पटकपटक भत्किन्छ मूल नहर

ठाकुरसिंह थारू

नेपालगन्ज — राष्ट्रिय लगानीमा निर्माण भइरहेको सिक्टा सिँचाइ आयोजनाको मूल नहर पहिलोपल्ट ०७३ असार १४ गते परीक्षण गरियो । त्यस क्रममा आयोजनाको अगैया ब्यारेजदेखि पश्चिमतर्फ पर्ने २६ किलोमिटर दूरीमा मूल नहर भत्कियो ।

बाँकेको राप्ती सोनारीको मदुईमा बाढीले भत्काएको नहर । तस्बिर : ठाकुरसिंह । कान्तिपुर

तत्कालीन निर्देशक सरोज पण्डितले मूल नहर भत्किनुको कारण खोज्न छानबिन गर्ने प्रतिबद्धता जनाए । गुणस्तर जाँचको माग गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको कार्यालयमा उजुरी पनि पर्‍यो । तर, सरकारले छानबिनका लागि चासो देखाएन ।

आयोजनाले दोस्रोपल्ट परीक्षणका क्रममा साउन पहिलो साता मूल नहरमा पानी छोड्यो । यसपल्ट भने नहरको चंगाइनाला नजिकै फेरि भत्किएको छ । आयोजना निर्देशक रमेश बस्नेतले माटो परीक्षणलगायतका विज्ञहरूबाट राय परामर्श लिई आवश्यक सुधार गर्न डिजाइन नक्सासहितको प्रतिवेदन तयार पारिएको जनाएका छन् । तर, छानबिनका विषयमा कुनै प्रतिक्रिया जनाएका छैनन् ।

निर्माण कम्पनीले नहर हस्तान्तरण गर्नुअघि परीक्षण अनिवार्य हुन्छ । संरचनाको गुणस्तर जाँचका लागि राप्ती नदीको अगैयास्थित ब्यारेजका १८ ढोका बन्द गरी पानी छोडिएको थियो । अगैयामा ३ सय १७ मिटर लामो पुल बनाई पानी छेक्न गेट राखिएका छन् । सिक्टाको मूल नहरको पानी धान्ने क्षमता ५० क्युसेक मानिएको छ । तर, परीक्षण र बाढी आएका बेला उक्त नहर भत्किने गरेकाले गुणस्तरमै प्रश्न उठ्ने गरेको छ । मूल नहर भत्किनुको कारणबारे आयोजनाका अधिकारीहरू खुलेर बोल्न तयार छैनन् ।

‘आयोजनाको वास्तविकताबारे बोल्यो कि सरुवा हुन्छ,’ एक अधिकारीले भने । विभिन्न बहानामा आयोजनाका प्रमुखहरू एक वर्ष नपुग्दै सरुवा हुने गरेका छन् । २५ अर्बभन्दा बढी लगानीको आयोजनाको मूल नहर र स्लोभ पटकपटक भत्किन थालेपछि नागरिकस्तरबाट आवाज उठ्न थालेको छ । ‘हाम्रो करबाट निर्माण भइरहेको आयोजनाको नहर पटकपटक भत्किनुमा केही न केही कमजोरी छ । त्यसका लागि सरकारले छानबिन समिति गठन गरोस्,’ ती अधिकारीले भने, ‘नहर भत्किनुको कारण खोजेर समस्या समाधान होस् ।’

आयोजनाका अनुसार दायाँबायाँ दुवै मूल नहरको चुरे र फुटहिल क्षेत्रबाट दर्जनौं खोलानाला बगेकाले वर्षामा क्षति हुने गरेको छ । निर्देशक बस्नेत दायाँ मूल नहरको डिजाइन चरणमा रेखांकन गर्दा चेनेज २० किलोमिटरदेखि ३५ किलोमिटरसम्म नहर अत्यधिक कटिङ तथा फिलिङमा रहेको दाबी गर्छन् । त्यसको विकल्प अध्ययन गरी हालको रेखांकन छनोट गरिएको उनको तर्क छ । ‘यसका साथै दायाँ मूल नहरको सो खण्डको रेखांकन विषम प्रकृतिको घुलनशील माटो भएर गएको पाइएको छ । नहरको उत्तरतर्फबाट दर्जनौं खोला बगेका कारण वर्षामा क्षति पुग्ने गरेको छ,’ उनले भने ।

स्थानीयले भने निर्माण क्रममा लापरबाही गरिएका कारण मूल नहर पटकपटक भत्किने गरेको बताए । ‘कल्भर्ट वा पुल बनाएर माथिबाट बगेर आउने पानीको निकास गरिए नहर जोगिन्थ्यो,’ धनसिंह खत्रीले भने । त्यस्तै नहर निर्माणमा घुलनशील माटो प्रयोग गरिएकाले पानीमा सहजै भत्किने गरेको स्थानीयको दाबी छ । ‘रातो र छिट्टै गल्ने भएकाले हामी त्यो क्षेत्रको माटो घर लिप्न प्रयोग गर्छौं,’ खत्रीले भने । गत वर्ष बाढीले दर्जनभन्दा बढी स्थानमा नहर भत्किएको थियो ।

ढिलाइले लागत बढ्दै
निर्माण कार्य ढिलाइ हुँदा लागतसँगै आयोजनाको समयावधि पनि बढ्दै गएको छ । पछिल्लोपल्ट सरकारले आर्थिक वर्ष ०७६/७७ सम्मको समय तोकेको छ । अहिलेसम्म ५७ प्रतिशत मात्र काम भएको छ । आयोजना आर्थिक वर्ष ०६१/६२ मा सुरु गरिएको हो । राप्तीपारिका तत्कालीन नौ गाविसमा पनि सिँचाइ पुर्‍याउने भन्दै आव ०७०/७१ मा गुरुयोजना संशोधन गरिएको थियो । आयोजनाले शाखा, उपशाखा गरी करिब २ सय ८० किलोमिटर लामो नहर निर्माण गरी बाँकेको खेतीयोग्य ८० प्रतिशत जग्गामा सिँचाइ पुर्‍याउने लक्ष्य लिएको छ । हाल बाँकेमा करिब ३० प्रतिशत भूभागमा मात्रै सिँचाइ सुविधा छ । नहर निर्माणको जिम्मा कालिका सीटीसीले लिएको थियो । ५० किलोमिटर नहर निर्माण भइसकेको छ ।

Yamaha

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण २७, २०७५ ०७:१८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सिक्टाको नहरकाे डिजाइन र गुणस्तरमा प्रश्न

फेरि भत्कियो सिक्टाको मूल नहर
ठाकुरसिंह थारू

नेपालगन्ज — राष्ट्रिय गौरवको सिक्टा सिँचाइ आयोजनाको मूल नहर र स्लोभ वर्षाका समयमा पटकपटक भत्किने गरेको छ । त्यसले डिजाइन र गुणस्तरमा शंका उब्जाएको छ । अहिले ढकेरी क्षेत्रको चंगाई नालानजिक भत्किएको छ ।

बाँकेको राप्ती सोनारी गाउँपालिकाको चंगाईनाला नजिकै भत्किएको सिक्टा सिँचाइ आयोजनाको मूल नहर । तस्बिर : कान्तिपुर

२५ अर्बभन्दा बढीको लगानीमा निर्माण भइरहेको आयोजनाले समस्या समाधानका लागि माटो परीक्षणलगायत विज्ञबाट राय परामर्श लिई आवश्यक सुधार गर्न डिजाइन नक्सासहितको प्रतिवेदन तयार पारेको छ । नहरको उत्तर–दक्षिण बग्ने खोला धेरै रहेकाले वर्षामा नहरमा क्षति हुने गरेको प्रतिवेदनले स्वीकार गरेको छ । हालसम्म १४ अर्ब खर्च भइसकेको छ भने कार्य प्रगति ५७ प्रतिशत छ ।

यसअघि पनि मूल नहरको गुणस्तर छानबिनका लागि मन्त्रालयमा उजुरी परेको थियो । ०७३ असार १४ गते नहरमा पानी छोडेर परीक्षणका क्रममा अगैया ब्यारेजदेखि पश्चिमतर्फ पर्ने २६ किमि दूरीको झिँझरी खोलामा मुख्य नहरकै १५ मिटर बाँध भत्किएको थियो ।

त्यस्तै गत वर्षको बाढीले दर्जनभन्दा बढी स्थानमा मूल नहर भत्काएको थियो । बाढीले मदुई, गावरपुरलगायत दर्जनभन्दा बढी स्थानमा नहर र स्लोभ भत्काएपछि गुणस्तरमाथि प्रश्न उठाइएको हो । गाउँ डुबान हुने गरी पटकपटक नहर भत्किन थालेपछि स्थानीयले गुणस्तर छानबिनको माग गर्न थालेका हुन् । राप्ती सोनारी २ मदुईका तुलसिंह खत्रीले निर्माणकै क्रममा कमजोरी भएका कारण पटकपटक नहर भत्किने गरेको र गाउँ डुबानमा पर्दै आएको बताए ।

नेपालगन्जस्थित सिक्टा सिँचाइ आयोजनाका निर्देशक रमेश बस्नेतले आयोजनाका दायाँ–बायाँ दुवै मूल नहर चुरे र फुटहिल क्षेत्र भएर गएका कारण आफैंमा चुनौती रहेको बताए । उनले दायाँ मूल नहरको डिजाइन चरणमा नहरको रेखांकन गर्दा चेनेज २० देखि ३५ किमिसम्म अत्यधिक कटिङ तथा फिलिङमा रहेकामा यसलाई कम गर्न विभिन्न विकल्पको अध्ययन गरी हालको रेखांकन छनोट गरिएको दाबी गरे । ‘यसका साथै दायाँ मूल नहरको सो खण्डको रेखांकन विषम प्रकृतिको घुलनशील माटो भएर गएको पाइएको छ,’ निर्देशक बस्नेतले भने।

विकासका लागि नागरिक समाज बाँकेका अध्यक्ष कृष्णप्रसाद श्रेष्ठले मुलुकै ठूलो आयोजनाको नहर पटकपटक भत्किएपछि गुणस्तर अनुगमन हुनुपर्ने बताए । उनले त्यसको छानबिनका लागि सरकारले संसदीय टोली गठन गर्न माग गरे । राप्तीको पानीले बाँकेको ८० प्रतिशत जमिन सिँचाइ गर्ने उद्देश्यसहित स्वदेशी लगानीमा उक्त आयोजना सुरु गरिएको हो । उक्त आयोजना सम्पन्न हुन सके बाँकेको कृषिमा ठूलो फड्को मार्ने विश्वाससहित ०६१/६२ मा सुरु गरिएको थियो ।

तर, उक्त आयोजनाको निर्माणको काम विभिन्न कारणले ढिलाइ हुँदा लागत बढ्दै गएको छ । आयोजनाले नसमेटेका राप्तीपारिका ९ वडामा पनि सिँचाइ पुर्‍याउने भन्दै आव ०७०/७१ मा गुरुयोजना संशोधन गरिएपछि लागत बढेको हो । सिक्टा सिँचाइले करिब २ सय ८० किमि लामो नहर निर्माण गरी ८० प्रतिशत जग्गामा सिँचाइ पुर्‍याउने लक्ष्य छ । हाल बाँकेमा करिब ३० प्रतिशत भूभागमा मात्रै सिँचाइ सुविधा उपलब्ध छ । आव ०७६/७७ मा निर्माण सम्पन्न हुने उक्त आयोजनाका लागि २५ अर्ब २ करोड लागत अनुमान छ ।

निर्माण कम्पनीले समयमा काम नगर्दा आयोजना निर्माणको काम प्रभावित हुँदै आएको छ । सिक्टाको मूल नहरलाई डुडुवा शाखा नहरसँग जोड्न ३२ दशमलव २ किमि निर्माणको काम रोकिएको छ । २०१८ डिसेम्बर १९ सम्म काम सक्नुपर्नेमा ५ प्रतिशत काम मात्रै सकिएको छ ।

उक्त नहरबाट खजुरा र पुरैनी क्षेत्रका १६ हजार हेक्टरमा सिँचाइ पुग्ने लक्ष्य छ । राप्ती नदीको अगैयामा ३ सय १७ मिटर लामो पुल निर्माण गरी राप्तीको पानी छेक्न १८ वटा गेट राखिएका छन् । आयोजनाअन्तर्गतको मूल नहर ४५ किमि निर्माण गरिनेछ । बाँकी नहर निर्माणको काम जारी छ ।

प्रकाशित : श्रावण २०, २०७५ १०:०४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT