बस बिसौनी बन्यो सहर

चिल्ला र फराकिला सडक, ठूला घर र पूर्वाधार निर्माण, आधारभूत आवश्यकता घरदैलोसम्मै
मनोज पौडेल

चन्द्रौटा (कपिलवस्तु) — शिवराज ५ मा ४५ वर्षअघि पूर्व–पश्चिम राजमार्ग निर्माणमा संलग्न मजदुर बस्थे । उनीहरूले पाल टाँगेर बस्ती बसाए । ०४० पछि झुपडीमा चिया पसल थपिए । वरिपरि केराबारी थियो । बस्तीमा दुई/तीन पक्की घर थिए, बाँकी फुस र खरले छाएका ।

कपिलवस्तुको चन्द्रौटा बजार । तस्बिर : मनोज

यही ठाउँ पूर्व–पश्चिम चल्ने बस बिसौनी बन्यो । कुनै बेलाको त्यही बस बिसौनी अहिले सहरमा फेरिएको छ ।

स्थानीयका अनुसार सुरुमा २ चिया पसल थिए । यो मुलुकभित्र र भारत ओहोरदोहोर गर्ने नाका सहर भएपछि सबैतिरका यात्रु भेला हुन थाले । पूर्व–पश्चिम, उत्तर–दक्षिण सडक बनेपछि ०५०/५१ देखि पहाडबाट बसाइँसराइ गरी आउने क्रम सुरु भयो । तर, ०५२ मा माओवादी द्वन्द्व सुरु भएपछि यहाँ सन्नाटा छायो । त्यतिबेला बजार विस्तार भएन । बसाइँ सर्ने क्रम थामियो ।

Yamaha

विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि चन्द्रौटा बजार फेरि चम्किन थालेको छ । अहिले आसपास जिल्लाबाट बसाइँ सरी आउनेको ताँती छ । एक जमानाको बस बिसौनी अहिले जिल्लाकै व्यस्त बजार बनेको छ । यहाँ मिश्रित बस्ती छ, पहाड, भित्री मधेस र तराईका विभिन्न जातजातिको बसोबास । अर्घाखाँची, रोल्पा, प्यूठान, पाल्पा, गुल्मी र दाङबाट बसाइँ सरेर आउने धेरै छन् । पहाडी, मधेसी, थारू र मुस्लिमबीचको एकता बलियो छ ।

केन्द्र बन्दै
शिवराज नगरपालिकाका मेयर नेत्रराज अधिकारी ०४० तिर बैंकमा पैसा राख्न/झिक्न परे ३५ किमिको दूरीमा रहेको सदरमुकाम तौलिहवासम्म साइकल चलाएर पुग्थे । अहिले त्यस्तो दु:ख छैन । चन्द्रौटा बजारमै १८ वाणिज्य बैंक तथा वित्तीय संस्था सञ्चालनमा छन् ।

चिल्ला सडक छन् । ठूला घर र पूर्वाधार निर्माण भएका छन् । दुईदेखि चारपांग्रे सवारी साधन घरदैलोमै पुग्छन् । आधारभूत आवश्यकता आँगनमै पूरा भइरहेका छन् । तीव्र बजारीकरण छ । बसाइँसराइ पनि द्रुत गतिमा भइरहेकाले चन्दौटा सहरोन्मुख बनेको छ । जिल्लाकै प्रमुख व्यापारिक केन्द्र बन्दै छ ।

राजमार्ग दायाँबायाँ बाक्लो बस्ती छ । यहाँबाट दाङ, अर्घाखाँची, प्यूठान र रोल्पासम्म व्यापार हुन्छ । अर्घाखाँची, प्यूठान र रोल्पाका लागि आवश्यक ७० प्रतिशत खाद्यान्न यहीँबाट आपूर्ति हुन्छ । तराई र पहाडी जनजीवनको आनन्द लिन पनि चन्द्रौटा उपयुक्त स्थल बनेको छ ।

मुलुकका ६ ठूला भन्सार नाकामध्येको यो कृष्णनगरसँग जोडिएको नजिकको बजार हो । बजारको पहुँच भारतीय राष्ट्रिय रेल सञ्जालसम्म छ । बढनी रेलवे स्टेसन पनि नजिकै छ । चन्द्रौटाबाट कृष्णनगर २० किमि दक्षिणमा छ । गण्डकी, ५ र कर्णाली प्रदेशका अधिकांश पहाडी जिल्लाका नागरिक भारत आउजाउ गर्न यही नाका प्रयोग गर्छन् ।

बिनागुरुयोजनाको बजार
यहाँ व्यवस्थित सहर बसाउने गुरुयोजनाको भने अभाव छ । ‘गुरुयोजना नहँुदा कस्तो सहर बनाउने अन्योल छ,’ कपिलवस्तु व्यापार संघका अध्यक्ष महादेव पोखरेलले भने, ‘कुन ठाउँमा के निर्माण गर्ने भन्ने योजना छैन, जहाँ पायो त्यहीँ विकासका नक्सा कोर्दा समस्या भइरहेको छ ।’ औद्योगिक, व्यापारिक, पर्यटन र बस्ती क्षेत्र छुट्याएर पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने उनले बताए । अहिले समस्या नभए पनि भविष्यमा नराम्रो असर गर्ने हुँदा नगरपालिकाले छिट्टै गुरुयोजना बनाउनुपर्नेमा पोखरेलले जोड दिए ।

‘योजना बनाउन रकम लाग्ने हुँदा धेरैले नाक खुम्च्याउँछन्,’ स्थानीय विष्णुप्रसाद खतिवडाले भने, ‘तर, योजनाअनुसार काम गर्दा ५/७ वर्षपछि त्यसको परिणाम देखिन्छ ।’ व्यवस्थित कामका लागि नेतृत्व अभाव भएकाले यहाँको विकासले गति लिन नसकेको स्थानीय हुमाकान्त खनालले बताए । घर बनाउने र जीविकोपार्जनका लागि व्यापार फस्टाए पनि शिक्षा, स्वास्थ्य, मनोरञ्जन र रोजगारीको अवसर नभएको उनले बताए ।

सुरक्षा चिन्ता
चन्द्रौटा औद्योगिक ‘हब’ बन्ने क्रममा छ । तर, यहाँको मुख्य समस्या भने शान्ति सुरक्षा रहेको चन्द्रौटा उद्योग वाणिज्य संघका उपाध्यक्ष ईश्वरी पाण्डेले बताए । धेरै उद्योगधन्दा यहीँ स्थापना गर्न खोजे पनि उद्योगमैत्री वातावरण नहुँदा समस्या भइरहेको उनले बताए । ‘उद्योग सञ्चालन गर्ने वातावरण तयार गर्नेभन्दा कसरी दु:ख दिएर कमाउन सकिन्छ भन्ने सोच छ,’ उनले भने, ‘उद्योग स्थापना भए आय आर्जन हुन्छ भन्ने मान्यता नै स्थापित हुन सकेको छैन ।’

यहाँबाट विजया, विश्वकर्मा, गणपति र बुद्ध सिमेन्ट उत्पादन हँुदै आएका छन् । पछिल्लो समय शिवराज ६, वीरपुरमा बालाजी, शुभलक्ष्मी, अटल, देउराली र भू–गर्भ सिमेन्ट उद्योग छिट्टै सञ्चालनमा आउने तयारीमा छन् । मैदा र छड उद्योग पनि सञ्चालनको तयारीमा छन् । प्लाइउड, सख्खर, हाड पिसानीलगायत २ दर्जन बढी उद्योग छन् । उद्योगीलाई नगरपालिकाले प्रोत्साहन गर्नुपर्ने व्यवसायी बताउँछन् ।

उपचार र शिक्षाको अभाव
यहाँ भरपर्दो अस्पताल छैन । उपचारका लागि रूपन्देहीको बुटवल र चितवनको भरतपुर पुग्नुपर्छ । व्यवस्थित अस्पताल छैनन् । उच्च शिक्षाका लागि पनि जिल्लाबाहिर जानुपर्छ । राम्रा र स्तरीय शिक्षालयको पनि अभाव छ । प्राविधिक क्याम्पस छैनन् । स्तरीय होटलको अभाव छ । पर्यटक आकर्षित गर्ने पूर्वाधार छैनन् । अहिलेसम्म चन्द्रौटा बजारमा धेरै परिवर्तन भइसक्नुपर्ने कपिलवस्तु व्यापार संघ अध्यक्ष पोखरेलले बताए । ‘पूर्वाधार विकास हुने प्रशस्त सम्भावना छन्,’ उनले भने, ‘योजना, इच्छाशक्ति र उत्साह नहुँदा पछि परेको हो ।’

शिवराज नगरपालिकाका मेयर अधिकारी चन्द्रौटाको विकास उल्लेख्य मात्रामा भएको बताउँछन् । उनका अनुसार नगरभित्र परिवर्तन देखिएको छ । सडक, पुल र पक्की ढल निर्माण भएका छन् । ‘बिस्तारै परिवर्तनको अनुभूति हुन्छ,’ उनले भने, ‘हामी योजनाबद्ध ढंगले अगाडि बढ्ने तयारीमा छौं ।’

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०७:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

रोकियो गरिबी परिचयपत्र

पहेँलो रंगलाई मध्यम, नीलोलाई सामान्य र रातोलाई अति गरिबको पत्र दिइनेछ
मनोज पौडेल

कपिलवस्तु — वास्तविक गरिब छुटेपछि कपिलवस्तु नगरपालिकामा गरिबी परिचयपत्र वितरण रोकिएको छ । नगर कार्यपालिका बैठकले पाउनुपर्ने परिवारको नामावली छुटेकाले वितरण नगर्ने जनाएको हो ।

‘वास्तविक गरिबको विवरण मन्त्रालयले पठाएको नामावलीमा देखिएन,’ कपिलवस्तु २ का वडाध्यक्ष रामभजन कलवारले भने, ‘पुन: नामावली संकलन गर्न माग गर्ने निर्णय गरेर पठाएका छौं ।’ वास्तविकले यस्तो परिचयपत्र नपाएर अन्यले पाउँदा राम्रो सन्देश नजाने उनले बताए । ‘सरकारको नीतिमा भेदभाव देखिएकाले सच्याउन माग गरेका हौं,’ नगर समिति सदस्य उर्मिला कोरीले भनिन्, ‘परिचयपत्र गरिबी निवारण मन्त्रालयमा फिर्ता पठाउने निर्णय गरिएको हो ।’

सम्पन्न व्यक्तिको नाम सूचीमा देखेपछि अचम्म परेको उनले बताइन् । ‘जसलाई हातमुख जोर्नै समस्या छ, उसको नामचाहिँ छैन,’ उनले भनिन् । पहुँचवालाको नाम देखेपछि यस्तो निर्णय गरिएको हो । ‘यसमा टाठा–बाठाको हालीमुहाली देखियो,’ वडा १० का अध्यक्ष मोहन शर्माले भने, ‘जसको छानो छैन, एक छाक खान मजदुरी गर्नैपर्छ, त्यस्ता परिवार सूचीमा छैनन् ।’

त्यसैले परिचयपत्र वितरण नगर्ने निर्णय गरेको उनले बताए । तथ्यांक संकलन गरी वास्तविकलाई समेट्न मन्त्रालयसित माग गर्नेसमेत निर्णय गरेको उनले बताए । ‘गरिबका लागि बनाइएको नीतिमा ठूलाबडाको पहुँच देखियो,’ वडा १२ का अध्यक्ष ओमप्रकाश पाण्डेले भने, ‘वास्तविकलाई न्याय दिन पुनरावलोकन आवश्यक छ ।’ त्यसका लागि सक्दो छिटो काम थाल्न मन्त्रालयलाई आग्रह गरिएको छ ।

नगरपालिकामा ३ हजार ४ सय ७५ घरधुरी गरिब रहेको मन्त्रालयको तथ्यांकमा छ । उक्त निर्णय मन्त्रालयमा पठाएको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत विमलराज आचार्यले बताए ।

घरदैलोमा पुगेर ०६९ देखि विवरण संकलन गरिएको थियो । पाँच वर्षपछि परिचयपत्र वितरण गर्न लागिएको हो । ०७३ मा जिल्लामा समीक्षा बैठकमार्फत त्रुटि सच्याएर अन्तिम नामावली प्रकाशन गरिएको गरिब घरपरिवार समन्वय जिल्ला सचिवालयका सूचना अधिकृत विनोद त्रिपाठीले बताए ।

‘विवरण संकलनमा सजगता अपनाएका छौं,’ उनले भने, ‘त्रुटि कमजोरी छैन ।’ परिचयपत्र वितरणको सुरुवात कृषिमन्त्री चक्रपाणि खनालले पहिलोपटक मायादेवी गाउँपालिकाबाट गरेका थिए । गत असार २९ गते कपिलवस्तुबाट सुरु वितरण मुलुकका विभिन्न ठाउँमा जारी छ ।

जिल्लामा २८ हजार २ सय ३५ गरिब परिवार छन् । त्यसमध्ये १३ हजार ८ सय ८६ अति गरिब, ८ हजार ५ सय १५ मध्यम गरिब र २ हजार ५ सय ४३ सामान्य छन् । १६ सूचकका आधारमा पहिचान गरिएको थियो । सरकारले गरिबलाई तीन रंगको परिचयपत्रको व्यवस्था गरेको छ । पहेंलो रंगलाई मध्यम गरिब, नीलोलाई सामान्य र रातोलाई अति गरिब भनेर छुट्याएको छ ।

रातो कार्ड पाउनेलाई सरकारले नि:शुल्क स्वास्थ्य बिमा सुविधा दिएको छ । जिल्लाका कपिलवस्तु र शिवराज नगरपालिका तथा यशोधरा गाउँपालिकाले भने परिचयपत्र वितरण गरेका छैनन् ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ १०:२४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT