कुखुरा नपाल्ने गाउँ

पुस्तौंदेखि कुखुरा पालिँदैन गोपाली गाउँमा
प्रताप विष्ट

थाहा (मकवानपुर) — हिमाल, पहाड होस् वा तराई, अधिकांशले कुखुरा पाल्ने गर्छन् । थोरैले व्यावसायिक र धेरैले परम्परागत ढंगले कुखुरा पालिरहेकै छन् । तर मकवानपुरको उत्तरी क्षेत्रमा यस्ता गाउँ छन् जहाँ कुखुरा पाल्ने त कुरै छाडौं, छुन पनि छुँदैनन् ।

मकवानपुरको उत्तरी क्षेत्रस्थित थाहा नगरपालिका-१ मा पर्ने कुन्छाल गाउँ । उक्त वस्तीमा गोपाली समुदायमात्र बसोवास गर्छन् । उनीहरु कुखुरा नपाल्नेमात्र होइन कुखुराको मासु र अन्डा पनि खादैनन् ।तस्बिरः प्रताप विष्ट/कान्तिपुर

मासु र अन्डा पनि खाँदैनन् । कुुखुराको साटो हाँस पाल्छन् । थाहा नगरपालिका वडा १ र १० का कुन्छाल गाउँ, नुलगाउँ र टौखेलमा प्राय: ले हाँस पालेकै हुन्छन् ।

Yamaha

यी बस्तीमा गोपाली समुदायको बसोबास उल्लेख्य छ । एकनासे घर भएका कुन्छाल बस्तीमा पुस्तौंदेखि नै कुखुरा पाल्ने चलन छैन । ‘भाले बास्यो भने गाउँमा रोगब्याधी लाग्ने, असिना परी बाली नष्ट हुने विश्वासले कुखुरा पाल्दैनौं,’ थकालीसमेत रहेका कुन्छाल गाउँका ७८ वर्षीय चन्द्रबहादुर गोपालीले भने, ‘हाम्रो समुदायलाई भाले बासेको नफाप्ने भएकाले कुखुरा नपालेका हौं ।’

यहाँका गोपाली समुदाय कुखुरापालन नगरे पनि अन्य व्यवसायमा भने संलग्न छन् । केही युवा भने लुकेरै कुखुराको मासु खाने गर्छन् । दशकअघि कुन्छालका एक युवाले कुखुरा पाल्न खोज्दा चन्द्रबहादुरलगायत गुठीका व्यक्तिले पाल्न दिएनन् । ‘कुन्छाल, टौखेल र नुलगाउँका गोपालीहरूले कुखुरा पाल्दै पाल्दैनन्,’ स्थानीय शिक्षक नीराजन गोपालीले भने, ‘कुखुराको मासु मात्र होइन, अन्डासमेत खान पाइँदैन, भोज भतेर र गुठी पूजालगायत अन्य कर्ममा हाँसका अन्डा चढाइने गरिन्छ ।’ अन्तरजातीय विवाह गरे कुलभित्र पस्न दिइँदैन । कथं बिहे गरी जन्मेका सन्तानको मृत्यु भए दाहसंस्कारका लागि स्थान पनि दिइँदैन ।

तानमा आफैंले बुनेको कपडा लगाउने यो समुदायको रीतिरिवाज र सामाजिक कार्यको अगुवाइ चन्द्रबहादुरले नै गरिरहेका छन् । उनी गोपाली गुठीका प्रमुखसमेत हुन् । गुठीमा उनीसहित ५ नाइके र हिसाबकिताब राख्ने ३ बैदार पनि छन् । ‘यो नाइके र बैदार राख्ने प्रथा परम्परादेखि नै चल्दै आएको छ,’ शिक्षक नीराजनले भने, ‘नाइके र बैदार वंशानुगत नै हुने चलन छ ।’

सामाजिक काम गर्नुपरे नाइकेहरूले गाउँलेलाई उर्दी लगाउने गर्छन् । उर्दी नमान्नेलाई दण्डको व्यवस्था छ । मलामी र गुठीको खेतीमा नजानेलाई २०/२० रुपैयाँ दण्डको व्यवस्था तोकिएको छ । ‘दण्डको रकम हालै मात्र वृद्धि गरिएको हो,’ प्रमुुख नाइके चन्द्रबहादुरले भने । कुन्छालमा २ सय ४० घरधुरीमा करिब ४ सय परिवार बस्छन् । एउटै घरमा ३ देखि ५ परिवारको चुलो छ ।

टौखेल र नुल गाउँको गोपाली बस्तीमा पनि यस्तै चलन छ । टौखेल र नुल गाउँ करिब ३ किमि दूरीमा रहे पनि दुवै गाउँका नाइके र बैदार एउटै छन् । यी दुई गाउँको मुख्य नाइके रामलाल गोपाली हुन् । उनीसहित ४ नाइके पनि छन् । ‘कुखुरा यहाँ पाल्नै पाइँदैन,’ शिक्षक रुद्र गोपालीले भने । यहाँ नाइकेले अह्राएको सामूहिक काममा नआउनेलाई ५० रुपैयाँ जरिवाना तोकिएको छ ।

काठमाडौंमा राज्य गर्ने गोपाल वंशका सन्तान गोपाली (ग्वाला) लखेटिएर यस क्षेत्रमा आएका हुन् । इतिहासमा गाई गोठालाको सन्तानका रूपमा चिनिने ग्वालाहरू पञ्चायतकालको उत्तराद्र्धमा गोपालीमा परिणत भए ।

साबिकको टिस्टुङ गाविसको कुन्छालका रामलाल ग्वाला प्रधानपञ्च भएका समयमा उनैले ग्वाला हटाएर गोपाली लेख्न सुरु गरेको सानोकाजी गोपाली बताउँछन् । भन्छन्, ‘ग्वालाबाट गोपाली बनाउन रामलालको योगदान धेरै छ ।’ गोपाली परिश्रमी समुदायका रूपमा चिनिन्छन् । टौखेल र नुल गाउँमा गोपाली समुदायको १ सय ७० घरधुरी छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७५ २१:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

शिक्षा मन्त्रालयसँग स्थानीय तह असन्तुष्ट

‘संविधानविपरीत स्थानीय तहका अधिकारमा हस्तक्षेप गरियो’
सुदीप कैनी

काठमाडौँ — शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले स्थानीय तहलाई बेवास्ता गरेको भन्दै जनप्रतिनिधिहरूले असन्तुष्टि जनाएका छन् ।

संघीय सरकारका मन्त्रालयहरूबाटै संविधानविपरीत स्थानीय सरकारका अधिकारमा हस्तक्षेप भएको उनीहरूको गुनासो छ । जिल्ला शिक्षा कार्यालय खारेज गरेर शिक्षा, विकास तथा समन्वय इकाइलाई जिल्ला प्रशासन कार्यालय मातहत राखिएकामा अधिकांश जनप्रतिनिधिले असन्तुष्टि जनाए ।

मन्त्रालयद्वारा गठित शिक्षक दरबन्दी पुनर्वितरण सुझाव कार्यदलले शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रमा गरेको छलफलमा उक्त गुनासो व्यक्त गरिएको हो ।

गाउँपालिका, नगरपालिका र जिल्ला समन्वय समितिका जनप्रतिनिधिले स्थानीय तहको अधिकार हस्तक्षेप नगरी काम गर्न संघीय सरकारलाई सुझाव दिन कार्यदलसँग आग्रह गरे । स्थानीय तहमै पुगेर विद्यालय र शिक्षकका समस्या बुझी दरबन्दी मिलानको प्रतिवेदन तयार पार्नुपर्ने उनीहरूको राय थियो ।

माध्यमिक तहसम्मका विद्यालयको सम्पूर्ण जिम्मेवारी स्थानीय सरकारलाई दिएकाले शिक्षकको दरबन्दी मिलाउन पनि आफूहरूको सहभागिता हुनुपर्ने उनीहरूको माग छ । जिल्ला समन्वय समिति महासंघकी अध्यक्ष सीता सुन्दासले सरकारले विद्यालय खोल्ने अनुमति दिने तर शिक्षक दरबन्दी नदिने गरेका कारण शैक्षिक क्षेत्रमा सुधार हुन नसकेको टिप्पणी गरिन् ।

‘प्राथमिक तहका शिक्षकले उच्च माविमा पढाइरहेका छन्,’ उनले भनिन्, ‘केन्द्रमा बसेर स्थानीय तहको समस्या बुझन् सकिँदैन, त्यहाँको अवस्था बुझेर मात्र केन्द्रबाट नीतिनियम बनाउनुपर्छ ।’ महासंघ उपाध्यक्ष सन्तमान तामाङले सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकहरू सुविधा पाउने ठाउँमा थुप्रेका कारण दूरदराजमा अभाव हुने गरेको बताए ।

‘केन्द्रले स्थानीय तहसँग समन्वय गरेर काम गर्न सक्यो भने मात्रै सधैंका लागि शिक्षक समस्या समाधान हुन्छ,’ उनले भने, ‘अहिलेसम्म केन्द्रले शिक्षकको दरबन्दी मिलाउन सकेन, स्थानीय तहलाई नेतृत्व दियो भने सजिलै समस्या सुल्झिन्छ ।’

कार्यदलले प्रदेश १, २, ३ र ४ मा सुझाव संकलन गरेपछि राजधानीमा स्थानीय तहका प्रतिनिधिसँग पनि राय लिएको हो । सुनकोसी गाउँपालिका सिन्धुलीकी अध्यक्ष दीपा बोहोराले शिक्षा मन्त्रालयले स्थानीय सरकारलाई अविश्वास गरेको आरोप लगाइन् ।

‘जिल्लामा समन्वय इकाइ सीडीओमातहतमा राख्नु स्थानीय तहप्रतिको अविश्वास हो,’ उनले भनिन् । शिक्षाका कर्मचारी स्थानीय तहमा नहुँदा दैनिक कामकाजमा बाधा पुगेको उनको गुनासो थियो । बोहोराले भनिन्, ‘शिक्षाका कर्मचारी आउँछन्, हाजिर हुन्छन् र सरुवा लिएर जान्छन्, स्रोतव्यक्तिका भरमा कार्यालय चलाउनुपरेको छ ।’

कार्यदलका सदस्य सचिव तथा केन्द्रका महानिर्देशक बाबुराम पौडेलले प्रदेश, जिल्ला र स्थानीय सरकारको दरबन्दी एकिन गर्न सुझाव संकलन गर्न लागिएको बताए ।

‘माध्यमिक तहसम्मको जिम्मेवारी स्थानीय तहलाई दिइएको छ,’ उनले भने, ‘तीनै स्थानीय तहमा न्यायोचित शिक्षक दरबन्दी कायम गर्न खोजिएको हो ।’ देशभर नै विद्यार्थी अनुपातमा शिक्षक संख्या कायम गरिने उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७५ २१:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT