दूध उत्पादन, संकलन गरिरहेका देखिन्थे । सबै डेरीका दूध राख्ने क्यारेट अत्यधिक फोहोर थिए।

मन्त्रीले बालाजुमा छापा हान्नुअघि २५ डेरी उद्योगका ४२ वटा ब्रान्डका दूध पाउच संकलन गरेका थिए । यी मध्ये ४० वटामा मानव स्वास्थ्यलाई हानिकारक हुने सोडियम बाई कारबोनेट (सोडा) फेला परेको महानिर्देशक कर्णले बताए। सोडा दूध फाट्नबाट जोगान प्रयोग गरिएको देखिन्छ। यो स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हो। नेपालमा दूधमा सोडा मिसाउन अवैधानिक मानिन्छ।

‘१७ वटा ब्रान्डमा व्यवसायीले चिल्लो पदार्थ (फ्याट) घटाएर प्याकेजिङ गरेको भेटियो,’ महानिर्देशक कर्णले भने, ‘९ वटामा ठोस पदार्थ (एसएनएफ) मापदण्डभन्दा न्यून भेटियो।’

दूधका पाउचमा फ्याट ३ र एसएनएफ ८ लेखिएको हुन्छ । यो मापदण्ड हो। दूधलाई फाट्नबाट जोगाउन सोडा हालेको देखिएको छ । कोलिफर्मलगायत जीवाणु भए/नभएको जाँच्न ७२ घण्टा प्रयोगशालामा राख्नुपर्ने भएकाले यसबारे बुधबार मात्रै जानकारी पाइने छ।

‘उपभोक्ताप्रति कोहीपनि उत्तरदायी देखिएनन्,’ मन्त्री खनालले अनुगमनका क्रममा भने, ‘जनताको स्वास्थ्यमा खेलबाड भइरहेको छ । अधिकांश डेरी उद्योगको मापदण्ड पुग्दैन । पाउडर भरमार प्रयोग गरिएको छ । खाद्य प्रविधिले पनि कडाइपूर्वक छानबिन गरेको देखिएन।’

दूधजस्तो संवदेनशील पदार्थको उत्पादनमा डेरीहरूले पर्याप्त ध्यान नपुर्‍याएको विषयलाई प्रधानमन्त्री र मन्त्रि परिषद्मा लैजाने बताउँदै मन्त्रीखनालले कानुन संशोधन तथा नयाँ आवश्यक भए ल्याउने बताए । यसअघि बुधबार डीडीसीले मन्त्रालयलाई राजधानीका १२ वटा डेरीको दूधको गुणस्तर जाँचेर प्रतिवेदन बुझाएको थियो। त्यो प्रतिवेदनले ७ वटा ठूला डेरीले दूधमा सोडा मिसाउने गरेको प्रतिवेदन दिएको छ।

प्रकाशित : जेष्ठ २८, २०७५ २२:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT