टिपरले जसको परिवार उजाड्यो

लीला श्रेष्ठ, शिल्पा कर्ण

काठमाडौँ — असार ३० गते शनिबार । दाइ अनुजसँगै कुपन्डोल बस्दै आएकी १८ वर्षीया अनुजा घिमिरे सबेरैदेखि हतारमा थिइन् । चिकित्सक बन्ने लक्ष्यसहित राजधानी छिरेकी उनी पुतलीसडकस्थित एक कोचिङ सेन्टरमा इन्ट्रान्स तयारी गर्दै थिइन् ।

बेलैमा कोचिङ सेन्टर पुग्नु त छँदै थियो, इन्ट्रान्स कक्षा सकिएपछि सिधै कलंकीस्थित ठूलोबुबा दिवाकर घिमिरेको घरमा खाना खान पुग्नु थियो उनलाई । उनी पुतलीसडकतिर लागिन्, अनुज ठूलोबुबाको घरतिर ।

राजधानीको सडक अन्य दिनको तुलनामा खाली थियो । खाना खाइसकेपछि अनुज बहिनीलाई लिन पुतलीसडक गए । फर्किंदै थिए, ठूलोबुबाको घर पुग्न नभ्याउँदै सोल्टिमोडमा उनीहरू चढेको मोटरसाइकललाई टिपरले ठक्कर दियो । परिवारसँगै बसेर खाना खाने अनुजाको चाहना त्यहीं तुहियो ।

ना७ख ९४७५ नम्बरको टिपरले उनीहरू सवार बा९६प ४९११ नम्बरको मोटरसाइकललाई ठक्कर दिँदा दुवैजना भुइँमा पछारिए । हेलमेट नलगाएकाले अनुजा अलि बढी घाइते भइन्, अनुजको पनि घुँडा र हातमा चोट लाग्यो । उनी बहिनीलाई उठाउन र चोट लागेका ठाउँमा सुम्सुम्याउन चाहन्थे । तर आफैं सम्हालिन नपाउँदै टिपरले ब्याक गरेर बहिनीलाई किचिदियो ।

तत्कालै प्रहरी र स्थानीय जम्मा भए । अनुजालाई बल्खुस्थित बयोधा अस्पताल पुर्‍याए । ढुकढुकी मात्र बाँकी रहेकी अनुजाको बाँच्ने सम्भावना निकै कम थियो, भयो पनि त्यस्तै । अस्पताल पुर्‍याएपछि चिकित्सकले मृत घोषणा गरे । चालक राजकुमार तामाङ र टिपरलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लियो ।

चितवनबाट राम्रो अंकमा प्लस टु साइन्स लिएर कटाएपछि सफल चिकित्सक बन्ने लक्ष्य बोकेर अनुजा राजधानी छिरेकी थिइन् । त्यसो त चितवन आफैं मेडिकल सिटीका रूपमा परिचित छ । दुई मेडिकल कलेज र दर्जनभन्दा बढी अस्पतालबाट बर्सेनि थुप्रै चिकित्सक र नर्स उत्पादन भइरहेका छन् । तर त्यहाँभन्दा गुणस्तरीय शिक्षा पाउने आसमा राजधानीमा पसेकी थिइन् अनुजा ।

उनका बुबा एक निजी कम्पनीमा काम गर्छन् । अनुज इन्जिनियरिङ पढदै थिए, छोरीले पनि डाक्टर बन्ने लक्ष्य लिएपछि उनको खुसीको सीमा थिएन । छोराछोरीलाई सकेसम्म पढाउन चाहन्थे उनी । तर असार ३० को दिन घिमिरे परिवारका लागि कालो दिन बनेर आयो । उनका सपना धुजाधुजा भए ।

अनुजले ७/८ कक्षा पढदादेखि नै मोटरसाइकल चलाउन थालेका हुन् । लामो र राम्रो अनुभव थियो मोटरसाइकल चलाएको । तर त्यो दिनको दुर्घटनामा उनी आफैंलाई दोषी मान्छन् । ठूलोबुबा दिवाकर घिमिरे भन्छन्, ‘हामीले सम्झाइरहेका छौं । उसलाई केही दिन अस्पताल बस्नुपर्ने थियो, मानेन ।’ आमाबुबाले छोरीको कमी महसुस गर्दै छन्, जो कहिल्यै पूरा हुनेछैन ।

चालकले जिम्मेवारीपूर्वक सवारी चलाए दुर्घटना नहुने बताउँछन् दिवाकर । ‘हाम्री छोरीको मृत्यु भयो, अरूका छोरी अब नमरून्,’ उनले भने, ‘चालकले सवारी अनुशासन पालना गर्नुपर्छ । ब्याक गरेर किच्नेमाथि कडाभन्दा कडा कारबाही हुनुपर्छ ।’

....

अनुजाको मृत्यु भएको ठीक एक महिनाअघि जेठ ३० गते जडीबुटीमा अर्को दुर्घटना भयो । स्कुटरलाई टिपरले ठक्कर दिँदा २४ वर्षीया अस्मिता भण्डारीको ज्यान गयो । रौतहट घर भई काभ्रे बस्दै आएकी उनको जीवन र सपना त्यो दुर्घटनासँगै सकियो । अस्मिताका बुबा एक कलेजमा काम गर्छन् । अस्मिताले त्यहीँबाट उच्च शिक्षा पढिन् । दाइ बैंकमा काम गर्थे, उनको पनि जागिर पक्काझैं भइसकेको थियो । तर उनी थप पढ्न विदेश जान चाहन्थिन् । विदेश जाने धोको पूरा गर्न तयारीमा जुटिन् । अस्ट्रेलिया जान भिसा प्रक्रिया पूरा भइसकेको थियो । ५/६ सातापछि नै विदेश उड्ने तयारी थियो ।

त्यो दिन काम विशेषले काठमाडौं आउँदै थिइन् । साथी आशिष जोशीले चलाएको बा७०प ९३९९ नम्बरको स्कुटरमा थिइन् उनी । बालुवा बोकेर आएको बा४ख ३५५८ नम्बरको टिपर सँगसँगै थियो । जडीबुटीदेखि कोटेश्वरसम्मको बाटो सधैं जाम भइरहन्छ । धेरै बेरपछि जाम खुल्यो । एकातिर टिपर थियो, अर्कोतिर मिनी ट्रक । दुवैको बीचबाट स्कुटर छिराएर आशिषले थोरै अगाडि पुर्‍याएका मात्र के थिए, टिपरले ठक्कर दियो । अस्मिता र आशिष दुवै भुइँमा पछारिए । अस्मिता बायाँ हातको सहाराले सडकबाट उठ्ने कोसिस गर्दै थिइन्, टिपरले ब्याक गरेर किच्यो । उनलाई हतार–हतार ललितपुरको बीएन्डबी अस्पताल पुर्‍याउँदा चिकित्सकले मृत घोषणा गरे ।घटनालगत्तै स्थानीय युवाले टिपरमा आगजनी गरे । दुईवटा दमकलले आगो निभाउनुपर्‍यो । टिपर चालक पृथ्वीनारायण नापितलाई प्रहरीले पक्राउ गर्‍यो ।

.....

सिन्धुपाल्चोकको जुगल गाउँपालिका–१, जलवीरेका चेतबहादुर थापाले १० वर्षअघि सवारी दुर्घटनामा श्रीमती (लक्ष्मी) गुमाए । दसैं मनाउन घर जाने क्रममा बस दुर्घटनामा परी श्रीमतीको मृत्यु हुँदा उनी वैदेशिक रोजगारीका लागि अफगानिस्तानमा थिए । घटनालगत्तै स्वदेश फर्किएका उनलाई दुई छोरा (विशाल/विकास) हुर्काउन निकै कष्ट भयो ।
यता सशस्त्र द्वन्द्वका क्रममा (२०६० मंसिर) दोलखा सदरमुकाम चरिकोटमा तत्कालीन माओवादी आक्रमणमा दुर्गाका श्रीमान् प्रहरी हवल्दार भरत बुढाथोकीको मृत्यु भयो । श्रीमानको मृत्युमा विक्षिप्त दुर्गाले काखे छोरी स्याहार्दै आफूलाई सम्हालिन् । यी दुई घटनाअघिसम्म दुर्गा र चेतबहादुरको परिवार एउटै घरमा डेरा बस्थे ।

छुट्टाछुट्टै पारिवारिक दुर्घटनाले यी दुई (दुर्गा/चेतबहादुर) लाई आठ वर्षअघि एउटै बन्धनमा बाँध्यो । चेतबहादुरले छोरीसहित दुर्गालाई सम्हाले । दुई परिवार एक भयो । दुई छोरा (विशाल/विकास), छोरी कविता बुढाथोकीसहित पाँचजनाको परिवारमा खुसी नै खुसी भरियो । तर, त्यो लामो समय टिक्न पाएन । बल्लबल्ल जोडिएको पारिवारिक माहोलमा अर्को बज्रपात आइलाग्यो । चेतबहादुरलाई अचानक दैवले हर्‍यो । ‘गत जेठ ८ गते बिहान करिब ५ बजेतिर खाना लिएर आऊ है भन्दै निस्किनुभएको थियो, सधैंका लागि छोडेर जानुभयो,’ दुर्गाले भनिन्, ‘गोलभेंडा फार्ममा बिहानीको शीतमै औषधि राख्नु छ भनेर चाँडै जानुभएको थियो ।’

मध्यपुर थिमिस्थित बाहाखा बजारबाट बा६६प ८५५३ नम्बरको स्कुटर हाँकेर करिब डेढ किमि पर (सानोठिमी) पुगेका चेतबहादुरलाई पछिपछि आइरहेको बा२क ३९३४ नम्बरको टिपरले ठक्कर दिँदा घटनास्थलमै मृत्यु भयो । ‘मेरो भाग्यमा खुसी लेखिएको रहेनछ,’ दुर्गाले दुखेसो पोखिन्, ‘सशस्त्र द्वन्द्वले विक्षिप्त मुटुले सहारा पाएको थियो, फेरि बज्रपात पर्‍यो ।’ तीन सन्तानको भविष्य आफ्ना काँधमा आएको उनले बताइन् ।स्कुटरलाई ठक्कर दिने टिपर चालक ललितपुर महानगरपालिका–९ का ३० वर्षीय राजेन्द्र खडकीलाई भक्तपुर जिल्ला अदालतले ४५ हजार रुपैयाँ धरौटीमा छाडेको छ ।

.....

‘बिहानको खाना सँगै खायौं । स्कुल (प्रहरी आवासीय मावि, साँगा) बाट भाइ बिरामी भएकाले लिन आउने आग्रहसहित फोन आयो । आमा आत्तिनुभयो । आमा आत्तिएको देखेर छिमेकी बुबाले स्कुटरमा जान/आउन सहयोग गर्ने बताउनुभयो र स्कुटर हुइँक्याउनुभयो । म आफ्नो स्कुल गएँ । डेढ घण्टा नबित्दै ठूलोबुबा, आमा र भाइ चढेको स्कुटर दुर्घटना भएको र तीनै जना घाइते भएको खबर आयो । तीनै जनालाई भक्तपुर अस्पताल पुर्‍याइएछ । म पुग्दा अस्पतालको माहोल अर्कै थियो, आफन्त सबै भेला भइसकेका रहेछन् । भाइ (अरविन घिमिरे), आमा (सविता काफ्ले) र स्कुटर चालक (हरिबहादुर कटुवाल) तीनै जनाको निधन भइसकेको रहेछ । बिरामी भाइको उपचार त भएन नै, आमा र छिमेकी बुबाको पनि एकै ठाउँ प्राण गयो ।’

मेलुङ गाउँपालिका–६, दोलखा घर भई भक्तपुर लोकन्थली बस्ने १५ वर्षीया अनुजा घिमिरेले जेठ ९ गतेको कहालीलाग्दो घटना सम्झिइन् । लोकन्थलीस्थित ओम ज्ञान मन्दिर स्कुलमा कक्षा १० मा अध्ययनरत उनलाई खाना खुवाएर स्कुल पठाएकी आमा र नेपाल प्रहरी आवासीय मावि साँगामा होस्टेलमा पढदै गरेका १३ वर्षीय भाइको मृत्युले उनी अझै विक्षिप्त छिन् ।
साँगाबाट काठमाडांैतर्फ आउँदै गरेको बा३ख ६६७४ नम्बरको टिपरले सोही दिशातर्फ आइरहेको बा५६प १२२७ नम्बरको स्कुटरलाई पछाडिबाट ठक्कर दिएको थियो । आमा र भाइलाई एकसाथ गुमाउँदा अनुजाले आँसु पुछिदिने हातसम्म पाइनन्, उनका बुबा अशोक घिमिरे वैदेशिक रोजगारी क्रममा मलेसियामा थिए । अनलाइनमा प्रकाशित समाचारबाट छोरा र श्रीमती गुमाएको थाहा पाएपछि उनी आफैं विक्षिप्त थिए । ‘त्यो दिन टिकट पाइनँ, कोठामा फर्कन पनि सकिनँ,’ उनले भने, ‘रातभर एयरपोर्टमै बसेँ । सवा चार घण्टाको प्लेन यात्रा साह्रै कष्टकर बित्यो ।’

विक्षिप्त मुटुका साथ स्वदेश फर्केका अशोक अझै साधारण अवस्थामा फर्किन सकेका छैनन् । छोरीको हौसलाले सम्हालिन बाध्य तुल्याएको उनी बताउँछन् । उनी सविताले सञ्चालन गर्दै आएको खाजा पसललाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । छोरीलाई मामाघरमै राखेर स्कुल पठाइरहेका छन् । उनी अहिले अदातल धाइरहेका छन् लापरबाहीपूर्वक सवारी हाँकेर दुर्घटना गराउने चालकको लाइसेन्स खारेजको व्यवस्था हुनुपर्ने माग गर्दै । स्कुटरलाई ठक्कर दिने टिपर चालक धार्के गाउँपालिका–१०, धादिङ घर भई थानकोट बस्ने ३० वर्षीय सञ्जीव सूचीकारलाई जिल्ला अदालत भक्तपुरले असार ४ गते पुर्पक्षका लागि थुनामा पठाएको छ ।

Yamaha

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७५ ०७:२१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ब्युझिँदै रञ्जना

सुनीता साखकर्मी

काठमाडौँ — नेपालले मौलिक भनेर गर्व गर्न लायकमा पर्छ, रञ्जना लिपि । यही लिपिमा नेपालको प्राचीन इतिहास, धर्म, संस्कृति, कला लेखिएका छन् । केही समय यसको महत्त्व ओझेलमा परे पनि अहिले यसलाई लिएर पुनर्जागरण सुरु भएको छ ।

ठमेलको ज्याठास्थित नेपाल लिपि गुठी भवनमा रञ्जना सिक्दै । तस्बिर : कान्तिपुर

यसको झल्को पाउन ठमेलको ज्याठास्थित सानो गल्लीमा रहेको नेपाल लिपि गुठीको भवनमा जानुपर्छ । बेलुकाको साढे ६ बज्दै थियो, चारतले घरको भुइँतलामा पुग्दा विभिन्न उमेर समूहका मानिस एकै ठाउँ बसेर पढिरहेका थिए ।

कपाल सेतै फुलेका वृद्धदेखि तन्नेरीसम्म । सबै उत्साहले लेखिरहेका थिए । शिक्षक कालोपाटीमा चकले विभिन्न अक्षर कोर्दै थिए । विद्यार्थी नेपालभाषामा सोध्थे, ‘यो कुन अक्षर हो ?’ शिक्षक बिकी बज्राचार्य नेपालभाषामै भन्थे, ‘यो घ हो, योचाहिँ ङ ।’ हरेक दिन बिहान र बेलुकाको ६ देखि ७ बजेसम्म एक घण्टा रञ्जना लिपि पढ्ने र पढाउने यहाँ भेला हुन्छन् । कक्षामा सबैभन्दा पाका छन्, ६९ वर्षे मोती तुलाधर । उनी असनदेखि पुगेका थिए । सानै छँदा उनका बाजे पत्रहरूमा रञ्जना लिपि लेख्ने र पढ्ने गर्थे । उनलाई बाजेले सिक भने पनि नसिकेकामा पछुतो लागेको रहेछ ।

‘त्यतिखेर विद्यालयमा पढाइने देवनागरी र अंग्रेजी सिक्नमै ध्यान गयो,’ उनले भने, ‘अहिले पछुतो मेट्न रञ्जना पढ्न आएँ ।’ धेरैले ‘यो उमेरमा पढेर के गर्छाै ?’ समेत भन्ने गरेको उनले सुनाए । उनलाई यसले फरक पर्दैन । भन्छन्, ‘पढ्नलाई उमेरले छेक्दैन । हामीले नसिक्नु गल्ती भयो । अब मैले सिकेर छोरानातिलाई सिकाउँछु ।’ उनले कक्षामा सिकेर घरमा गई श्रीमतीलाई पनि सिकाउने गरेको बताए । त्यही कक्षामा सिकिरहेका छन्, स्युचाटारका सुनील श्रेष्ठ । ५६ वर्षीय श्रेष्ठले ३८ वर्षअघि नेपालभाषाकै ‘प्रचलित’ लिपि सिकेका थिए । प्रचलित लिपि रञ्जनाभन्दा फरक हुने भएकाले उनलाई रञ्जना सिक्न मन लागेको हो ।

‘नेपालभाषा बोल्न मात्रै आएर हुन्न,’ उनले भने, ‘लिपि आएन भने यो भाषा चाँडै मर्छ ।’ लाजिम्पाटका विद्यासागर तुलाधरले रञ्जना लिपि सिक्न जापानीबाट प्रोत्साहन मिलेको बताए । ठमेलमा उनको होटल छ । विभिन्न देशका पर्यटक आउने भएकाले उनले विश्वभाषा क्याम्पसबाट जापानी र स्पेनी भाषा सिक्न थाले ।

त्यस क्रममा जापानी शिक्षक मियोरी सेन्सेले सोधे, ‘तिमीहरूको आफ्नै लिपि छ, त्यो लेख्न पढ्न आउँछ ?’ त्यसपछि आफू झस्किएको विद्यासागरले बताए । ‘यही बेला नेपाल लिपि गुठीले वैशाखमा असनमा रञ्जना लिपि वर्कसप गरेको थाहा पाएँ,’ उनले भने, ‘अहिले नियमित कक्षामा आइरहेको छु ।’ कक्षामा सबैभन्दा कम उमेरकी छन्, ओमबहालकी निजिता स्थापित । उनी प्रेसिडेन्टल बिजनेस स्कुलमा बीबीए दोस्रो वर्षमा पढछिन् । पढाइभन्दा बाहिर आफ्नो संस्कृति पनि उत्तिकै सिक्नुपर्ने उनको धारणा छ ।

समृद्ध लिपि
संस्कृतिविद् ओम धौभडेलका अनुसार सातौं शताब्दीतिर तान्त्रिक विद्या सुरु भएसँगै रञ्जना लिपिमा मन्त्र लेखिन थालेका हुन् । मठमन्दिरमा हिन्दु, बौद्ध धर्मसम्बन्धी श्लोक, मन्त्र, तान्त्रिक विधि, स्वास्थ्य उपचार विधि शिलालेख, ताम्रपत्रलगायत हजारौं पुस्तक रञ्जना लिपिमै लेखिएका छन् । मल्लकालमा १४ औं शताब्दीमा मात्रै नेपाल लिपि प्रचलन आएको थियो ।

त्यसपछि लिच्छवि, मैथिली, पाँचुँ, भुजी मोल, क्वयंमोल, कुटिला अक्षर, गुप्त लिपि, हिमोल प्रचलनमा थिए । नेपालकै तामाङ, लामा समुदायमा पनि रञ्जना लिपिमै लेखिने प्रचलन छ । उनका अनुसार तत्कालीन समयमा तिब्बत, भारतसम्म नेपाली लिपि, भाषा र मुद्रा फैलिएको थियो ।

प्रचलित लिपिमा देवनागरी जस्तै अक्षर छुट्याएर लेख्न मिल्छ । रञ्जना लिपिमा एक अक्षरमै जोडेर छोटा विषयवस्तु झनै छोटो तरिकाले लेखिने चलन छ । रञ्जना लिपि तान्त्रिकले मन्त्र अरूले थाहा नपाऊन् भनेर बढ्ता प्रयोग गरे । कसैको नाम लेख्नुपर्‍यो भने उनीहरू रञ्जना लिपिमै लेख्थे । प्राय: देवीदेवतासम्बन्धी, हिन्दु, बौद्ध स्वास्थ्य, आयुर्वेद, वैद्य, इतिहास धेरै विधामा पहिले किताब लेखिएका थिए । राष्ट्रिय अभिलेखालय र असनको रक्तकालीमा रहेको आशा सफु गुठीमा रञ्जना लिपिमा लेखिएका थुपै्र पुस्तक संकलित छन् ।

अभिलेखालयमा झन्डै दुई लाख र गुठीमा पचास हजार पुस्तक छन् । तिनको अध्ययन गर्न सक्ने कमै छन् । अभिलेखालयमा भएकामध्ये ९० प्रतिशत पुस्तक भक्तपुरबाट ल्याएको धौभडेलले जनाए । ‘पहिले एक जनाले एउटा मात्रै पुस्तक लेख्न सक्थ्यो । प्रेस थिएन,’ उनले भने, ‘त्यसैले एक एक पुस्तकको त्यत्तिकै महत्त्व छ ।’ नेपालमा मल्लकालको पतन भएसँगै यी लिपिको प्रचलन पनि टुट्यो । पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका जितेपछि उनका भाइ र भारद्वारले ७ दिनसम्म यहाँका पुस्तक जलाएको इतिहासमा लेखिएको पाइने धौभडेलले जनाए ।

चन्द्रशमशेरका पालामा रञ्जना लिपिमा लेख्नेलाई दण्डित गरेर देवनागरीमै लेख्न लगाइयो । लेखिएका किताब जलाउने काम गरियो । ‘हामीले लिपि जान्यौं भने पुर्खाले लेखेर गएको सभ्यता कति धनी छ भन्ने थाहा पाउथ्यौँ,’ उनले भने, ‘हामी लिपि नजानेरै दु:खमा छौं । हामीले पुर्खाले दिएर गएका अनगन्ती राम्रा तथ्यको अर्थ बुझ्न सकिरहेका छैनौं । यो लिपि युवाले बुझ्न जरुरी छ । अहिलेका पुस्ताले लिपि जानेन भने पुर्खाले लेखेर गएका किताब, ग्रन्थ, इतिहास र सभ्यताका उपलब्धि गुम्छन् ।’ उनका अनुसार रञ्जना लिपि एक किसिमको कला पनि हो । यसमा अक्षरसँगसँगै कलाकारिता पनि हुन्छ । यो नेवारको मात्रै नभएर नेपालकै पहिचान हो । पहिले–पहिले बाँसको चोयालाई कलमका रूपमा प्रयोग गरी फल, पात, बेसार, ओखरको बोक्रा लगायतको रसमा चोबेर लेखिने गथ्र्यो ।

लोप हुँदै लिपिहरू
नेपाल लिपि गुठीका अध्यक्ष अनिल स्थापितका अनुसार नेपालभाषामा १२ लिपि छन् । तीमध्ये नेपाल लिपि, भुँजी मोल लिपि र रञ्जना लिपि मात्रै प्रचलनमा छन् । उनका अनुसार सन् १९५५ मा नेपाल संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्य हुँदा रञ्जना लिपि नेपालको हो भनेर चिनाइएको थियो ।

मल्लकालमा बाहिरबाट पण्डित बोलाएरै यो लिपिमा लेख्ने गरेको इतिहास उनले सुनाए । ‘चन्द्रशमशेरले पछि यो लिपि लेखपढ गर्नै बन्द गरिदिए । यो लिपिमा लेख्ने–बोल्नेलाई सजाय दिन थाले । त्यसपछि भाषा बचाउने कि लिपि भन्ने संकट आयो,’ उनले भने, ‘त्यतिबेला नेवारले बोलीमा मात्रै भए पनि यो भाषा जोगाउनुपर्छ भनेर बोल्न सिकाउन थाले ।’ त्यसकै कारण रञ्जना लोप हुनबाट जोगियो । नेपालभाषाका १२ लिपिमध्ये रञ्जनासहित तीनवटाबाहेक बाँकी प्रचलनबाट हराउँदै गए । सरकारले यी लोपोन्मुख भाषा जोगाउन कुनै पहल नगरेको उनले गुनासो गरे ।

सरकारी तवरबाटै बालबालिकालाई यो लिपि सिकाउने व्यवस्था गर्नुपर्नेमा स्थापितले जोड दिए । उनले सिक्किमको उदाहरण दिँदै भने, ‘सन् १९९६ तिर सिक्किमकी मीना प्रधान नेपालभाषा सिक्न काठमाडौं आइपुगिन् । सरकारले खर्च गरेर उनलाई नेपालभाषा पढ्न नेपाल पठाएको थियो । ६ महिनामा उनले सबै सिकिन् । त्यसपछि उनी सिक्किम फर्किन् । केही महिनापछि उनले मलाई फोन गरेर सिक्किममा पनि नेपालभाषा सिकाइदिन निमन्त्रणा गरिन् । त्यसपछि मैले त्यहाँ थुपै्रलाई नेपालभाषा र लिपि सिकाएर आएँ ।’

सन् १९९७ देखि सिक्किममा कक्षा १ देखि ९ सम्म नेपालभाषा पढाउने र लेखाउने पाठयक्रमै बनेर अहिले निरन्तर सञ्चालनमा छ । गुठीले नियमित कक्षा सञ्चालनमा ल्याएको तीन दशकभन्दा बढी बितेको उनले सुनाए । अहिले मासिक हजार रुपैयाँ लिएर उनीहरू लिपि सिकाउँछन् । ‘अहिले जति पनि सिकिरहेका छन्, सबैले सोखका रूपमा सिकेका छन् । विदेशी भाषा सिकेर जागिर पाइने भएकाले युवा अन्य भाषा सिक्नतर्फ आकर्षित भए,’ उनले भने, ‘रञ्जना लिपि सिकेर रोजगारी पाउने व्यवस्था सरकारले गर्‍यो भने यो सिक्न पनि युवा उत्साहित हुन्छन् । सरकारले यसतर्फ ध्यान दिनुपर्छ ।’

व्यापक पहल
लिपि गुठीले रञ्जना मात्रै नभई क्यालिग्राफी पनि सिकाइरहेको छ । असन, थिमिलगायत विभिन्न ठाउँमा कार्यशाला गरिसकेको छ भने अन्यत्र गर्नेक्रम जारी छ । यसमा पूर्वमिस नेवा: सुनीता डंगोल र सफ्टवेयर इन्जिनियर आनन्द महर्जनले विभिन्न ठाउँमा सिकाइरहेका छन् । लिपि मोटो हुने भएकाले फाउन्टेन पेनको निब काटेर रङमा चोप्दै रञ्जना लिपि लेख्न सिकाइन्छ । सुनीताले कार्यशालामा बाँसको चोयाले पनि लेख्न सिकाउँछिन् ।

रञ्जना लिपिको युनिकोड बनाएर विश्वव्यापी रूपमा प्रचलनमा ल्याउन पहल गरिरहेको आनन्दले सुनाए । उनका अनुसार सन् २०१४ मा उनीहरूले यो लिपिलाई युनिकोड बनाएर सफ्टवेयरमा राख्न अमेरिकी कम्पनीलाई अनुरोध गरेका थिए । अमेरिकाबाट २०१६ जुलाईमा लिपिलाई स्टान्डराइजेसन गरी आईएसओ मान्यता दिइसकेको छ । माइक्रोसफ्ट, एन्ड्रोइड, आइफोनलगायतमा नेपालभाषा पनि छान्न मिल्छ । लिपिको फन्ट भने तयार भइसकेको छैन । आनन्दले भने, ‘भाषा इन्स्टल भयो, लिपि आएको छैन । यो चाँडै अपडेट हुन्छ अनि हामी हाम्रो मोबाइल, कम्प्युटरमा प्रचलित लिपि र रञ्जना लिपिमै लेख्न सक्छौँ ।’

रञ्जना लिपि गैरनेवार समुदायले पनि सिक्न थालेका छन् । भैंसेपाटीका ३५ वर्षे आगमनराज पौडेल लिपि सिक्ने कक्षामा भेटिए । उनलाई रञ्जना लिपिको कलात्मकताले तानेको रहेछ । उनलाई यो नेवारको मात्रै हो भन्ने लाग्दैन । उनी भन्छन्, ‘रञ्जना नेपालको लिपि हो । हामी सबैको हो ।’ उनलाई नेवार समुदायको चाडपर्व, कलासंस्कृति, परम्परा यत्तिकै मौलिक लाग्छन् । उनलाई रञ्जना लिपिको ‘कुताक्षर’ अर्थात् शब्दहरू जोडेर लेख्ने तरिका मन परेको छ ।

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७५ ०७:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT