डोटीको एउटा गाउँ, जहाँ पहिरो खस्दा स्थानीय खुशी हुन्छन्

मोहन शाही

डोटी — हर रात सपनीमा ऐठन हुन्छ, सायद गाउँमा पहिरो गयो कि.... गायक दीप श्रेष्ठको यो गीतले धेरैको मन छुन्छ । गाउँबाहिर बसेकालाई आफ्नो गाउँघरमा आइपरेको बाढीपहिरोको विपत्तिले टाढैबाट पनि तर्साइरहन्छ । तर डोटीको आदर्श गाउँपालिका, गिरीचौकावासीका लागि यो अपवाद हो ।

यहाँका बासिन्दा गाउँमा पहिरो जाँदा दु:खी हुँदैनन्। बरु अचम्मैसँग खुसी हुन्छन्। गाउँ नजिकैको सिल्लभीरमा पहिरो जाँदा कुनै जनधन क्षति हुँदैन, बरु गाउँलेको आयस्तर बढ्छ। यो भीरमा पहिरो जाँदा घरमा छाना छाउन प्रयोग हुने पत्थर खस्ने भएकाले गाउँले खुसी हुने गरेका हुन्। खसेका पत्थरले छानो छाए पनि भयो अथवा बजार लगेर महँगो मूल्यमा बेचे पनि भयो। जे भए पनि पहिरो आयो कि गाउँमा रौनक छाइहाल्छ। पहिरो खस्नेबित्तिकै तँछाडमछाड सुरु भइहाल्छ— पत्थर बटुल्न।

सौखोलाकी ६८ वर्षीया गौमती बोहरा १३ वर्षको उमेरदेखि पत्थर संकलनको काम गरिरहेको अनुभव सुनाउँछिन्। अहिले शारीरिक कमजोरीका कारण पहिरो छेउछाउ सासू गौतमी जान नसके पनि बुहारी रतना परिवारका सदस्यको हुल लिएर पत्थर संकलनमा जाने गरेकी छन्। ‘कलिलै उमेरमा बिहे गरी सौखोला आएँ,’ गौमतीले भनिन्, ‘पहिरो आएको दिन परिवारका सबै सदस्य पत्थर संकलन गर्छन्।’

गिरीचौकाको यो पत्थर डोटी, बझाङ र बैतडीका विभिन्न क्षेत्रमा निर्यात हुने गरेको छ। तर, पत्थर बटुल्ने होडमा खतरा नभएको पनि होइन। पत्थर संकलन गर्ने क्रममा विगतमा ३ जना गाउँलेको मृत्यु भइसकेको छ।

सिल्लभीर नजिक गाउँ छैनन्। यहाँ बर्सेनि सुक्खा पहिरो जाने गर्छ। यो अग्लो भीर भएकाले सामान्य घाम लाग्दा अथवा पानी पर्दा पनि पहिरो जाने गर्छ। पत्थर संकलनबाटै जीविकोपार्जन गर्ने परिवार पनि गिरीचौकामा छन्। छानो छाउनुपर्दा एउटा घरका लागि बढीमा १ लाख रुपैयाँसम्मको पत्थर आवश्यक पर्ने स्थानीय नरबहादुर ढाँटले बताए। साविकको गाविसमा सचिवको काम गरेका भरतबहादुर नेपालीले पत्थर संकलनबाट एउटा परिवारले एक लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गरेको बताए। तर, अब भने आदर्श गाउँपालिकाले पत्थर संकलन र बिक्रीमा पनि कर लगाउने सोचाइ बनाइरहेको वडाध्यक्ष लालबहादुर कठायतले बताए। उनले खेर गइरहेको प्राकृतिक सम्पदाको सही सदुपयोग गर्न आफूहरू स्थानीयसँग छलफल गरिरहेको बताए।

‘म सानो छँदादेखि नै पहिरो खस्दा पत्थर संलकन गरेर खरिदबिक्री हुन थालेको हो,’ स्थानीय बयोवृद्ध शंकर विकले भने, ‘अहिलेसम्म यहाँबाट करोड रुपैयाँभन्दा माथिको पत्थर बिक्री भइसकेको होला।’ वर्षायाममा बाढी आउँदा नदी किनारमा काठदाउरा संकलन गर्न गाउँले जम्मा भएसरह गिरीचौकामा पत्थर संकलन हुने गरेको विक बताउँछन्।

सिल्लभीरको सिंगो डाँडामा पत्थर खानी छ। अन्य ठाउँका तुलनामा यहाँबाट राम्रो र दिगो पत्थर निस्कने स्थानीय बताउँछन्। ठाडै भिरालो भएकाले पत्थर काटेर/फोरेर निकाल्न मुस्किल छ। पत्थर निकाल्न पहिरो नै पर्खनुपर्ने स्थानीय लोकराज पाठकले बताए। ‘अन्य ठाउँका मानिस गाउँमा पहिरो जाँदा दु:खी हुने गर्छन्, चिन्ता गर्छन् तर हामीले दु:खी हुनुपर्दैन,’ दिपायल बस्दै आएका पाठकले भने, ‘हामीले प्रकृतिबाट राम्रै उपहार पाएका छौं। तर पत्थरको संकलन कार्यलाई व्यवस्थित गर्नु आवश्यक देखिएको छ।’

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७५ २०:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अलमलमै योजना छनोट

स्थानीय तहहरूले असार १५ भित्र बजेट पारित गर्नुपर्ने नीतिगत प्रावधान छ 
मोहन शाही

डोटी — स्पष्ट बजेट सीमाको अभावमा स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि अलमलमै योजना छनोटमा लागेका छन् । संघीय सरकारले बजेटको आकार स्थानीय तहहरूलाई दिए पनि प्रदेश सरकारले अहिलेसम्म बजेट ल्याएको छैन । अलमलकै बीचमा स्थानीय तहहरूले भने बस्तीस्तरबाटै योजना छनोट कार्य सुरु गरिसकेका छन् ।

‘झन्डै ८ करोड बजेट घटेर आएको छ,’ केआईसिंह गाउँपालिका अध्यक्ष लोकेन्द्र शाहीले भने, ‘प्रदेश सरकारले के गर्छ भन्ने आशामा छौं तर पनि ढिलो भइसकेकाले हामी योजना छनोट गर्न थालिसक्यौं ।’ उनले अहिले योजनाहरू संकलन गरेर मात्र राखिरहेको जानकारी दिए । ‘यर्थात् बजेट प्रदेश सरकारबाट पनि आएपछि योजनालाई प्राथमिकतामा राखेर अगाडि बढ्छौं’ शाहीले भने । केआई सिंहमा गत आर्थिक वर्षमा साढे २५ करोड रुपैयाँ आएकोमा यस पटक साढे १७ करोड मात्र आएको छ ।


शाहीको जस्तै अलमलमा छन्, बोगटान गाउँपालिका अध्यक्ष कमल गडसला । उनले प्रदेश सरकारबाट बजेट नआउँदा वडातहमा योजना आएर टेबलमा बसेको बताए । विगतभन्दा ६ करोड बजेट कम पाएको बोगटान गाउँपालिकाले सो बजेटको आपूर्ति प्रदेश सरकारबाट हुने आशा राखेका छन् । प्रदेश सरकारबाट बजेट थप नभएमा थुप्रै योजनाहरू छुट्ने गडसलाले बताए ।


स्थानीय तहहरूले असार १५ भित्र बजेट पारित गर्नुपर्ने नीतिगत प्रावधान छ । विगतमा योजना छनोटका १४ चरण भए पनि अहिले ७ चरण मात्र पूरा गर्नुपर्छ । बस्ती तथा वडातहबाट योजनाहरू अधिकांश स्थानीय तहहरूले संकलन गरिसकेका छन् । तर, वडातहमा पनि स्पष्ट बजेट सीमा तोक्न नसक्दा योजनाहरू प्राथमिकीकरण गर्न नसकेको केआई सिंह गाउँपालिकाका वडासचिव गौरीदत्त जोशीले बताए ।


निर्वाचित भएर आउँदा पहिलो वर्ष आएको बजेटको जनप्रतिनिधिहरूले सही सदुपयोग गर्न सकेका छैनन् । ठोस योजना र क्षेत्रमा लगानी गर्न चाहेका जनप्रतिनिधि ढिलो गरी आइरहेको बजेटका कारण निराश बन्दै गएका छन् । स्थानीयस्तरमा उनीहरू आफैंले समेत राजस्व संकलन गर्नसमेत सकेनन् । आगामी वर्षका लागि डोटीमा १ अर्ब ९४ करोड ५५ लाख बजेट संघीय सरकारले स्थानीय तहहरूलाई दिएको छ । यद्यपि यो वर्ष योजना छनोटमा चासो र उपस्थिति पनि विगतभन्दा भिन्दै छ । गाउँमा जनप्रतिनिधिहरूको उपस्थिति उल्लेख्य छ । अन्य दलका नेताहरू पनि योजना छनोटमा चासोसाथ उपस्थित भइरहेका छन् । ‘विगतमा दलका नेताहरू गाविस र जिल्लामै बसेर हामीले पठाएका योजना काटछाँट गरेर पठाउँथे,’ स्थानीय सूर्य भुलले भने, ‘गाउँपालिका अध्यक्ष आफैं पुग्नुभएको छ, जनतासँगै योजना छनोटका लागि आउँदा हामीलाई पनि विगतझैं योजना काटछाँट होला भन्ने डर छैन ।’


विगतभन्दा योजना मागको संख्या
ह्वात्तै बढेको छ । वन्यजन्तुबाट हुने खेतीपाती जोगाउनुपर्नेदेखि घरघरमा पक्की सडक, विद्युत्, खानेपानीका माग बढी आइरहेको जनप्रतिनिधिहरू बताउँछन् ।


आगामी आर्थिक वर्षका लागि स्थानीय तहहरूले कृषि र पर्यटनमा बढी लगानी गर्नेगरी योजना माग्न स्थानीयवासीलाई आग्रह गरेका छन् । कृषिलाई केआई सिंह, बोगटान, जोरायल गाउँपालिकाले प्राथमिकता राखिरहेका छन् । पूर्वीचौकी, दिपायल सिलगढी नगरपालिका र शिखर नगरपालिकाले पर्यटनमा बढी जोड दिएका छन् । साविकको क्षेत्रीय सदरमुकाम रहेको दिपायल सिलगढी नगरपालिका ४ का वडाअध्यक्ष वीरेन्द्र शाहले गत वर्षको अधिकांश बजेट सडकमा लगानी गरेको बताए । ‘टोल टोल छिरेर योजना ल्याउने प्रयास गरिएको छ, यो वर्ष ठोस योजना बनाउने प्रयासमा छौं,’ वडाअध्यक्ष शाहले भने, ‘विगतका जस्तो योजनाहरू छर्ने, टुक्राटुक्रामा लगानी गर्ने कुरालाई सक्दो व्यवस्थापन गर्ने अभ्यास थालिएको छ ।’ उनले बजारमा भएको खानेपानी अभाव, रमाइलो पार्कलगायतका क्षेत्रमा लगानी गरिने बताए ।


उता खप्तडको सिमानासँग जोडिएको पूर्वीचौकी गाउँपालिकाले स्थानीयको आयस्रोत बढाउन होम स्टे सञ्चालन गर्ने योजना अगाडि ल्याएको छ । ‘योजनाहरूको विगतझैं निरन्तरता भए पनि केही नयाँ पनि ल्याइएका छन्,’ पूर्वीचौकी गाउँपालिका अध्यक्ष दीर्घबहादुर बोगटीले भने, ‘खप्तडमा आउने पर्यटकलाई आकर्षण गर्न होम स्टे सञ्चालन, गाइडहरूलाई तालिम सञ्चालन गर्ने सोच छ ।’ होटल व्यवसायी संघ डोटीका अध्यक्ष दीपक खड्काले गाउँपालिकाको सो निर्णयले होटल व्यवसायी र स्थानीयलाई खुसी पारेको बताए । विगतका वडाहरूलाई यो वर्षबाट टोलका रूपमा र साबिकका गाविसहरूलाई वडाका रूपमा लिएर योजना छनोट भइरहेका छन् ।

३५ प्रतिशत बजेट विगतमा लक्षित वर्गहरूका लागि विनियोजन गरिएको भए पनि अहिले स्पष्ट प्रावधान छैन । यद्यपि लक्षित वर्गका लागि जनप्रतिनिधिहरू बजेट विनियोजनका लागि संवेदनशील हुनुपर्ने जिल्ला समन्वय समिति डोटीका उपसंयोजक शशि सोपले बताइन् । ‘अहिले ६ विषयगत क्षेत्रमा बजेट विनियोजन गरी योजना छनोट गर्नुपर्ने हो,’ उपसंयोजक सोपले भनिन्, ‘योजना छनोट गर्दा लक्षित वर्गलाई पनि ध्यान दिएर ल्याउनुपर्ने जनप्रतिनिधिहरूको दायित्व हो ।’ डोटीमा २ नगरपालिका र ७ गाउँपालिकाका छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ २३, २०७५ ०९:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT